او پس از حدود شش ماه که جلسات به دلیل کرونا تعطیل بوده، جلسات را آنلاین شروع میکند. بخشی از آن را به بحث هفت آسمان میدهد که در گروه تلگرامی مطرح شده بود. سپس به ایرادهای تاریخی ادعایی به قرآن برمیگردد و زرهسازی، عزیر، نام یحیی و مسجدالاقصی را میآورد.
تکرار بحث هفت آسمان
به گفتهٔ او در گروه تلگرامی نزدیک یک هفته بحث هفت آسمان ادامه داشت. یکی از دوستان در پستی تحلیل روانکاوانه ارائه کرده بود که تکرار این بحث نشان میدهد به خودش هم نمیچسبد. او پاسخ میدهد که تکرارش از اطمینان اوست، مثل استادی که اثبات قضیهای را برای دانشجویان دوباره میگوید چون نفهمیدند؛ و نمیداند این چه نوع استدلال روانکاوانهای است.
او میگوید تعبیر روانکاوانه جایی کاربرد دارد که در اثر گسیختگی غیرمنطقی پیش بیاید، و این تعمیم لغزش زبانی فروید است؛ وقتی همهٔ الفاظ همان است که میخواستید، چیزی دربارهٔ ناخودآگاه کشف نمیشود. به گفتهٔ او دلیل تکرار این است که برایش بدیهی است و میبیند به بعضی نمیچسبد؛ و حرفهای گروه، با اینکه به نظرش غلط بود، به او کمک کرد بفهمد مشکل کجاست.
او این بحث را مسئلهای بزرگتر از یک واژه میداند: تعارض نگاه پدیداری به جهان با نگاه علمی، و اینکه دیدگاههای پدیداری منسوخ نشدهاند و در کنار نگاه علمی اعتبار دارند. به نظر او مهمترین عامل دورشدن انسان از عقاید دینی توهمهای حاشیهٔ علم است، نه خود علم. اگر مشکل یک نفر با هفت آسمان حل شود، به گفتهٔ او مشکل بزرگی حل شده است.
دلمشغولی مردم باستان با آسمان
او میگوید برایش عجیب است که کسی تصور کند مردم هزاران سال پیش چنین چیزهایی را در آسمان تشخیص نمیدادند؛ همهٔ شواهد نشان میدهد تا قرن نوزدهم مردم بسیار مشغول آسمان بودند. از تجربهٔ شخصی میگوید که شبها بلافاصله دب اکبر و ستارهٔ قطبی را پیدا میکند، و مطمئن است مردم چند هزار سال پیش صور فلکی را میشناختند و میدیدند.
کتابی را یادآوری میکند که نویسندهاش میخواست نشان دهد منشأ همهٔ اساطیر صور فلکی است؛ او فکر میکند این درست نیست، ولی میگوید روشن است که مثلاً گاو آسمان در گیلگمش از صور فلکی آمده و کرات هم در اساطیر شدیداً ظاهر میشوند. به گفتهٔ او لازم هم نیست همهٔ مردم زحل را دیده باشند؛ کافی است این فرهنگ وجود داشته و مورد قبول باشد.
مثال دیگرش گاو است: به گفتهٔ او بشر تا چند هزار سال پیش نسبت به گاو حالت وسواسگونهای داشته، از چاتالهویوک تا گاوکشی در میترائیسم و بعلپرستی بنیاسرائیل. تعبیر خودش این است که چون فیل و کرگدن در آن منطقه نبود، قویترین موجود زنده گاو نر بود. نتیجه میگیرد که نباید تعجب کرد اگر آسمان و صور فلکی فرهنگ عمومی بوده باشد.
نکتهٔ اول: چشم مسلح و غیرمسلح
او میگوید برای کسانی که هفت آسمان به نظرشان نمیچسبد، میپرسد: آیا زحل با اورانوس فرق اساسی دارد، با اینکه زحل با چشم غیرمسلح دیده میشود و اورانوس نه؟ به نظر او علم دیدهشدن و دیدهنشدن را علیالسویه کرده، ولی از نظر دینی خداوند حواس هر موجود زنده را طوری تنظیم کرده که با آنچه میبیند بتواند اسماء و صفات الهی را بشناسد. او نمیگوید آنچه با تلسکوپ دیده میشود اعتبار ندارد؛ میگوید در نگاه عرفانی مرز میان پدیدارشدن و پدیدارنشدن بر چشم غیرمسلح معنیدار است.
در دیدگاه تکاملی هم به گفتهٔ او روان ما با همین پدیدارها شکل گرفته، و آنچه نمیبینیم اثرش در حیات و روان ما ضعیف است، نه اینکه وجود نداشته باشد. او پیشنهاد میکند هفت آسمان را نه نظریهٔ کیهانشناسی، بلکه سایکوکازمولوژی بدانند، یعنی کیهانشناسی همراه با روانشناسی.
مثال نور را میآورد: علمی فقط امواج الکترومغناطیسی داریم و نور بخشی از آن طیف است. اگر روزی در مغز و چشم آدمها تراشه کار گذاشته شود و مادون قرمز را ببینند، به گفتهٔ او باز مفهوم نور و ظلمت در نهاد آدم هست و کاربرد خودش را دارد. او این نگاه را که چون نور بخشی از موج الکترومغناطیسی است پس وجود ندارد، مزخرف میخواند و میگوید «نور یک مفهوم فیزیکی نیست، یک مفهوم انسانی – فیزیکی است»؛ همهٔ حرفش این است. زحل و اورانوس هم به گفتهٔ او با هم فرق دارند، همانطور که نور با مادون قرمز فرق دارد، هرچند از نظر علمی تمایز خاصی نیست؛ حرفزدن از رنگ و نور و ظلمت کاملاً معنیدار است.
نکتهٔ دوم: معنای معنوی هفت آسمان
او میگوید دومین نکتهای که جا نمیافتد اعتراض یکی از کسانی است که اعتراض داشت، که بعضی هم با او همراهی کردند: در یهودیت و عرفان هفت آسمان معنوی است. او مصرع میرفندرسکی را میآورد: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی»، و میگوید در دیدگاه عرفانی هر چیز مادی صورت معنایی است که تجلی کرده. به گفتهٔ او اگر بگوییم هفت آسمان همین کرات هستند و دیگر هیچ، نهایتاً منظماند و چیزی بیش از این نیست؛ ولی چنین نیست. هفت آسمان معنوی هست که عرفا از آن حرف میزنند و به صورت هفت چیزی ظاهر میشود که شب با چشم غیرمسلح میبینیم، و او میگوید «این به گونهای تنظیم شده است»؛ و میگوید شاید پذیرفتن آن برای بعضی دشوار باشد.
نظریهٔ رقیب: هفت لایهٔ جو
نظریهٔ رقیب هفت آسمان را هفت لایهٔ جو میگیرد. او میگوید این نظریه را در کتابی دیده و از آن خوشش نیامد و از علاقهمندشدن دیگران شگفتزده است. دلیل اولش این است که هفت لایهٔ جو اعتباری است و ممکن است هشت یا شش شود، در حالی که کرات در فرهنگ بشر سابقه دارند؛ وقتی اصطلاحی در فرهنگ بوده و در قرآن آمده، به نظر او تا چیزی خلافش ثابت نشود همان است که همه میگفتند. دربارهٔ سازگاری با متن قرآن میگوید از نظر او «با قاطعیت صفر» است و حتی یک آیه نمیبیند که با آن بخواند.
به گفتهٔ او نقطهٔ شروع این نظریه این است که هفت آسمان بعد از زمین خلق شده و پس نمیتواند منظومهٔ شمسی باشد. اما آیهٔ سورهٔ بقره نمیگوید زمین خلق شد و بعد آسمان؛ میگوید هر چه در زمین هست را برای شما آفرید و بعد به آسمان پرداخت. پس به نظر او همین نقطهٔ قوت نظریه نقطهٔ ضعف آن است، چون با جو هم درنمیآید. به نظر او این آیه فقط با زمینهٔ عرفانی توجیه میشود: «آنچه که در خلق اول است، در ظهور آخر است».
یکی از حاضران میپرسد آیا برای مردم آن زمان هم هفت آسمان واضح بود. او میگوید احساسش این است که مردم عربستان هم مانند بینالنهرین همین مفهوم را داشتند؛ در متن قرآن هفت آسمان مفهومی ابداعی به نظر نمیآید. به نظر او آنچه در قرآن است هم جنبهٔ معنوی را دارد و هم جنبهٔ مادی؛ و فکر میکند مردم از سبع سماوات همان مفهوم موجود را میفهمیدند.
جن، شهابسنگ و نادانستهها
او میگوید مسئلهٔ شهابسنگ را به نظرش ربطی به سبع سماوات ندارد و مدیر جلسات هر بار آن را مطرح میکند. در جلسات جن گفته بود که اگر جن را موجودی فیزیکی فرض کنیم، کیفیتش را نمیدانیم؛ شاید حیاتی مبتنی بر میدان یا پلاسما باشد. او میگوید این را با راحتی در قسمت چیزهایی که نمیفهمد میگذارد و هر چه دربارهٔ جن است در تعلیق نگه میدارد.
او این را با انتظار معجزهٔ علمی مرتبط میکند: عدهای میپرسند چرا در کتب مقدس چیزهای علمیای که قرار بوده بعداً کشف شود گفته نشده، ولی چیزی را که هنوز کشف نشده دغدغهٔ ذهنی کردهاند. او فکر میکند «مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ» در مورد جنین تا پنجاه سال پیش تعبیر درستی نداشت و اکنون با تمایز و عدم تمایز سازگار است. دربارهٔ جن میگوید شاید روزی نقطهٔ قوت شود، ولی خودش امیدی ندارد که تا وقتی در این دنیاست معلوم شود.
زرهسازی داوود و عزیر
به گفتهٔ او ایراد این است که پیش از داوود هم مردم زره میساختند؛ ولی آیه میگوید به داوود صنعت زرهسازی آموخته شد، و این به معنی اولین بار نیست؛ ممکن است بعضی در روایات و تفاسیر ادعا کرده باشند که داوود اولین زره را ساخته، ولی مسئولیت آن با خود مفسران است.
دربارهٔ عزیر، ادعا این است که یهودیها چنین چیزی نمیگفتند. او سه جواب میدهد. نخست، به گفتهٔ او در بیش از ده مورد داستانهایی در قرآن هست که در کتاب مقدس رسمی نیست و بعداً در کتابهایی با حالت غیر کانونیک پیدا شده است؛ به عنوان مسلمان معتقد به راحتی میگوید فرقههایی از یهودیها عزیر را پسر خدا میدانستند و میگوید کمی صبر کنید تا خمرهای پیدا شود. دوم، بدون ایمان هم این آیه که در مدینه و در برابر یهودیان نازل شده سندی است که چنین حرفی دستکم میان بعضی بوده، هرچند جزء عقاید رسمی یهودیها نیست؛ عقلش را از دست نداده که به دشمن خودش چیزی را نسبت دهد که نمیگویند.
سوم، در کتاب مقدس دو شخصیت با نامی شبیه عزیر هست، عزرا و کسی که فکر میکند عزاریا تلفظ میشود، و او میگوید برایش روشن نیست عزیر کدام است. دربارهٔ عزاریا به یاد میآورد که در دانیال، آنجا که چهار نفر را در آتش میاندازند، عبارتی هست که فکر میکند از قول پادشاه است و میگوید یکی از آنان مانند پسران خداست؛ دربارهٔ عزرا هم میگوید جایی در کتاب مقدس عبارت پسر خدا آمده، ولی میگوید متأسفانه آن را یادداشت نکرده است. به نظر او همین نشانهٔ خوبی است برای اینکه حرف بزرگنمایی شده باشد و عدهای در عربستان یا جاهای دیگر چنین اعتقادی پیدا کرده باشند.
نام یحیی، معجزه و مسجدالاقصی
او میگوید بیشتر این ایرادهای تاریخی به نظرش شبیه معجزه هستند تا ایراد. دربارهٔ آیهای که میگوید پیش از یحیی کسی را همنام او قرار ندادیم، اختلاف تفسیری هست که «سَمِيًّا» به معنای نام است یا ویژگی. ایراد این است که در کتاب مقدس دیگران نام «جان» داشتند. او پاسخ میدهد که اگر «سَمِيًّا» را به معنای نام بگیریم، آیه دربارهٔ نام آسمانی یحیی است؛ همانطور که، به گفتهٔ او احتمالاً در روایات شنیدهاید، پیامبر در زمین محمد و در آسمان احمد است. او حتی فرض میگذارد که تمام چیزی که اینها میگویند درست باشد، یعنی نام یحیی «جان» بوده و «جان» قبلاً به کسان دیگری گفته شده؛ باز هم آیه دربارهٔ اسم آسمانی یحیی است.
سپس به متنی از انجیل اشاره میکند که در آن میگویند در قبیلهٔ تو هیچکس این نام را ندارد. به همین دلیل او میگوید مفسرینی که گفتهاند مسئله نام یحیی است درست میگویند. بنابراین دربارهٔ آیهٔ بعدی، که در آن آمده «هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا»، میگوید فکر میکنیم باید کمی تجدیدنظر کرد، چون شاید آنجا مسئله اسم «الله» باشد. نتیجه میگیرد که این ایراد به نظر او کمک میکند در یک اختلاف تفسیری بهتر قضاوت کنیم.
دربارهٔ نابودی شهرها به صورت ماوراءالطبیعی و عمر هزار ساله حضرت نوح میگوید اینها ارور تاریخی حساب نمیشوند، چون طرف منکر معجزه است و چیزهای معجزهآسا ارور تاریخی نیستند.
آخرین مورد را بامزه میداند: ایراد این است که هنگام نزول سورهٔ اسراء در اورشلیم مسجدی نبوده است. او میگوید در قرآن به هر جایی که برای خدا سجده شود مسجد میگویند، چه برای یهودیان باشد چه برای دیگران؛ مسجدالاقصی همان عبادتگاه دور، یعنی هیکل سلیمان و عبادتگاه یهودیان در اورشلیم است و به مسلمانان ربطی ندارد. با لحنی تند و طنزآلود میگوید مسلمانان بعداً به آنجا رفتند و «یواشکی مسجدهایی ساختند» و نامش را مسجدالاقصی گذاشتند تا آیه جور دربیاید؛ آن را «مسجدالاقصای بعدیای که مسلمانان تقلبی آنجا ساختند» مینامد، که به مسجدالاقصای قرآن ربطی ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه