این جلسه دربارهٔ عبارت «اخت هارون» در سورهٔ مریم است. انگیزهٔ آن رسالهٔ دکتری مفصلی دربارهٔ مریم در قرآن است که پیش از عید به دست او رسید و در فصل مربوط به هویت مریم، کسی به نکتهٔ سادهای که او گفته بود اشاره نکرده بود. او میگوید جوابش همچنان همان است و با توضیح و شواهد بیشتر آن را مطرح میکند. نخست «اخت هارون» را توضیح میدهد و بعد سراغ نام پدر مریم میرود.
چرا این جلسه برگزار شد
حدود پانزده سال پیش در بحثهای سورهٔ مریم، او به آیهای رسید که مردم در آن به مریم میگویند «ای خواهر هارون»؛ توضیحی که داد به نظر خودش خیلی ساده و روشن بود. همانجا گفت کسانی از خاورشناسان نفهمیدند و گفتند بین دو مریم خلط شده، چون پیامبر تاریخ را خوب نمیدانسته؛ او این را شبههای خندهدار خواند. پیش از عید یک رسالهٔ دکتری از دانشگاه تورنتو دربارهٔ مریم در قرآن به دستش رسید و دید در فصل مربوط به هویت مریم به آن نکتهٔ ساده اشاره نشده است.
به گفتهٔ او تقریباً قطعی است که این اولین شبههای است که به قرآن وارد شده و ثبت شده: یوحنای دمشقی در قرن هشتم نوشته که پیامبر اسلام مسیح را از «مریم باکره که خواهر موسی و هارون است» متولد شده میداند. در کتاب «دفاع از قرآن در مقابل خاورشناسان» هم آمده که از قرن هشتم میلادی تا کنون این اتهام رایجترین اتهامها علیه قرآن و پیغمبر بوده است.
شبهه چیست و مسئله کجاست
او یادآوری میکند که خیلی از شبههها از آنجا میآیند که چیزی در قرآن از علم و دانش و عقل ما بالاتر است و ما چون نمیفهمیم احساس میکنیم با چیز غلطی سروکار داریم؛ اگر شبهه را درست جواب بدهیم شاید پشت سرش دانشی ماورائی کشف شود.
مسئله بیشتر از خود عبارت است. در تورات موسی و هارون خواهری به نام میریام دارند و پدرشان عمرام است؛ در متون عربی میریام را مریم و عمرام را غالباً عمران نوشتهاند. پدر مریم در قرآن عمران است و دربارهٔ خود مریم هم عبارت اخت هارون آمده، و همنام بودن پدرها گمان اشتباه گرفتن دو مریم را تشدید میکند. در انجیلهای غیررسمی نام پدر مریم تقریباً همهجا یوآکیم است که به عمرام ربطی ندارد، هرچند ممکن است مسلمانی بگوید این اسناد قطعی نیستند.
نکتهٔ متنی: چه کسی این را میگوید
او به دلایل متنی احساس میکند که کسانی که در سورهٔ مریم، پس از تولد عیسی، با مریم روبهرو میشوند، برخلاف بعضی داستانها روحانیون معبد نیستند و شاید مردم کوچه بازار باشند. آنان میگویند «يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ». او این را یکی از زنندهترین صحنههای قرآن میداند و میگوید قرآن در جایی آن را «بهتان عظیم» نامیده است.
نکتهٔ اول متنی است: اگر به متن قرآن دقت کنیم، این ادعا که قرآن یا پیامبر گفته مریم خواهر هارون است اساساً غلط است. آنچه در قرآن آمده این است که عدهای تبهکار این را به مریم گفتند، و اینکه شخصیتی در متنی چیزی بگوید، بهویژه اگر شخصیت منفی باشد، به این معنا نیست که مؤلف آن را گفته یا تأیید کرده است. فرعون به موسی میگوید تو بزرگ و معلم ساحران هستی ولی قرآن این را نگفته، و قوم شعیب به مسخره میگویند «إِنَّكَ لَأَنتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ» و منظورشان برعکس است. پس جواب ساده این است که یک عده تبهکار این حرف را زدند و شاید خودشان هم باور نداشتند؛ اکثر جوابها، از جمله نظر مفسرین، این جمله را جدی گرفتند، اما به نظر او هیچکدام از آنها لازم نیست.
او این را اولین ضربهٔ تهاجمی خود میداند و میگوید علت این شبهه آن است که ادبیات کلاسیک تا یکی دو قرن پیش به این شکل بود که شخصیتها جای مؤلف حرف میزدند. اینجا عدهای تبهکار حرف زدهاند که از منفورترین موجودات تاریخ بشر در قرآن حساب میشوند، پس نباید حرفشان را اینگونه حساب کرد که حقیقتی را میدانستند یا قرآن آن را گفته است.
میریام در تورات
نکتهٔ دوم تاریخی است. اخت واقعی هارون در تورات میریام نام دارد و به احتمال بسیار زیاد همان خواهری است که مادر موسی او را فرستاد موسی را دنبال کند؛ بسیار زیاد میگوید چون در تورات و اسناد تاریخی موسی و هارون خواهر دیگری ندارند. نام او حداقل در هفت قطعهٔ تورات آمده، از جمله در سفر خروج که او را «مریم نبیه» مینامد که دف به دست گرفت و سرودی خواند،. برای او مهم این است که این عبارت در تورات رسمی آمده و مورد اعتقاد همهٔ یهودیها از جمله همزمان با حضرت مریم و عیسی بوده است.
در سفر اعداد میریام و هارون به موسی اعتراض میکنند و میگویند «آیا یهوه فقط از طریق موسی سخن میگوید»؛ خداوند به هر سه نفر میگوید به چادر بروند و بعد جداگانه به میریام میگوید بیا بیرون، و او نتیجه میگیرد که مریم الهاماتی داشته است. در تلمود هم ربی یوسعی میگوید خداوند آب را از طریق مریم به قوم میداد. برای او مهم نیست اینها درست باشند یا غلط، مهم این است که همعصرهای مریم دربارهٔ میریام چه خواندهاند. یکی از حاضران میپرسد چرا نمیگفتند اخت موسی، و او میگوید لقب خواهر هارون در خود تورات آمده است.
نامگذاری مریم و طعنهٔ اخت هارون
به گفتهٔ او همنامی مریم و میریام تصادفی نیست و قرآن آن را توضیح داده است. در آلعمران همسر عمران آنچه در شکم دارد را نذر میکند «مُحَرَّرًا»؛ وقتی دختر به دنیا میآید میگوید «رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنثَىٰ» و بعد «وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ». حتی اگر هیچ چیز از تاریخ یهود ندانیم، از این دعا برمیآید که مشکلی پیش آمده، چون پسر میتوانست خادم معبد شود ولی دختر را قبول نمیکنند. راهحل مادر این بود که دخترش را همنام میریام کبیر کند، زنی که رهبر دینی و prophetess بود؛ پس این همنامی تعمدی و برای ادای نذر است.
او کتاب دنیز ماسون را معرفی میکند که صراحتاً مینویسد نذر کردن دختر برای کار دینی بین یهود متداول نبوده است. ادامه را او چنین میبیند: روحانیون و فقیه متعصب سنتگرا فکر میکردند دختر نباید وارد معبد شود و احتمالاً تصورشان این بود که معبد را به نجاست میکشد؛ زکریا او را کفالت کرد، ولی در اسناد تاریخی مسیحی آمده که در دوازدهسالگی میخواستند او را از معبد بیرون کنند.
به تصور او، وقتی مریم بچه به بغل و بدون شوهر به سمت قومش برمیگردد، مخالفانی که میخواهند انتقام بگیرند میگویند «یا اخت هارون»، یعنی ای کسی که میگفتند همزاد میریام بزرگی و اسم او را روی خودت گذاشتی و به معبد رفتی، ببین حالا چه کردی. اگر میگفتند «یا مریم» معلوم نمیشد اشاره به آن میریام است، پس لقب را به کار میبرند تا به او یادآوری کنند که تو به جای میریام نشستی. نه قرآن این را گفته و نه آنها معتقدند مریم همان میریام است؛ این خطاب برای استهزاء و طعنه است، چیزی مثل استعارهٔ تهکمیه در ادبیات فارسی. او میگوید پانزده سال پیش هم از خواندن قرآن همین تصور را داشت.
شواهد تاریخی و ضعف توجیههای دیگر
او در دو هفتهٔ اخیر در متون قدیمی مسیحی شرق و برخی اناجیل فرعی نشانههای زیادی از ارتباط و همزادپنداری بین مریم و میریام یافته است. در یکی از متون مسیحی قرون اول عبارت «هارون برادر مریم» آمده که به گفتهٔ او همه این استدلال را پذیرفتهاند که منظور میریام نیست؛ ولی او میگوید اگر منظورش میریام هم باشد، چرا نگفته هارون برادر موسی؟ برای نشان دادن ارتباط بین مریم و میریام، انگار این دو یکی و متناظر هستند. نتیجه میگیرد حدسی که از متن قرآن زده شد درست بوده: مریم را به معبد راه نمیدادند و در زمان خود مریم هم بین او و میریام تناظری ایجاد شده بود، و اخت هارون اشاره به همین است.
او شبهه را سخیف میداند، به دو دلیل. اول اینکه قرآن نگفته مریم خواهر هارون است، پس صورت شبههای که چهارده قرن است تکرار میشود غلط است. دوم، که به نظر او مهمتر است، اینکه قرآن تاریخ انبیاء را با ترتیب روشن آورده، از آدم و نوح و ابراهیم تا موسی و هارون و داود و سلیمان و ایوب و در پایان مسیح، و احتمال اینکه با یک کلمهٔ مبهم این دانش را زیر سؤال ببریم یا پیامبر نداند عیسی با موسی هزار و خردهای سال فاصله دارد، در حدی ضعیف است که این حرف را احمقانه مینامد.
از توجیههای رایج این است که مریم برادری به نام هارون داشته یا از خاندان هارون بوده؛ بهترین چیزی که مفسرین گفتهاند، از طبری، این است که اخت هارون یعنی دختری در قبیلهٔ هارون، مثل «اخ التمیم». به گفتهٔ او همهٔ اینها فرض میکنند در این حرف حقیقتی هست، در حالی که فقط حرفی است که عدهای به مریم میزنند.
نام پدر مریم و پدر موسی
او میگوید وقتی بفهمیم اخت هارون یعنی چه، شبهه تمام میشود؛ بقیه کنجکاوی تاریخی است نه شبهه. اسم پدر موسی در قرآن نیامده و تنها عمران در قرآن پدر مریم است و معلوم نیست عمران همان عمرام باشد. او در ریشهشناسی به قطعیت صد درصد نمیرسد و سه فرض میگیرد: اسم پدر مریم در قرآن عمران است، که به نظرش بدیهی است هرچند بعضی حتی از مفسرین در آن خدشه کردهاند؛ اکثر شواهد اسم او را یوآکیم میدانند، که قابل خدشه است؛ و اسم پدر موسی در عبری عمرام است.
او عمران را معرب عمرام نمیداند و میگوید شباهت فقط ظاهری است. مهمترین طرفدار نظر مخالف آرتور جفری است که میگوید در این آیات مریمها اختلاط پیدا کردهاند و لازم نیست ورای عمرام به دنبال اصل دیگری گشت، هرچند خودش میگوید عمران اسمی عربی و پیش از اسلام بوده. او میگوید شواهدی نیست که م آخر یا فتحهٔ اول تبدیل شده باشند و تقریباً در همهٔ نسخههای قدیمی عربی تورات اسم پدر موسی را عمرام مینویسند.
او احتمال میدهد اعلام قرآن دو دسته باشند، همآوا و هممعنا، مانند ادریس و طالوت؛ و عمران چون اسمی عربی با معنای مشخص است شاید هممعنا باشد. یهویاکیم یعنی یهوه میسازد و میپرورد، و یاکیم در عبری ساختن است؛ پس بهترین نظریه از نظر او این است که عمران نام عربی معادل با یوآکیم است، یعنی خداساخته یا خداپرورده. او میگوید جایی نشنیده که کسی دربارهٔ این صحبت کرده باشد.
به گفتهٔ او مفسرین و تاریخنگارهای اسلامی در قرنهای متأخر اسم پدر موسی را هم عمران نوشتند، و فکر میکند علتش ابهامی است که از تفسیر مقاتل پدید آمد که آلعمران را خانوادهٔ موسی دانسته؛ پس این مسئلهٔ قرآن نیست و اتفاقی متأخر است. او نتیجه میگیرد از سه نام تکراری فقط نام مریم مشترک است و دلیلش این است که مادر مریم میخواست؛ نه پسری به اسم هارون در این خانواده هست و نه پدری به اسم عمرام.
شبهه و معجزهآسایی
او میگوید خود این صحنه، مریم با بچه به بغل و بدون شوهر، شبههبرانگیزترین صحنهٔ تاریخ است و اگر ما آنجا بودیم احتمالاً دچار شبهه میشدیم، پس نباید به راحتی قضاوت کنیم. شبهه از آنجا ایجاد میشود که از لحاظ تکوینی اتفاقی افتاده که درک آن از دانش و عقل مردم فراتر است؛ و از نگاه کسی که دین را حاصل وحی میداند بخشهایی از دین خارج از عقل و فهم بشر است، پس شبهه ذاتی دین است.
به گفتهٔ او وقتی زمان میگذرد و دانش بیشتر میشود، شبهه تبدیل به معجزه میشود، هرچند خودش از گفتن معجزه ابا دارد و معجزهآسا را میگوید. شبهه این بود که پیامبر دو مریم را قاطی کرده؛ ولی به نظر او اگر نویسندهٔ قرآن مریم را با میریام اشتباه گرفته بود، حتماً میگفت اخت موسی. اینکه گفته اخت هارون نشان میدهد پیامبر لقب میریام را هم میدانسته، و همهچیز نشاندهندهٔ آگاهی از مقام میریام و تناظر او با مریم است. شبههها مانند جعبههای دربستهاند که در طول زمان باز میشوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه