جلسه کموبیش به داستان ذوالقرنین و اشارهٔ قرآن به آن اختصاص دارد. او میگوید ابتدا مختصر بحث میکند که روش تاریخ را هم میشود روش علمی دانست، بعد جای خود را به یک ملحد میدهد که میخواهد قرآن را خطای واضحی نشان دهد، و در بخش سوم خودش برمیگردد و میکوشد حاضران را به دین برگرداند.
مرور و برنامهٔ جلسه
او میگوید متنی را که ایرادهای قرآن را جمع کرده بود میخواندند، بخش علمی را تمام کردند و به بخش تاریخی رسیدند، و یکی دو ایراد سادهتر و یک ایراد که به نظر مهمتر میرسید را پایان جلسهٔ قبل گفت که کرونا آمد و همهچیز تعطیل شد. او میگوید کارهایی مانده، مثل جمعبندی بخش علمی که فراموش کرده، ولی ترجیحش این است که فعلاً هیستوری را تا آخرش بروند.
او میگوید حالا که وارد بحث تاریخی شدهاند، به نظر میآید لازم است بپرسند تاریخ علم هست یا نه، ولی میخواهد مختصر قانع کند که نیاز به بحث جداگانه نیست. با شوخی میگوید چون تماشاگری نیست، میتواند بدون عذاب وجدان در نقش یک ملحد هم ظاهر شود؛ قسمت دوم را به آن ملحد میدهد و در قسمت سوم خودش دوباره میآید.
آیا تاریخ علم است
او میگوید تاریخ علم تجربی مثل فیزیک و شیمی نیست، چون نمیتوان آزمایش ترتیب داد؛ اتفاقات یک بار افتاده و میخواهیم آنها را بازسازی کنیم، مثل مطالعهٔ تکامل. ولی مطالعات تاریخی به یک معنایی علمی هستند: ضابطهٔ علمی به کار میرود، فکتهای تاریخی شامل همهٔ چیزهایی است که از قدیم مانده، از ساختمانها و سکهها تا متون، و به جای مدل ریاضی یک داستان سر هم میشود.
به گفتهٔ او دو داستان متعارض دربارهٔ تاریخ مثل دو تئوری رقیب هستند که با فکتهای جدید تضعیف و تقویت میشوند؛ مثلاً اینکه اسکندر تخت جمشید را آتش زد یا نه. او میپذیرد که فکتها به صراحت علوم تجربی نیستند و اصالت هیچ متنی را نمیتوان قطعاً تأیید کرد، ولی میگوید اگر تعریف پوپری علم را بپذیریم، داستانهای تاریخی ابطالپذیر تجربی هستند. بهعنوان مثال دربارهٔ ادعای سدی از آهن و مس که اسکندر ساخته: اگر چنین سدی کشف نشده باشد میتوانیم شک کنیم، و اگر شاهدان عینی زیادی گفته باشند میتوان آن را فکت گرفت.
ملحد: ذوالقرنین افسانه است
او میگوید جای خود را به فردی میدهد که با بیرحمی میخواهد از داستان ذوالقرنین نتیجه بگیرد قرآن کتاب الهی نیست. این ملحد دو هشدار میدهد: اگر مؤمن بگوید داستان بعداً به قرآن اضافه شده، باید سند بیاورد و داستان با سورهٔ کهف چنان هماهنگ است که سر جای خودش نشسته؛ و اگر بگوید داستان سمبلیک است، باید دلیل داشته باشد، چون داستان با «وَيَسْأَلُونَكَ عَن ذِي الْقَرْنَيْنِ» شروع میشود و از آدمی به این اسم میپرسند.
ملحد میگوید مفسرین مسلمان در تمام طول تاریخ گفتهاند این داستان واقعی است و بحث کردند که ذوالقرنین اسکندر بوده یا کوروش یا آدم دیگری. ملحد داستان را بازگو میکند و میگوید مثل این است که داستان جنگ رستم با دیو سفید در قرآن آمده باشد. به گفتهٔ او در این داستان چندان چیز معنیداری نمیبینیم: خورشید در چشمهٔ گلآلود غروب نمیکند، معلوم نیست مردم بیستر در برابر خورشید یعنی چه، و یأجوج و مأجوج و سد کجا هستند.
ملحد میگوید شواهد خوبی هست که ذوالقرنین اسکندر است. ایرانیها دشمن اسکندر بودند و در متون زرتشتی لقب گجستک را برایش میآوردند، و به همین دلیل پذیرفتن او بهعنوان ذوالقرنین یکتاپرست برایشان سخت بود، در حالی که کوروش باب طبع آنهاست؛ با این حال ملحد میگوید اگر منصف باشیم اسکندر سازگارتر است.
ملحد دلایل را چنین میآورد: بسیاری از سکههای اسکندر دو شاخ دارند، در متنی اتیوپیایی از او به عنوان دو شاخ نام برده شده و یوزفوس ذکر کرده که اسکندر سدی ساخته، در حالی که برای کوروش فقط رؤیای دانیال را میآورند. سپس ملحد از نسخهٔ سریانی الکساندر رومنس میخواند که اسکندر یکتاپرست است، سی و هفت نفر محکوم به مرگ را برای مأموریتی دریایی میفرستد، به جایی میرسد که مردم از شدت تابش خورشید فرار میکنند، و با سپاهیانش برای قومی در برابر گگ و ماگگ سدی از آهن و برنز میسازد. ملحد نتیجه میگیرد که به نظر میرسد این داستان دربارهٔ اسکندر بوده و در رومنس آمده است.
ملحد میگوید تا جایی که میداند هیچ متن دیگری این داستان را به این شکل ندارد، و مفسرینی که میگفتند ذوالقرنین اسکندر است، نسخهٔ سریانی را نمیدانستند. عیناً همین داستان با ابهاماتی در قرآن آمده و هیچ چیزش درست به نظر نمیرسد؛ ملحد توصیه میکند دست از خرافات بردارید و به علم ایمان بیاورید.
پرسشها و بحث سمبلیک
وقتی ملحد میرود، او برمیگردد و از حاضران میخواهد اگر نکتهای دارند بگویند. یکی از حاضران میپرسد آیا داستان شبیه آرکیتایپها نیست و آیا ذوالقرنین شاید آرکیتایپی بوده که در اسکندر فعال شده، مثل زرتشت نیچه. او پاسخ میدهد که زرتشت نیچه داستان تاریخی نیست؛ پرسش او این است که آیا شخصی به نام ذوالقرنین واقعاً وجود داشته، و اگر کسی بخواهد داستان را سمبلیک بگیرد باید دلایل متنی خوبی بیاورد.
یکی از حاضران میگوید یونگ سایهٔ انسان را در خواب به شکل چشمهای تاریک میبیند و پس شاید داستان تا حدی سمبلیک باشد. او میگوید سمبلیکگرفتن یک داستان به این راحتی نیست و نشانهٔ متنی میخواهد، وگرنه هر جا متن مشکلی پیدا کند میشود گفت سمبلیک است. به شرط گواهی متن میشود گفت داستان آدم و حوا یا موسی و خضر سمبلیک است، ولی سمبلیک بودن با تاریخی بودن منافات ندارد.
بازگشت: فضای سورهٔ کهف
او میگوید مثل همهٔ افراد ملحد و کسانی که چنین ایرادهایی میگیرند، هر چیزی که اینجا گفته شد کلاً یا مزخرف بود یا به شدت بیدقت یا از منطق درستی پیروی نمیکرد؛ مثلاً آن ملحد اشاره نکرد این متن سریانی برای چه تاریخی است. میخواهد داستان را در فضای سورهٔ کهف بخواند و به یک دلیل واضح استدلال کند که ذوالقرنین نمیتواند اسکندر یا کوروش باشد.
به گفتهٔ او سورهٔ کهف فضا و حال و هوای خاصی دارد: در یک کلمه، دربارهٔ این است که محیط انسانی غیب و شهادت دارد، و اولیا و اوتاد، به تعبیر عرفا، در پردهٔ غیب نگه داشته میشوند. کهف را نماد همین میداند، و دربارهٔ خضر میگوید اسمی از او برده نمیشود و انگار از موسی به خدا نزدیکتر است.
داستان ذوالقرنین بلافاصله بعد از خضر آمده است. او میگوید اگر فضای سورهٔ کهف را درک کنیم، باید به این نتیجه برسیم که ذوالقرنین آدمی مانند خضر است، یا گمنام یا چیزی در تاریخ از او نمانده، نه مانند اسکندر و کوروش که پادشاه هستند و ظاهرترین افراد تاریخ. میگوید در تفاسیر سی چهل کاندید برای ذوالقرنین هست، و تنها کسانی که با اطمینان میشود گفت ذوالقرنین نیستند اسکندر و کوروش هستند؛ به نظر او بقیهٔ کاندیدها مربوطترند و شاید هیچکدام از کاندیدها هم نباشند.
وقتی یکی از حاضران میپرسد چرا نام ذوالقرنین آمده است، او میگوید داستان با «از ذوالقرنین از تو میپرسند» شروع میشود، پس چیزهایی دربارهٔ او در افواه بوده، و اینکه در رومنس چیزهایی به اسکندر نسبت داده شده، مشکلی ندارد. او میگوید دارد تئوری میسازد، مثل کار علمی، و ذوالقرنین را مانند خضر جزء تاریخ معنوی جهان میداند و نه تاریخ پادشاهان جهان.
جزئیات خود آیهها
او میگوید اگر داستان را همینطوری بخوانیم، به نظر میآید ذوالقرنین تنهاست و سپاهی اطرافش دیده نمیشود. به گفتهٔ او عبارت «إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ» به معنای پادشاهی نیست، چون همین تعبیر برای یوسف هم آمده و او پادشاه کل زمین نبود؛ آدمی صاحب مکنت است و ممکن است حکمران جای کوچکی هم باشد.
او میگوید تصویری که به نظرش با سورهٔ کهف و آیهها سازگارتر است این است که ذوالقرنین یکی از اولیای الهی است که با نیروی معنوی، چیزی مثل طیالارض، به شرق و غرب سفر میکند و در عین حال موجود قدرتمندی است. به گفتهٔ او آیهای نیست که نشان دهد پادشاه فاتحی بوده، و شاید همان شایعاتی که اطراف اسکندر بوده مفسرین را به اینجا رسانده باشد.
او میگوید هنگام ساختن سد هم اثری از لشکریان نیست: خود آن قوم آهن میآورند و میدمند و مس میریزند، و ذوالقرنین راه را نشان میدهد. او فرض میکند سد مثل دیوار چین باشد که چینیها ساختند و نه پادشاهی با لشکریانش، و میگوید از نظر تاریخی میدانیم اسکندر و کوروش به شرق و غرب عالم نرسیدند.
معنای داستان و هویت ذوالقرنین
او داستان را دوگانِ معراج و سیر یک آدم معنوی در جغرافیای زمین میداند. به گفتهٔ او داستان دربارهٔ خورشید است، خورشیدی که طلوع و غروب میکند و میشود فرض کرد نماد عقل و خِرد است. میگوید داستان قطعاً معانی سمبلیک دارد، در عین حالی که این اتفاق افتاده است: اگر کسی معراج را سیر روح در خواب میداند، داستان ذوالقرنین را هم همینطور بفهمد، و اگر جسم پیامبر صعود کرد، جسم ذوالقرنین هم اینور و آنور رفته اما مشاهدات معنیدارند. به نظرش این خوانش با سورهٔ کهف و جزئیات آیهها سازگارتر است.
او به پایان داستان اصحاب کهف اشاره میکند که میگوید دربارهٔ تعدادشان «رَجْمًا بِالْغَيْبِ» حرف میزنند. به نظر او قرآن در داستان ذوالقرنین هم، مثل شمار اصحاب کهف، از کنجکاوی دربارهٔ هویت تاریخی او نهی میکند. تنها چیزی که با اطمینان میتواند بگوید این است که او اسکندر و کوروش نیست؛ یک نفر بوده، یا ثروتمندی بدون حاکمیت یا حاکمی کوچک.
الکساندر رومنس و دو شاخ
او میگوید دربارهٔ شخصیتهای مشهور افسانههای کوچک زیادی به آنها نسبت داده میشود، چنانکه به حضرت علی داستانهایی از جاهای دیگر نسبت دادهاند. این داستان فقط در نسخهٔ سریانی رومنس هست و به نظر او این نشان میدهد داستانی محلی است که مترجم به اسکندر نسبت داده؛ برعکس تصور ملحد، دلیل بر اسکندر نبودن است.
او میگوید نسخهٔ سریانی در قرن هفتم میلادی نوشته شده، قطعاً بعد از نزول سورهٔ کهف و به احتمال بسیار زیاد پیش از فتح شام؛ به گفتهٔ او کسانی صراحتاً گفتهاند محال است قرآن از آن اقتباس کرده باشد؛ برعکسش شاید امکان داشته باشد ولی آن هم تقریباً منتفی است. به نظر او اینکه دو متن به احتمال زیاد مستقل از هم این داستان را نقل کردهاند، نشان میدهد داستانی در آن منطقه بوده و از نظر کسانی که به قرآن اعتقاد دارند منشأ واقعی دارد، هرچند دربارهٔ آن داستانسرایی شده باشد.
دربارهٔ شاخ، او میگوید اولین سکههای دو شاخ اسکندر بعد از مرگش است و در زمان حیاتش کسی او را دو شاخ نمیگفته؛ شاخ را بعداً برایش گذاشتند. پس شواهد را بیشتر به اطلاعاتی نزدیک میداند که احتمالاً میان یهودیان و افراد آن منطقه بود؛ یهودیها و مسیحیها نزدیکترند. همچنین میگوید مطمئن نیست معنای لغوی ذوالقرنین «صاحب دو شاخ» باشد؛ آن را فرض گرفته چون بحث دربارهٔ ایراد اسکندر بود.
او تئوریِ سازگار با همهچیز را به نظر خودش چنین جمع میکند: شخصی به نام ذوالقرنین وجود دارد و نباید او را با هیچ آدم تاریخی شناختهشده تطبیق داد. احساسش این است که متن بیشتر به این نزدیک میکند که او آدمی معنوی بوده با سفرهای عجیب با امکانات معنوی و سد را با علم خودش ساخته. رومنس سریانی یا از قرآن اقتباس کرده یا از داستانهایی که وجود داشته. او میگوید داستان دربارهٔ جغرافیای معنوی است و کتاب ارض ملکوت هنری کوربن را مثال میزند؛ فکر میکند حضور داستان در رومنس نقضی بر قرآن نیست، بلکه تأییدی است که چنین داستانی بوده، به دلیل «وَيَسْأَلُونَكَ عَن ذِي الْقَرْنَيْنِ».
→ متنِ کاملِ این جلسه