او فهرست جلسه را میآورد: شبهات دربارهٔ شریعت در مقایسه با شبهات دربارهٔ حقایق دین؛ تناسب تأکید روی مسائل شرعی با پیچیدگی و واگرایی عقاید؛ عوارض تبدیل شدن شرع به اصول والد و تنبلی در تعقل؛ جایگاه عقل و قرآن در حوزههای علمیه؛ تاریخچهٔ مفهوم عقل و تعبد؛ و بینالاذهانی بودن، ملاک اشتباه برای ارزشگذاری تجربهٔ دینی.
شبهات احکام و دفترچهٔ آزمایشگاه
او شبهه را تعارض عقل و وحی میداند و عقل را شامل کل قوای شناختی، از حس و شهود درونی تا تفکر محاسباتی. نکتهای به نفع شریعت میآورد: شبهات مربوط به شریعت، که شاید خیلی بیشتر باشند، به یک معنا ضعیفتر هستند، چون درستی بسیاری از هستها و نیستها را با وضوح بالا میتوانیم تشخیص دهیم ولی بایدها و نبایدها وضوح کمتری دارند. پیچیدگی این است که هدف چیست و چه هدفهایی خوب هستند.
در تمثیل آزمایشگاه، دربارهٔ بایدها و نبایدها باید تصور کرد آزمایشگاه خیلی خراب است و یک آزمایش را شش بار انجام میدهد و شش نتیجهٔ متفاوت میگیرد؛ آنوقت تکیه به دفترچه، ولو عددهایش محو شده باشد، بیشتر میشود. خطای نقل و فهم در متنی که باید و نباید دارد چندان با متنی که هست و نیست دارد فرق ندارد، ولی خودمان بایدها و نبایدها را بهوضوح نمیفهمیم.
از دلایل دیگر دشواری بایدها این است که با انسان، که از پیچیدهترین موجودات است، سروکار داریم و هواهای نفسانی دخالت میکنند، که با تمثیل شتر در مثنوی نشان میدهد. تأثیر کارها در آخرت هم، اگر خبری از طریق وحی نرسیده باشد، تقریباً مجهول مطلق است. او میپذیرد که همین هواها متنها را تحریف کردهاند و حدیث جعل شده، ولی استخراج چیزی از آنها را خیلی مشکل نمیداند.
شریعت و واگرایی عقاید
او میگوید هرچه از مسائل شخصی و روانشناختی به سمت مسائل اجتماعی و اقتصادی، که کمیتبردارند، برویم حرفزدن سادهتر است و واگرایی کمتر. یکی از حاضران میپرسد پیچیدگی یک انسان بیشتر از اجتماع است؟ و پاسخ او «صد درصد» است؛ برای اقتصاد مدلهای کمی خوبی داریم، ولی دربارهٔ سعادت نمیشود اندازه گرفت.
در شریعت برعکس است: آنجا که عقل عرفی کار میکند کمتر حرف زده و آنجا که عقل کمتر کار میکند و اختلافات بیشتر است بیشتر؛ این را نشانهٔ خوب تنظیمشدن شریعت میداند. اگر شرعی نبود و دربارهٔ عبادت باید به توافق میرسیدیم، احتمالاً یک میلیون مکتب پیش میآمد.
خطر تنبلی در تعقل
او میگوید آدمی که فقط تابع عقل و احساس خود است مدام از عقلش استفاده میکند و اگر جایی اشتباه میکند میفهمد که اشتباه کرده است؛ آدمی که تابع شریعت است و کاری خلاف عقل و احساسش میکند چون فکر میکند خدا این را خواسته، اگر کار خراب هم شود درس نمیگیرد. خطر این است که شریعت جای والد مینشیند و بالغ او را ممکن است تخریب کند.
او میپرسد این نکته علیه شریعت است یا علیه رویکرد و شیوهٔ آموزش آن، و میگوید متأسفانه آموزش نمیدهند چرا درست است. رویکرد متداول این است که انگار همهچیز را گفتند، و او میپرسد پدیدهٔ عجیبی نیست که حجم احادیث قرن به قرن بیشتر شده است؟ میگوید چیزی به ذهنش نمیرسد که چگونه چنین چیزی ممکن است.
اینکه شماره تلفن بدهیم و هر کسی مشکل پیدا کرد زنگ بزند عقل طرف را از کار میاندازد و وابستگی را بیشتر میکند؛ ولی او میگوید این انتقاد از برخورد ما با شریعت است نه از خود شریعت. او مثال میزند از کتاب مسائل حل شدهٔ یک ریاضیدان بزرگ مجار: اگر شب امتحان آنها را حفظ کنیم کار بدی است و اگر در طول ترم روی تکتک مسائل فکر کنیم درست برخورد کردهایم؛ شریعت هم مجموعهای از مسائل حل شده است.
جایگاه عقل در حوزهها
انتقاد او به فقه این بود که عقل را همردیف قرآن و حدیث و اجماع میگذارند، در حالی که وجود خدا و حقانیت قرآن را با عقل تشخیص دادهایم. علما در سطح نظری میپذیرند که عقل امالحجج است و قرآن بالاتر از حدیث، ولی او از یک فایل صوتی از آقای جوادی آملی، که یک نفر در گروه گذاشته، نقل میکند که در حوزههای قم معمولاً از قرآن و حتی حدیث استفاده نمیشود.
علما میگویند تزکیه بر تعلیم مقدم است، ولی او میپرسد آیا اگر بداخلاق باشید مجتهد نمیشوید؟ و میگوید در حد حرف همهچیز گفته شده ولی چیزی که واقعاً اتفاق میافتد خیلی دور است. به نظر او رویکرد عاقلانه به شریعت گزینهٔ دوم است: مسائل حل شدهای که ذهن را تحریک میکنند و عقل را گسترش میدهند.
تعبد و عقل خودبنیاد
یکی از حاضران میگوید دوگانهٔ تعبد و تعقل معنا دارد، چون گاهی منطق حکم را میفهمیم و گاهی فقط میدانیم پیامبر گفته. او میگوید معنای درست تعبد عقلانی است: نتیجهٔ منطقی پذیرفتن قرآن بهعنوان کتاب خدا این است که اگر باید و نبایدی در آن آمده باشد باید عمل کرد ولو نفهمیم. آنچه اشتباه میداند دوگانهٔ تعبد و تعقل بهعنوان تضاد است، و میگوید دوستان روشنفکر دینی تعبد را انگار بیعقلی میدانند.
او روشنفکری دینی را تحتتأثیر مدرنیته میداند و با تمثیل میگوید حوزهٔ قم انگار دفترچه را کاملاً خوانا میبیند، در حالی که آدم مدرن اعتمادش را به دفترچه به کلی از دست داده و روی آزمایشگاه خودش کار میکند. ولی فکر میکند آدمهایی که قبلاً در اروپا بودند هم عقلشان میگفت وحی هست؛ اتفاقی که افتاد این بود که عقل کمکم منحصر شد به عقل ارسطویی کامپیوتیشنال که با آن نمیشد اثبات کرد خدایی هست. قوای شناختی ما شهود و تجربهٔ معنوی را هم شامل میشود، و عقل در قرآن چیز بزرگتری است.
او میگوید اینکه به این دوران عصر خرد و روشنگری میگویند حالت جبرانی دارد و «اسم واقعی آن عصر بی خردی و دوران تاریکی است». اگر کسی با عقل خود رسیده باشد که بهترین جهانبینی اعتقاد به دین و خداست، همهٔ تعبدهای او هم عاقلانه است؛ به گمان او این تصور که دینداران تعبد میکنند و بقیه از عقل استفاده میکنند از آدمهایی است که دیندار نیستند یا درستی دین برایشان واضح نیست. دربارهٔ اینکه چرا در اروپا چنین شد، میگوید میشود گفت کلیسا بر منطق ارسطویی تأکید کرد؛ و شاید در هر جای دنیا با گسترش سواد دانش بینالاذهانی ارزش پیدا کند.
بینالاذهانی بودن و تجربهٔ دینی
یکی از حاضران میگوید شهود فقط وقتی حجت معتبر است که بینالاذهانی باشد. او در مثالی فرضی از فرشتهای میگوید که جزوهای میدهد و معجزه میکند ولی نمیشود به کسی ثابت کرد، و میپرسد آیا ارزش ندارد؟ به گفتهٔ او نود و نه درصد حقایق عمیق همینگونه هستند، و ارزش فوقالعادهای که برای بینالاذهانی بودن قائل میشوند نتیجهٔ آموزش رایج و سیطرهٔ والد است.
حاضران همبستگی مواد مخدر و عرفان را پیش میکشند و یکی میگوید شاید غذای سنگین خورده باشد؛ او میگوید ممکن است هر دو همبستگی داشته باشند و چه اشکالی دارد، و همهٔ ابزارهای شناختی، حتی استدلال فلسفی، خطا دارند. باید بین شهود واقعی و تخیلی و توهمی فرق گذاشت؛ آدمی که قسمت کامپیوتیشنال مغزش خوب کار میکند از حس خود میترسد، و عرفان این است که شهودها را تربیت کنید.
ادراک عمیق و انتقالناپذیری
یکی از حاضران ایراد Bootstrapping را میگوید: اگر فقط بینالاذهانی معتبر باشد، خود این اعتقاد از کجا میآید؟ او این را پاسخی کامپیوتیشنال میخواند و میگوید خیلی جاها لازم است چیزی را تکرار کند ولی نمیکند، مثل تذکر بینالاذهانی بودن که باید هر ده بیست جلسه گفته شود؛ چون آن را مانند بیماری، یک جور عدم اعتمادبهنفس و آموزش غلطی از بچگی میداند.
حاضری میگوید با همین ابزارهای کامپیوتیشنال ابزارهایی میسازیم که شهود ما را میشکنند و میپرسد تجربهٔ عمیق یعنی چه. او پاسخ میدهد این مانند توضیح رنگ به کسی است که چیزی ندیده. میگوید عمیقترین ادراک، یعنی اینکه وجود دارید، قابل انتقال نیست و نهایت پروژهٔ دکارت ویتگنشتاین اول است که اعلام میکند هیچچیز را با دقتی که میخواهیم نمیتوانیم بیان کنیم.
او میپرسد از کجا میدانیم آنچه قرمز میفهمیم در ذهن دیگری سبز نیست؛ حاضران جواب میدهند و او میگوید کاملاً احتمال دارد آدمهایی رنگها را اشتباهی متوجه شوند. ادراکات حضوری قابل انتقال نیستند، و پدیدارشناسی هوسرل را بر همین مبنا میداند: وجود جهان خارج را در پرانتز بگذارید و پدیدارها قطعی هستند. پس ترس از ادراکی که قابل انتقال نباشد بیمعنی است.
تربیت شهود و سیر و سلوک
یکی از حاضران میپرسد ادعای عمیقتر بودن ادراک ابن عربی از ادراک مصرفکنندهٔ LSD را چگونه ابطال کنیم. او میگوید ابن عربی وحدت وجود را شهود میکند که با استدلالهای فلسفی کموبیش معقول است، ولی توهمات LSD حتی با برهان قابل نزدیک شدن نبود. فکر میکند ابن عربی هم قبول دارد که خطاهایی پیش میآید؛ حقیقت پایدار است و شهودهای واقعی با هم انسجام دارند، ولی چیزهایی که باطل هستند میآیند و میروند.
او میگوید بخشی از شریعت طریقت دینی است، راهی که باید طی شود تا کسی ببیند «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا»؛ این حسهای شهودی مبهم اولیه قابل تربیت شدن است. جهان مدرن انگار منکر این است و رشد قوای شناختی را در چهارده سالگی کامل میداند، در حالی که به گفتهٔ او جهان قدیمی تا چهل سالگی میگفت.
یکی از حاضران میگوید به خاطر چیزی که دربارهٔ آلومینیوم خون زندانیها خوانده نسبت به هر حسی شک دارد. او پاسخ میدهد حالتهای ذهنی و روحی در جسم بازتاب پیدا میکنند و اینکه یک حالت معنوی با چیزی هورمونی تطابق پیدا کند دلیل نمیشود معنوی نباشد. به گفتهٔ او فیزیک اکسپلنیشن نمیکند و ساختن مدل کامپیوتیشنال اکسپلنیشن نیست.
در پایان میگوید بخشی از شریعت تعلیم دادن آدمها برای تقوا است تا فرقان پیدا کنند و بخشی عرفانی است؛ دربارهٔ ابراهیم میگوید ملکوت آسمانها و زمین را دید و این را یک عقیدهٔ دینی میخواند. اولین قدم را اعتماد به نفس و کنار گذاشتن بینالاذهانی بودن بهعنوان شرط لازم برای ارزشگذاری ادراک خود میداند؛ این شرط چند قرن اخیر آخرش به «هیچی» و پستمدرنیسم میرسد، که فرقش با پیش از آن این است که قبلاً میدانستند حقیقتی هست و یک عده میبینند ولی الآن حقیقت رسمیت ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه