جلسه با مقدمهای دربارهٔ وقایع اخیر کشور شروع میشود: او میگوید با تحلیل روانشناختی میشود فهمید که بخشی از اعتقادات از قدرت انرژی میگیرد. بعد میپرسد چه نیازی به شریعت داریم، و از پارادایم فعلی فقه میگوید که احکام را گزارههای شرطی میبیند و اینکه شناخت شرایط از خود احکام واجبتر است. جلسه با پرسش و پاسخ دربارهٔ پیشفرضها تمام میشود.
دینگریزی و ریشهٔ قدرتی اعتقادات
او میگوید این مقدمه بحث سیاسی نیست، ولی در چند ماه اخیر بیش از هر زمانی شنیده که بیعدالتی و رفتارهای نادرستی که میبینند روی عقاید دینی بعضیها تأثیر گذاشته؛ از جوانترها اظهارنظرهایی شنیده که انگار یک چیزی از حد گذشته. در مقالات اصطلاح دینگریزی را برای این وضع به کار میبرند. به نظر او هیچ منطقی پشت این نیست که چون حکومتی که میگوید اسلامی هستم کارهایی کرده، آدم به اسلام شک کند؛ مثل یک شوخی است، و چون غیرمنطقی است باید دنبال تحلیلهای روانشناختی رفت.
او میگوید شنیدن کارهای داعش یا بمباران هیروشیما باعث نمیشود اعتقاد به خدا یا دموکراسی را از دست بدهیم، و عرف این است که به اعتقاد آدمهای سیاسی به آنچه میگویند اعتقاد نداشته باشیم. سیاست اصولاً بازی قدرت است؛ به معنای متعارف، یعنی کسی که بتواند قدرتش را تحکیم کند، حضرت علی سیاستمدار خوبی نبود. مثال شطرنج را خودش حالت شوخی میداند.
به گفتهٔ او سهمی از گرایش کسانی که بعد از انقلاب زندگی کردهاند به دین به این مربوط است که قدرت حاکم از دین حمایت میکرد و به سربهراهها جایزه میداد. ما صرفاً بر اساس منطق اعتقاد پیدا نمیکنیم؛ حتی منطقیترین آدمها هم ناخودآگاه عقیدهای را دوست دارند چون نتایج خوب یا امنیت دارد. به نظر میرسد نظام سیاسی امنیت را برای طرفدارهای خود تأمین میکند نه برای عموم، و او از نبود امنیت اقتصادی و قضایی میگوید.
به کسانی که احساس میکنند اعتقاداتشان سست شده میگوید اگر کامل سست نشده نگران نباشند: آن بخش ناخالصی که از حمایت قدرت سیاسی آمده بود از بین میرود و اعتقادات باقیمانده اعتقادات خالصتری است. به گفتهٔ او این همان پدیدهای است که در «يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا» هست: وقتی قدرت سیاسی پیامبر مکه را گرفت همه فوج فوج مسلمان شدند، نه چون استدلالها قویتر شده بود. نمونهٔ سادهاش جوان مذهبی است که به کانادا و آمریکا میرود و ظرف یک یا دو سال به همه عقایدش شک میکند.
چه نیازی به شریعت داریم
او میگوید اگر با شریعت درست برخورد نکنیم میتواند خیلی خطرناک باشد. روایت «الْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ» را، فارغ از درست یا غلط بودنش، همه شنیدهاند؛ اگر با عقل عبادت میکنیم، دوگانهٔ عقل و شرع اگر درست برخورد نشود میتواند عقل را تضعیف کند به جای آنکه تقویت کند.
به گفتهٔ او در تاریخ انبیا هر پیامبری که میآمد کمتر از عدد انگشتان دست به او ایمان میآوردند و شرک از قدرتهای محلی حمایت میشد. با حضرت موسی جامعهٔ دینی تشکیل شد و برای اولین بار در تورات شریعت مبسوطی آمد، از زندگی فردی و خانوادگی تا روابط اجتماعی.
به نظر او زندگی پر از باید و نبایدهایی است که از پدر و مادر و جامعه میرسد، و باید ندایی از حق و از خداوند هم باشد تا آدم بعد از بلوغ آن را کشف کند و تابع خداوند شود. عقل ما عقل جزئی است و تحت تأثیر حب و بغضها دچار اعوجاج میشود؛ پس لازم است شریعتی باشد، و پیروی از احکام عقل عملی را هم مثل عقل نظری پیشرفت میدهد و به حکمت میرساند.
پارادایم فقه و تردید
او میگوید از وقتی وارد بحث دربارهٔ شبهههای احکام شدهاند فضای جلسات فرق کرده: در دفاع از قرآن بحث معنی و درستی است، ولی اینجا با احکامی سروکار داریم که مطمئن نیستیم شریعت باشند، و خود فقها هم ادعا نمیکنند نتیجهٔ کارشان قطعاً صحیح است. به اعتقاد او آنچه فقه مینامیم حاوی برداشت درستی از شریعت نیست؛ فقه یک پارادایم و پیشفرضهایی دارد که ممکن است فقها از آن آگاه نباشند.
به گفتهٔ او در قرآن به اصطلاح عوامانه آخوند خوبی نمیبینیم: دربارهٔ روحانیت یهود شدیدترین عبارتها گفته میشود که دین را تحریف کردند، و دین دیگری هم هست که شریعت را کنار گذاشتند و کمتر مورد پرخاشاند. او فکر میکند تقریباً توافقی هست که بخش قابل توجهی از مناسک مسیحی از میترائیسم گرفته شده است.
او میگوید به او حق بدهید که قبل از دیدن احکام قضاوت مثبتی نداشته باشد. شخصاً از قرآن این تأثیر را میگیرد که به سنتی که در آن به دنیا آمده خوشبینانه نگاه نکند و انتظار داشته باشد شریعت هم تحریف شده باشد، ولو اینکه عمدی در کار نبود.
تاریخ فقه به گفتهٔ او خیلی متحول شده، و حجم احادیث در طول تاریخ صعودی است: «یک ماشین تولید حدیث وجود داشت!». یکی از حاضران میگوید علمای مدافع فقه ظنیالصدور بودن را قبول دارند و بحث حجت بودن است؛ او پاسخ میدهد فقها خیلی سختگیرانه حدیث را میپذیرند و مسئلهٔ او صعودی بودن حجم روایات است.
خطر نگاه نادرست به شریعت
او میگوید اگر رویکرد درستی نسبت به شریعت نباشد، شریعت نه تنها مفید نیست بلکه مضر است. با رویکرد درست باعث پیشرفت عقلانیت میشود، و با رویکرد نادرست موجودات بیعقلی میشویم؛ به داعش اشاره میکند و مثال وطنی را اشغال لانهٔ جاسوسی آمریکا میداند. اگر حرفش درست باشد و بخشی از فقه گزارههای غلطی را به عنوان شریعت تحویل داده باشد، قبول کردن آنها جلوی فهمیدن چیز سادهای را میگیرد.
یکی از حاضران میگوید شاید این بیشتر برداشت غلط از روح دین باشد تا شریعت. او میگوید حکومت اسلامی بود و فقیهی تأیید کرد و کار غیرشرعی نبود؛ از نظر تاریخی ابتدا نمیخواستند گروگانها را نگه دارند، و بعد از تأیید از بالا ادامه پیدا کرد.
به گفتهٔ او از افراد متدینی که منبعی غیر از عقل دارند رفتارهایی میبینیم که از هیچ آدم دیگری نمیبینیم: شریعت به آدمها قدرت میدهد کارهای خلاف اخلاق انجام بدهند و در عین حال وجدانشان آرام باشد. میگوید این برخورد نادرست فقط به درست استخراج شدن احکام مربوط نیست؛ نگاه ما به شریعت باید اصلاح شود.
احکام بهمثابهٔ گزارههای شرطی
او میگوید چون اطلاعاتش ناقص است از یک روحانی جوان که فقه خوانده پرسیده، و ایشان تقریباً تأیید کرد که اکثراً قبول میکنند احکام از نظر منطقی گزارههای شرطی هستند، یعنی اگر یک سری شرایط برقرار باشد آنگاه کاری را انجام بدهید. اینطور نیست که این شرطها لزوماً صراحتاً در روایات بیان شده باشند؛ مثلاً وقتی میگویند وضو بگیرید لازم نیست بگویند اگر آب باشد.
یک فضای نامتناهی از شرایط هست و گزارههای شرطی همهٔ شرایط دنیا را پوشش نمیدهند. او میپرسد چقدر شانس داریم که شرایط مسئلهٔ سفارت آمریکا در فقه و روایات گفته شده باشد؟ یک رویکرد منطقة الفراغ است: بخش بزرگی از مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ممکن است جایی نباشد که بتوان به شرع رجوع کرد و باید به عقل و عرف عقلا رجوع کرد.
پارادایم موجود میگوید در شرایط جدید میشود به «اصول عملیه» رجوع کرد، مثل اینکه حکم نباید باعث ضرر به مردم شود، جان و مال مؤمنین حفظ شود و عدالت رعایت شود.
شناخت شرایط واجبتر از احکام
بیشترین نقطه ضعف عملی، به گفتهٔ او، این است که شرایط جدید را درست نمیشناسند: فقیه دربارهٔ مسائل اجتماعی و خانواده حکم صادر میکند در حالی که جامعهٔ مدرن را نمیشناسد. واجبتر از دانستن احکام قبلی این است که بدانید شرایط چه هستند؛ بدیهی است که نباید سفارت آمریکا را گروگان گرفت.
او مهریهٔ عندالمطالبه را مثال میزند: مهر اولیه یا صداق این بود که مردی بخش قابل توجهی از اموالش را، مثلاً یک اسب، به همسرش میبخشد تا نشان دهد دوستش دارد؛ بعداً یک چیز فرمالیته شد، و وقتی قانون پشت آن گذاشتند و عندالمطالبه خواندندش مشکل ایجاد شد. او دفاع میکند که مهریهٔ عندالمطالبه خوب است، ولی چیزی که اجرا میشود با آنچه بود فرق دارد و در ایران باعث فروپاشی خانوادهها شده است.
او میپرسد چقدر فقها اقتصاد زمان ائمه را میشناسند؛ دربارهٔ زکات که به چهار چیز تعلق میگیرد، آیا آنها منبع اصلی درآمد بودند؟ چند کتاب فقهی دیده که موضوعش بررسی نظام اقتصادی و اجتماعی آن دوران باشد، و فکر میکند صفر.
پرسش و پاسخ دربارهٔ فقه
یکی از حاضران میگوید این رویکردی به فقه است که از نتایج شروع میکند. او میگوید این از منظر فلسفی نتیجهگرایی است، ولی هیچ آدم عاقلی نمیگوید نتیجهٔ عمل برایش مهم نیست؛ اگر کسی دکمهای را فشار دهد و جایی منفجر شود نمیتواند در دادگاه بگوید فقط یک دکمه فشار دادم. انحصاری بودن نتیجه بحثی فلسفی است که به آن معتقد نیست.
یکی از حاضران میگوید مشکل فقاهت فقر تاریخینگری است. او تأکید میکند فقها نمیگویند نباید شرایط قدیم یا جدید را شناخت؛ ولی وزن اصلی فقه روی مطالعهٔ متون و استخراج حکم است و مطالعات تاریخی انجام نمیشود، نه اینکه قبول نداشته باشند.
یکی از حاضران میگوید روشنفکران دینی هم میخواهند شکاف سنت و تجدد را پر کنند. او میگوید اینکه چگونه پر کنیم مهم است: روشنفکران دینی مایلند بگویند بیخیال روایت و همین اقتصاد عرفی را رعایت کنیم، یعنی منطقة الفراغ. او میگوید به اسم خاصی اشاره نکرده، و به نظرش پارادایم موجود ضعفهای پارادایمیک دارد.
او میگوید اهل سنت هم این مطالعات را نمیکردند؛ در صد و پنجاه سال اخیر غربیها مطالعات زیادی پیش بردهاند و اگر اهل سنت جلوترند به خاطر آن است. دربارهٔ اینکه مردم پیش از این مطالعات چه میکردند میگوید بسیاری از مسائل اجتماعی دانسته یا ندانسته منطقة الفراغ بود، ولی قبول دارد که اگر فقه درست استخراج نشود احتمال دارد باعث عقبافتادگی جامعه شود.
پیشفرضها و تحمیل
یکی از حاضران میگوید در دانشگاه اسرائیل شنیده دو رشتهٔ تاریخ دینی و علمی را جدا کردند. او میگوید میتواند فقه را با ایمان به اینکه امام جعفر صادق هرچه گفت درست است مطالعه کند؛ حاضر میگوید این بایاس دارد و او میپذیرد، ولی میگوید مهم این است که پیشفرض درست باشد. در ساینس هم اصل موضوع میگذارد، و اگر به نتایج مزخرف برسد میفهمد اصل موضوع ایراد دارد؛ هیچ مطالعهای بدون پیشفرض نیست.
در پایان او به نکتهای اشاره میکند که وقت تمام شد: جامعهای از مؤمنانی که توافق کردهاند و دنبال پیامبری رفتهاند، مثل زمان موسی، با حکومتی که امروز احکام فقهی را اجرا میکند در حالی که درصدی از مردم نمیخواهند فرق دارد. یکی از حاضران ایراد میگیرد که نتایج مطالعهٔ فقهی را به کسانی تحمیل میکنیم که پیشفرض را ندارند؛ او میگوید مشکل از مطالعات فقهی نیست، ولی تحمیل به کسی که پیشفرضها را قبول ندارد مشکل ایجاد میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه