این سومین جلسهٔ بحث دربارهٔ شبهات احکام است و او میگوید پیش از وارد شدن به احکام خاص باید ضوابط منطقی بحث روشن شود. چون بخش بزرگی از احکام از سنت میآید، نخست دربارهٔ سنت سخن میگوید. بعد به رابطهٔ عقل و وحی میرسد، یعنی تعبد و جایگاه عقل در ادله اربعه. در نیمهٔ دوم میپرسد شریعت را تا چه حد میشود به دیگران تحمیل کرد.
از قرآن به سنت
او تأکید میکند که برای وارد شدن به احکام خاص عجلهای ندارد و میگوید فکر کنید قرار است ۵۰ تا ۶۰ جلسه بحث شود. اول باید روشن شود از چه چیزی میخواهیم دفاع کنیم؛ مثلاً آیا دفاع از احکام قرآن یعنی دفاع از اینکه امروز هم باید عیناً اجرا شوند.
او تمایل ندارد در مورد احکام خود را خیلی محدود به قرآن کند، چون درصد بالایی از چیزهایی که تحت عنوان احکام و شریعت میشناسیم به شکل متعارف آن در قرآن مطرح نشده است و از سنت میآید. کنار گذاشتن کامل سنت به هر دلیلی به نظرش کار معقولی نیست، و حداقل ۳-۴ جلسه را به مسائل حدیث پژوهی اختصاص میدهد.
دربارهٔ حقایق قرآن را معیار گرفته بود، چون معارف خیلی وابسته به احادیث نیستند؛ احکام ولی وابسته به سنتاند و او میگوید اوضاع احادیث در سالهای اخیر خوب نیست. پس نمیخواهد از هر چه هست دفاع کند، فقط از چیزی که احتمال بالایی بدهد جزو دین است. به گفتهٔ او ۹۹ درصد احکام قرآن فردی است و کسی به آنها شبهه ندارد؛ شبهات معمولاً مربوط به مسائل غیرفردی است.
اجتهاد و حدیثپژوهی
او میگوید بخشی از بحثها این است که مفهوم اجتهاد را «آن طوری که باید باشد» مشخص کنند و ببینند آنچه امروز در حوزههای علمیهٔ شیعه و سنی انجام میشود چقدر به اجتهاد نزدیک است. اجتهاد از جهد میآید، یعنی نهایت کوشش برای استخراج احکام، که ممکن است خطا هم داشته باشد. به گفتهٔ او شیخ انصاری را شاید بتوان مجتهد گفت، ولی مجتهدین امروز حتی به اندازهٔ او جهد نمیکنند و نتیجهٔ جهد او را تدریس میکنند.
یکی از مشکلات این است که مجتهدین غربی مانند گلدزیهر، موتکسی و شاخت روی فقه اهل سنت متمرکزند و شیعه را چندان نمیبینند. او از مجتهدین ایراد میگیرد که باید همه ابزارها و شیوههای نسخه شناسی مدرن را بشناسند؛ به گفتهٔ او غربیها حداقل ۱۵۰ سال به شدت کار میکنند و شیعیان عقب هستند.
گلدزیهر اعتقادش اینست که فقه به وجود آمده است و بعد برای آن حدیث ساختهاند؛ او این را عقیده عجیبی میداند ولی میگوید حرفش تأثیر گذاشته است. الآن در مطالعات آکادمیک غرب حرف از این نیست که کل احادیث جعلی است، ولی روشهای جالبی برای بررسی صحت و سقم پیدا شده است.
احکام اقتصادی و سیاسی در قرآن
به گفتهٔ او از نوجوانی برایش واضح بود که احکام اقتصادی و سیاسی در قرآن بسیار کم است: در اقتصاد یکی نوشته که مال را به باطل نخورید و یکی تحریم ربا، و در سیاست اطاعت از خدا و رسول و اولیالامر. این برایش حس خوبی داشت که قرآن واقعاً کتاب خداست، چون اگر پیغمبر از طرف خودش میآورد، چیزهای سیاسی را بیشتر لازم داشت.
او خیلی زود به این نتیجه رسید که اقتصاد اسلامی نداریم. نتیجه میگیرد که اگر خود را به قرآن محدود کنیم، در قسمتهای شبههبرانگیز خیلی چیزها را نداریم و باید سراغ سنت رفت.
تعبد جزئی از عقلانیت است
او مسئلهٔ عقل و وحی را موضوع جلسات میداند: عقل چیزی میگوید و شریعت چیز دیگری، و شبهات احکام همین مغایرت را نشان میدهد. سپس به این ادعا میپردازد که شریعت را تعبدی و اصول دین را عقلی قبول میکنیم. فرض او این است که با عقل فهمیدهام خدایی هست که وحی کرده و قرآن کتاب خداست؛ آنگاه همین عقل میگوید آنچه در آن آمده درست است و باید انجام داد.
به گفتهٔ او تعبد در برابر عقلانیت نداریم و «تعبد یک بخشی از عقلانیت ما است». اگر کسی بپذیرد که این کتاب از طرف خداست و شریعت در آن است، نفهمیدن علت حکمی مثل دو رکعت بودن نماز صبح دلیل بر اجرا نکردن نیست. او بارها تأکید میکند که این «اگر» است و نباید پرسید از کجا میدانید کتاب الهی است.
یکی از حاضران ابنسینا را میآورد که گفت معاد جسمانی را تعبداً میپذیرد. او پاسخ میدهد که این غیرعقلانی نیست: به گفتهٔ او ابنسینا میگوید «عقل من اینقدر قد میدهد که معاد جسمانی را نمیتوانم بپذیرم»، ولی چون در قرآن به صراحت نوشته شده میپذیرد.
او میگوید سنتگرایان راست میگویند که شریعت باید فوق عقل باشد: ممکن است بخشی از شریعت را نفهمیم ولی عمل کنیم، مثل نهی از نزدیک شدن به درخت ممنوعه که آدم و حوا نمیدانستند چرا.
عقل مدرن و تطبیق شریعت
سنت گرایان مثل اصحاب حکمت خالده اعتراض میکنند که اگر همه چیز را از صافی عقل بگذرانیم و هر جا با عقل جور در نیاید کنار بگذاریم، شریعت برای چه آمده است. او میگوید به نظرش در روشنفکری دینی عقل معنای «عقل مدرن» دارد، یعنی بیشتر اجماع علما و دانشمندان مدرن. اعتراض وقتی است که عقلی که قرار است از صافی بگذرد همین عقل امروزی محدودشده است.
او سؤالی را که همیشه مطرح میکند میآورد: در دههٔ ۷۰ تا ۹۰ میلادی چه کشف علمی رخ داد که همجنسگرایی ظرف ۲۰ سال از متنهای استاندارد روانپزشکی بیرون افتاد، یا اینکه فشارهای سیاسی و اجتماعی در کار بود.
به گفتهٔ او عقلانی این است که اگر میدانم حکمی حکم خداست آن را اجرا کنم؛ نگرانی کسانی که از تطبیق شریعت با عقل عرفی زمانمند میترسند به حق است. یکی از حاضران میپرسد روشنفکر دینی با ابزارهای جدید حق ندارد فیلتر کند، و او میگوید معلوم است که حق دارد. اگر تحقیقی نشان دهد حکمی بعدها پیدا شده کسی بحثی ندارد، ولی روشنفکری که مدنظر اوست چنین فضایی ندارد و حالتش مصالحه با جهان مدرن است.
عقل در ادلهٔ اربعه
او میگوید اولین بار شافعی ادله اربعه را صراحتاً گفت. در اصول فقه شیعه کتاب، سنت، اجماع و عقل است. نقد او این است که عقل را همارز کتاب و سنت و اجماع آوردن مشکل دارد، چون اینکه کتاب و سنت جزو منابع شریعت هستند و محتوای آنها چیست را هم عقل میفهمد؛ حتی اینکه کتابی و پیامبری و خدایی هست را با عقل کشف کرده است. به نظرش شاید ترس از اینکه زیادی عقل خودمان را به کار ببریم منشأ چنین رفتاری باشد.
یکی از حاضران میگوید شاید عقل کنار سه منبع دیگر آمده چون کلی موضوعات جدید مثل بانکداری در سنت و قرآن نیست. او میگوید صددرصد عقل باید باشد و در رأس باشد، ولی اشکال همارزی آنهاست. به گفتهٔ او ما مثل ماهی در آب در زبان و عقل شناور هستیم.
دربارهٔ قیاس میگوید در اصول فقه شیعه وسواسی وجود دارد که ما از قیاس استفاده نمیکنیم، درحالیکه کلاً از قیاس استفاده میکنیم؛ به نظر او قیاس یکی از جاهایی است که میتوانیم با احتیاط و دقت از عقل خود استفاده کنیم.
نظام احکام و طیف جامعهٔ دینی
او نکتهای را که فراموش کرده بود میآورد: در هر نظام حقوقی، برای ایراد گرفتن به یک قسمت باید کل را بلد باشید. مثال او ارث ۲ به ۱ است: مسئولیت اقتصادی خانواده بر دوش مرد است، و وقتی کل را نگاه میکنید شاید عادلانه بودن آن راحتتر دیده شود.
برای احکام اجتماعی، سیاسی و اقتصادی میگوید باید طیفی را در ذهن داشت. یک سر آن جامعهای شبیه یهودی است: عدهای که فکر میکنند به یک نفر وحی شده طبق شریعت خود زندگی میکنند، تبلیغ نمیکنند و کاری به دیگران ندارند، و بعید میداند کسی اعتراض خاصی داشته باشد اگر همه این قرارداد را پذیرفته باشند. سر دیگر این است که همه باید بر اساس آن زندگی کنند وگرنه کشته میشوند. در قرآن صراحتاً آمده است که اهل کتاب به شرع خود عمل کنند، و به گفتهٔ او نظر اکثر فقها این است که حق دارند مطابق شریعت خودشان زندگی کنند تا جایی که شرطهایی دارد.
به نظر او شبهه از نظر روانی وقتی پیدا میشود که کسی دین را قبول ندارد و حس میکند احکام بر او تحمیل میشود؛ دربارهٔ آدمهایی که در بیابان آنطور زندگی میکنند کسی ایراد نمیگیرد. او آن سر طیف را که اساسش این است که همه باید مسلمان باشند «شریعت اموی» مینامد و میگوید متأسفانه این نوع تفکر در مباحث فقهی خیلی تأثیر گذاشته است؛ سر دیگر را «مدل یهودی» مینامد. باید تکلیف خود را در این طیف روشن کنیم.
یکی از حاضران دربارهٔ آیهای میپرسد که میگوید پیامبر فرستاده شده تا دین حق را بر همهٔ ادیان غلبه دهد. او میگوید به نظرش دین خدا یعنی اهل کتاب را هم جزو آن حساب کنید، و غلبه میتواند معنایش این باشد که با تبلیغات ادیان توحیدی غلبه میکنند. او نسخ را قبول ندارد و میگوید از روز اول دعوت اسلام پلورالیستی بود تا روز آخر.
جهان مدرن و تعامل با غیر
او میگوید شاید بخشی از مشکلات ارتباطات زیادی است که در دنیای مدرن به وجود آمده: جوامع نمیتوانند ایزوله باشند، چون مبادلات اقتصادی و رفت و آمد وجود دارد. اگر چند خانواده یک شهرک درست کنیم و دور آن را حصار بکشیم، بچههای ما نمیخواهند زندگی کنند و بعد از ۱۵ سال اغتشاش ایجاد میشود.
به گفتهٔ او قسمتی از شبهات از اینجاست که در تعامل با دیگران میخواهیم عرف و شرع خود را تحمیل کنیم. میپرسد آیا شریعت اسلامی مانند شریعت یهود برای جامعهای محدود آمده یا باید شمشیر هم دست بگیریم، و اگر یکی از افراد جامعه خداناباور شد چه کنیم. او فکر میکند اکثر فقها قبول دارند که نباید به اهل کتاب تحمیل کرد، و در مدینه یهودیها مجازاتهای خودشان را انجام میدادند و در قرآن تشویق میشدند به شریعت خود عمل کنند.
او نظریهٔ یکی از شخصیتهای سیاسی ایران را، بیآنکه نامش را ببرد، میآورد: ما از نظر دینی در مکه هستیم یا در مدینه؟ رفتار پیامبر در مکه، وقتی در اقلیت مطلق بودند، محدودیتهایی داشت تا وقتی مستقر شدند و دولت هماوردی شدند؛ به گفتهٔ آن شخص جمهوری اسلامی ایران مانند پیروان پیامبر در مکه است و تا هماورد نیست نباید طوری رفتار کنیم که انگار حریف همه دنیا هستیم. او میگوید این نظریه خیلی خریدار پیدا نکرد و کاش خریدار پیدا میکرد.
او میگوید همهٔ علما قبول دارند امر به معروف و نهی از منکر باید توانایی و امکان داشته باشد و جهاد هم شرایطی دارد. به نظرش مسئله تعامل شریعت با دیگران به اندازه کافی مورد توجه نیست؛ او صورت مسئله را میگوید و دنبال راه حل نیست، و فقه به طور سنتی به این موضوع توجه نکرده چون ۲۰۰-۳۰۰ سال پیش جوامع یک دست بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه