این جلسه جمعبندی بحثهای تا کنون است و دربارهٔ معجزهیابی در مسائل علمی و تاریخی قرآن میگوید: ابتدا فرق معجزهتراشی و معجزهیابی با مثال جنینشناسی و عرش عظیم، بعد ارورهای تاریخی و شواهدی که برایشان پیدا شده، و سپس نیامدن خرافات در قرآن که او معجزه سلبی مینامد. پرسش و پاسخ پایانی به اشکال پیامبر هوشمند میرسد.
معجزهتراشی و معجزهیابی
او میگوید فکر میکند در این بحثها روحیهاش معلوم شده که نسبت به معجزهتراشی به شدت موضع منفی دارد: به گمان او در مسائل علمی عدهای به دلیل باور بیش از اندازه به علم سعی میکنند نتایج روزانه علم را به قرآن بچسبانند، مسیحیان هم همین کار را میکنند، و مارکسیستها هم خودشان را به عنوان تئوری علمی مطرح میکردند، چون علم اگر جایی اسمش بیاید اعتبار میآورد. ولی میگوید حساسیت او واقعاً این نیست که منکر باشد: ادبیات قرآن به نظرش حالت معجزهآسا دارد، و از مسائل علمی و تاریخی قرآن هم با احتیاط و در جاهایی که مطمئن هستید میشود چیزهایی مطرح کرد.
مثالش جنینشناسی است: دربارهٔ «مُّخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ» ترجمهها و تفسیرها نمیفهمیدند یعنی چه ولی ترجمه میکردند که قسمتی خلقش تمام شده و قسمتی نشده، و ما الان میدانیم در مرحلهای از جنین دو نوع سلول وجود دارد: یک سری به قسمت نهایی خلقتشان رسیدند و یک سری نرسیدند. به نظر او معجزه علمی یعنی همین، عبارتی که با دانش زمان خودش فهمیده نمیشده و الان بدون تعبیر خاصی میفهمیم. جایی که ترجمه یا تفسیر را خلاف گذشته عوض میکنند مشکوک است، هرچند ممکن است باشد، چون شاید روی عقیده اشتباهی اجماع شده باشد.
عرش عظیم در کنار سبع سماوات
او فرض میگیرد که سبع سماوات را همان افلاک هفتگانه که مفسرین بر آن اجماع داشتند قبول کردید. در کنار آن عبارت «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ» میآید و اولین چیزی که به ذهن او میرسد این است که چیزی عظیم در کنار منظومه شمسی، یعنی ستارگان و کهکشانها، باشد؛ این را نه به قصد معجزهتراشی و نه با تأکید مثل جنینشناسی میگوید، و میگوید با اینکه عرش را حیات روی کره زمین بگیریم هم منافاتی ندارد ولی سخت است که توضیح بدهد یعنی چه. تصور قدیمی این بود که ستارهها مثل چراغ روی کره سماوی هستند و مردم درکی از بزرگی ستارهها پیدا نمیکردند و درکی از دوریشان هم نه.
او معجزهیابی را از معجزهتراشی جدا میکند: معجزهتراشی این است که برای ربط دادن به چیزی علمی ترجمهای دورتر از آنچه مردم معمولاً میکردند انجام دهند؛ معجزهیابی جایی است که مردم نمیفهمیدند و تفاسیر و ترجمهها نشانه نفهمیدن باشد ولی الان که میفهمیم همان ترجمههای قدیمی و همان الفاظ باشد، مثل مخلقه و غیر مخلقه و، به گمان او، «رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا». اینکه میتوانیم دنبال معجزه بگردیم از نظر او اشکالی ندارد ولی خیلی با احتیاط، بدون تحمیل معانی جدید و بدون تحمیل تئوریهای موقتی علمی؛ آسمانها خیلی بزرگ هستند و جنینشناسی در حد مشاهده و فکت است.
موضع دفاعی و ارورهای تاریخی
او میگوید در موضع دفاعی قرار گرفتن مشکل دارد: مثل دو مشتزن که یکی دستش بسته است و فقط دفاع میکند، هر چقدر هم هنرمندانه باشد، مردم میبینند در موضع ضعف است؛ بنابراین باید نشان داد نقطه قوتهایی وجود دارد و به جای فقط دفاع کردن حمله کرد، و معجزهیابی فعالیت مثبتی است. قسمت تاریخی روشنتر از قسمت علمی است: در علم تئوریهایی مطرح است که با قرآن هماهنگ نیست و گفتن اینکه این تئوری موقت است طرف مقابل را قانع نمیکند، ولی در تاریخ، وقتی مثلاً میگویند قرآن میگوید مریم خواهر هارون است، میگوید این قسمت داستان را بد فهمیدید و طرف نمیتواند جواب بدهد.
به همه ارورهای تاریخی که عدهای با گشتن در قرآن پیدا کردهاند فکر کنید: به نظر او همهشان نه فقط ارور نیستند بلکه نکات جالبی دارند. مثلاً مصلوب شدن در مصر باستان که ادعا میشد نبوده با یک پاپیروس ثابت شد و مثل یک کشف جدید است، تا پنجاه شصت سال قبل نمیدانستند. داستانهایی در قرآن که با بایبل فرق دارد، مثل داستان مریم، بعداً در کتابهای بعضی فرقههای مسیحی و یهودی پیدا شد؛ پس سوال این است که پیامبر این اجزای پراکنده را از کجا جمع کرده.
دو تئوری هست: قرآن وحی است و اینها واقعیت داشته، یا پیامبر به همه این ورژنها دسترسی داشته و در ذهنش تلفیق کرده. او میگوید چون نمیشود توجیه کرد که پیامبر در عربستان چنین دسترسیای داشته، تئوریای پدید آمده که قرآن را بعدها گروهی در منطقهای مثل پترا جمع کردهاند. به نظر او دسترسی پیامبر به این اطلاعات تاریخی حالت معجزهآسا دارد، و اگر کسی بپذیرد قرآن همان زمان توسط پیغمبر انشاء شده، سوال میماند که این اطلاعات تاریخی از کجا آمده. مشابه این را برای ارورهای علمی هم میشود گفت ولو آن قاطعیت نیست، چون علم در حال تحول است؛ او میگوید به ذهنش میرسد شاید عرش گاهی به ستارهها اشاره کند و گاهی به حیات و رابطهای مرموز باشد که بعداً بفهمیم، و شاید هم بد میفهمد.
معجزه سلبی: نیامدن خرافات
او میگوید ویژگیای در قرآن میبیند که برایش خرده حالت معجزهآسا دارد، و آن مقایسه با کتابهای قدیمی دیگر است. یک سفرنامه بخوانید پر از چیزهای عجیب و غریب است، مثلاً ناصرخسرو که خردگرا است از هیولایی در رود نیل نقل میکند، و در قرن نوزدهم هم کتابها پر از شایعه دیدن آدمهای بسیار بزرگ در جزیرهای بود. در قرآن هیچکدام نیست؛ موجوداتی که در قرآن یاد میشود نامرئی هستند.
در ادبیات اسلامی موجودی مثل پانوتی هم وارد شده و بعضی در شرح یأجوج و مأجوج آوردهاند، با گوشهایی بزرگ که یکی را تشک و دیگری را لحاف میکند. به گفته او قرآن پر از خرافه نیست ولی تفاسیر دانشمندان معتبر بعدی پر است: مثلاً در تفاسیر آمده که مردم شهری که موسی گفت واردش شوید ده متر قد داشتند، و در تفسیر طبری خوک از دماغ فیل و گربه از دهان شیر در کشتی نوح بیرون افتاد؛ این داستانها چند قرن بعد از قرآن نوشته شده.
در قرآن غول و دیو و اژدها و آدم عظیمالجثه نیست؛ ملائکه و جن داریم که نامرئی هستند و به گفته او کارکرد جهانشناختی مشخصی دارند و علم منکر وجود حیاتی غیر از آنچه میبینیم نشده، و اتفاقهای غیرطبیعی هم فقط اطراف پیامبران است و تأکید بر غیرطبیعی بودنشان است. طبیعت و تاریخ در قرآن نرمال است. او اسمش را معجزه سلبی میگذارد، با این تردید که نمیداند اسمش را چه بگذارد: نیامدن مجموعه عظیمی از خرافات خودش حالت معجزهآسا دارد، و احتمال اینکه پیامبر بدون علم یا شانسی اینها را نیاورده باشد خیلی پایین است.
عزیر و عرش
او میگوید جوابش دربارهٔ عزیر دو قسمت داشت: اینکه خود قرآن میگوید یهود این را میگفتند شاهدی است، و اینکه شواهدی هست. قسمت اول را ضعیف میداند و نمیخواهد رویش تأکید کند؛ فقط میگوید پسر خدا دانستن عزیر تهمتی به مهمترین اعتقاد یهودیهاست و خیلی تحریککننده، پس باید پاسخ داده باشند، هرچند ممکن است کسی بگوید دادند و ثبت نشده. امیدوار است مثل موارد دیگر شواهد جدیدی پیدا شود.
یکی از حاضران میپرسد تکیه زدن بر عرش را چگونه تعبیر میکند. او میگوید «اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ» ابهام دارد و حسش این است که چیزی خلق شد و شروع به کار کرد، مثل حکمرانی که کشوری پدید آورده و حالا حکمرانی میکند؛ هیچ فعل و صفتی برای خداوند نباید شبیه ما تعبیر شود، پس استوای خدا بر عرش مثل ید الله نمادین است، ولی عرش مخلوق است و لزومی ندارد نمادین باشد. حاضری میگوید عرش در قرآن جاهای زیادی تمثیلی آمده و سبع سماوات هم بعد معنوی دارد؛ او میگوید شاهد در قرآن زیاد است که سبع سماوات به چیزی طبیعی اشاره میکند.
احتمال، اسطورهها و عهدین
یکی از حاضران میگوید اگر حدود دو هزار پدیده عجیب در زمان پیامبر بوده و در قرآن فقط فرشته و جن آمده، میشود احتمال را حساب کرد. او میگوید محاسبهاش ابهام دارد ولی نکته همین است که اگر کسی بدون دانش چیزهایی را کنار گذاشته باشد احتمال پایین است؛ فلاسفه مستقل از قرآن فرشتهشناسی داشتند و برای شیطان هم انگار در روانکاوی اثباتی هست؛ و در قرآن شوق شگفتیسازی نیست مگر در معجزات پیامبران، که ویژگیشان غیرعادی بودن است.
حاضری میگوید همین روند در تورات و انجیل هم هست: هر چه به خدایان نسبت داده میشد حالا به خدای واحد نسبت داده میشود، مثل مرج البحرین. او میگوید برعکس نگاه کنید: به گفته او نود و نه درصد آنچه به خدایان یونان نسبت داده میشد حذف شده و چیزهایی مانده که واقعیاند، مثل مرج البحرین، به اضافه فرشته و جن و معجزات پیامبران که کنار میگذارد. همین استدلال را دوستان یهودی و مسیحی هم دربارهٔ بایبل میتوانند بکنند؛ هر دو مجموعه کوچکی در خودشان دارند و غول و دیو ندارند.
اشکال پیامبر هوشمند
یکی از حاضران ایراد میگیرد که پیامبر فرضی دروغگو بهترین کارش این است که موجوداتی بسازد که مردم نمیبینند و غول را حذف کند تا کسی رد نکند؛ غول با روشن شدن کره زمین از بین میرود ولی فرشته را تا ده هزار سال دیگر هم میشود گفت، پس کافی است پیامبر هوشمند بوده باشد.
او میگوید نکته این است که بقیه این کار را نمیکردند و تا قرنها بعد از پیغمبر از غول میگفتند. میپذیرد که اثباتی نیست: یا وحیانی است یا خیلی هوشمندانه است، و بیشتر از این از استدلالش انتظار ندارد. دربارهٔ نسخههای پراکنده هم میگوید کسی میتواند بگوید پیامبر روابطش بیشتر از آنچه فکر میکنیم بوده، ولی احتمال اینکه آدمی بیسواد در عربستان چنین نسخههایی دیده باشد کم است.
او میگوید هر موردی را با یک تئوری جواب ندهید: اگر آیندهنگری پیامبر را بگویید، وقتی ایراد میگیرند فرهنگ عرب در قرآن هست نمیتوانید بگویید با مردم مصالحه کرده؛ طرف مقابل باید تئوری داشته باشد که پیغمبر چه کار میکند. با معجزهیابی نمیشود جلوی این فرض را گرفت که موجودات فضایی هوشمند کتابی به پیغمبر دادند؛ نهایتش این است که خالق قرآن خیلی هوشمند است. یکی از حاضران میگوید این خیلی چیز خاصی نیست؛ او میگوید خاص بودنش در مقایسه با کتابهای قبل و بعد از آن است که پر از خرافهاند، و طبری و ناصرخسرو خنگ نبودند ولی گفتهاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه