او بحث جلسه گذشته را ادامه میدهد که انتقاد به دانش فقه بود، یعنی دانشی که قرار است بگوید شریعت چیست. نخست دوباره تناقض عقل و شرع و خطر تنبلی عقل را مطرح میکند. بعد ایرادهای پارادایمی فقه را میشمارد: تأکید بر فرم احکام، وزن زیاد شریعت در دین، نفهمیدن شرایط حاضر و گذشته، حدیثشناسی و بیتوجهی به سیر تاریخی فقه.
عقل و شرع
او میگوید از او انتظار نداشته باشند درباره یک حکم بگوید غلط یا درست است. به عنوان پیشفرض میپذیرد که اجتنابناپذیر است در شرع احکامی باشد که از نظر دیندارها فوق عقل است. به نظر میآید دین باید عقل را رشد بدهد، همان «العقل ما عُبِدَ به الرحمن»؛ عقل عملی یعنی قوهای که تشخیص میدهد در شرایط چه باید کرد، و در قرآن به گمان او نامش حکمت است. اگر کسی مدام آموزش ببیند که عقلش را کنار بگذارد و حکم شرع را انجام بدهد، این مانند سرکوب کردن بالغ درون خود و استفاده از کتابی است که والدی نوشته است.
مثالش خاطرهای است از پانزده سالگی: طبق شرع نباید با زن نامحرم دست میداد، ولی در مهمانی وقتی زنی دستش را دراز کرد دست داد و مدتها فکر میکرد اشتباه کرده یا نه؛ در نهایت احساسش این است که اجتناب از بیادبی مهمتر بود. در تمثیل آزمایشگاه هم میگوید میشود با دفترچه نتایج دستگاههای خود را بهتر تنظیم کرد یا تنبل شد و فقط به آن اعتماد کرد؛ و راضیه خانم فیلم آقای فرهادی را که مدام تلفن میزند چه کنم، فکر نمیکند مطلوب دین باشد، چون مطلوب دین آدمی است که به حکمت رسیده است.
او میگوید شرع میتواند برای آدمها کانالی باز کند که کارهای وحشتناک انجام بدهند، چون نیرویی مثل والد از بیرون به آنها اطمینان میدهد؛ مثالش داعش و طالبان است؛ شاید در ابتدا احساس کنند عقلشان مخالف است، ولی وقتی زیاد این کارها را انجام بدهند شعله عقل خاموش میشود. به گفته او شبهه اصلی این است که آیا شرع باید باشد یا نه و کمک میکند یا آسیب میزند، و فکر میکند اکثریت افراد مذهبی به دلیل آموزشهای غلط وقتی متشرع میشوند قوه حکم آنها ضعیفتر میشود.
پاسخش این است که مشکل رویکرد است: اگر عقل به او گفته این شرع الهی است، عقل میگوید پیروی کند و آسیب جدی به عقل نیست؛ ولی اگر استفاده از دفترچه خیلی زیاد باشد ممکن است ماشین درونی که حکم استخراج میکند آسیب ببیند، و این بستگی دارد شرع را چقدر وسیع بدانیم. عقلی که ما میگوییم هم به حال و هوای دوران بستگی دارد و شرع میتواند ما را از روح زمانه دور کند، البته با فرض اینکه احکام را میدانیم و درست استنباط کردیم. شریعت خوب است چون میتواند باعث رشد عقل شود اگر درست از آن استفاده کنیم.
یکی از حاضران میگوید کسی که شریعت را خودش از قرآن استخراج کند با دشواریهایی روبهرو میشود که استفاده از عقل را واجب میکند، پس تنبلی عقل نمیآورد. او میپرسد منظور این است که ما فقیه نداشته باشیم و همه فقاهت کنند، و میگوید اگر عملی فکر کنیم امکان آن نیست؛ فکر میکند مانند یک رشته تخصصی است و حالت ایدهآلیستی دارد. یکی از حاضران میگوید اگر هدف تشریع رشد عقل است، چرا تقلید ممنوع نشده است؛ او پاسخ میدهد خیلی از احکام به او ربطی ندارد، و اگر شرط عمل را فهمیدن علت حکم بگذاریم شاید نود درصد احکام را هیچ وقت نفهمیم؛ پیامبر هم به مردم میگفت اینگونه نماز بخوانید و شاید جزئیات را نمیگفت.
تأکید بر فرم احکام
به گفته او در فقه موجود پیشفرضی هست که شاید فکر شده نیست و شریعت را به ظواهر تقلیل میدهد: انگار قرار است حجاب را با پارچه رعایت کنیم و هیچ حسی نداشته باشیم که چه میکنیم. هیچ فقیهی این را رسماً اعلام نمیکند، ولی فقه نماز را انجام اعمال و اذکار و رعایت ترتیب میبیند، در حالی که قرآن میگوید اقامه صلاة. به نظر او این جواب که فلسفه خیلی از احکام را نمیدانیم قابل قبول نیست؛ سؤال این است که آیا میخواهیم بدانیم و باید تلاش کنیم.
او به جان سرل و بحث پیروی از قواعد اشاره میکند: افراد مختلف ممکن است با قواعد مختلف یکسان عمل کنند؛ کسی که چادر سر میکند تا نامحرم تحریک نشود یک کار میکند و کسی که برای پرورش حس زیبایی سر میکند کار دیگری. فقه وظیفه خود نمیداند علل الشرایع را کشف کند و میگویند آن یک رشته دیگر است. روزه را مثال میزند: فقها میگویند روزه میگیریم تا امتثال امر کنیم، در حالی که قرآن «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» میگوید و پس باید دانست تقوا چیست؛ او فقهی که فقط نتیجه میگیرد و تحویل مردم میدهد شریعتی مینامد که «به درد زامبی میخورد».
او میپرسد آیا فقها حکمت و کتاب را آموزش میدهند، و میگوید فکر میکند در شرع یهود و اسلام، که پر و بال بیشتری دارند، فقدان حکمت دیده میشود. نمونهاش طالبان است که اندازه ریش را شلاق میزنند و آدمی که اصلاً فکر نمیکند ممکن است احساس کند امتثال امر میکند. به گفته او در حوزه هم نگاه مثبتی به فلسفه احکام نیست و حاصل «یک شرع بدون روح» میشود.
وزن شریعت در دین
او میپرسد در قرآن چهره یهودیها مثبتتر است یا مسیحیها، و میگوید قطعاً مسیحیها. به گفته او ایراد مسیحیها در قرآن ترک شریعت است و با این حال آدمهای بهتری هستند. فکر میکند فکت قرآنی است که کسانی که خیلی به شریعت چسبیدند از آنهایی که شرع را کنار گذاشتند چهره بدتری دارند، و نتیجه میگیرد اگر رویکرد غلط به شرع داشته باشیم ضرر آن بیشتر از نبودنش است. دو علت میآورد: شرع تحریف میشود و وقتی به این شکل آموزش بدهند آدمها از فطرت خود فاصله میگیرند. فکر میکند مسیحیها آدمهای بهتری هستند چون آموزش آنها بیشتر اخلاقی است تا شرعی.
او میگوید بین فقها تصوری هست، هرچند ابراز نشود، که چه مقدار دین شرع است و چه مقدار عقاید و اخلاق، و فکر میکند در ضمیر آنها توازن به سمت شریعت به هم خورده است. به گمان او قرآن نود درصد روی توحید و عقاید است و از ده درصد باقیمانده دستکم نود درصد اخلاق است، و شریعت بخشی از دین است. از علامه طباطبایی نقل میکنند که شرمآور است کسی بدون خواندن تفسیر قرآن فقیه شود؛ یکی از حاضران میگوید به یاد دارد که گفته بودند بدون اینکه یک بار قرآن را خوانده باشد، و او میگوید اگر علامه این را گفته باشد فاجعه است.
او میگوید شبهه اصلی این است که شرع به درد چه میخورد وقتی آدمهای متشرع اینگونه میشوند، و باید توضیح داد چرا متشرعین در طول تاریخ تقریباً وحشتناکترین آدمها بودند: اولاً تحریف و ثانیاً رویکرد والدانه. شریعت خود را ناخواسته بسط میدهد و کار فقها بسط شریعت است. به نظرش هندل کردن شریعت کار خیلی سختی است؛ برای اینکه شریعت آسیب نرساند باید اول کلیتی اخلاقی در مغز مردم تثبیت شود، مانند ده فرمان و اینکه چیزی که برای خود نمیپسندی برای همسایه خود هم نپسند، و بعد احکام به عنوان جزئیات بیاید.
ناتوانی فقه از درک شرایط
او میگوید برای حکم دادن باید اول صورت مسئله را فهمید؛ مثلاً درباره مهریه باید دانست چیست و چرا میدهند و میگیرند. فقها آموزش نمیبینند که شرایط حاضر را درک کنند، نه اقتصاد و جامعهشناسی و نه حقوق مدرن، و درباره تاریخ اجتماعی قرون اول هم چیزی به طلبه یاد نمیدهند. دیه شتر و زکاتی که به چهار چیز تعلق میگیرد مثالهایش است: شتر از نظر زیستشناختی همان است ولی از نظر اقتصادی و اجتماعی آن نقش را ندارد.
یکی از حاضران میپرسد آیا با کار زبانی نمیشود دیه را بهترین اتومبیل موجود گرفت. او پاسخ میدهد ایراد این حرف از نظر فقها این است که قیاس است، ولی ثابت نگه داشتن حکم و قیاس نکردن به نظر او توهم است، چون این شتر دیگر آن شتر نیست. یکی از حاضران میگوید قبل از صفویه فقها دغدغه حکومت نداشتند؛ او میگوید مناصب قضایی داشتند، هرچند قبول دارد شاید در مسائل سیاسی چنین نبودند، و میگوید این مشکل صد و پنجاه سال است در کشورهای اسلامی مطرح شده و به نظر میآید فقه در تطبیق دادن خود با تغییرات یکی دو قرن اخیر ناموفق بوده است.
او میگوید بعید میداند کسی به این نقطه ضعف معترف نباشد، چون در حاشیه حوزهها موسساتی هست که طلاب در آن اقتصاد یا جامعهشناسی یاد بگیرند. یک راه حل سنتی خیلی ساده این است که نگذارند جامعه تغییر کند؛ به نظر میآید پروژه طالبان این است، و آمیشها هم خود را ایزوله میکنند.
حدیثشناسی
او میگوید همه معترف نیستند ولی کسانی در حوزهها و دانشگاههای دینی تأکید دارند که حدیثشناسی سنتی تحت فشار است و کارایی کافی ندارد. ابزارهای زبانشناسی امروز میتواند با تاریخ واژهها و دستور زبان جعلیبودن متنی را نشان دهد، و بحث سبک هم هست: نمیتوان فکر کرد امام جعفر صادق در چهار سال به صد سبک سخن گفته باشد.
به گفته او گلدزیهر اولین بار نقد اصلی خود را به حدیثشناسی مسلمانها اینگونه گفت که اساس آن بررسی اسناد است و مسلمانها به محتوا کاری ندارند؛ این نقد حالت افراطی داشت ولی حقیقتی در آن هست. بر اساس آن انتقاد، نقد محتوایی برایشان تابو بود چون احساس میکردند از عقل خود استفاده میکنند. درباره اینکه آیا اصلاً نقد محتوایی نمیکردند، او میگوید واقعاً اینگونه نیست و آقای بروجردی تأکید داشت باید شرایط سیاسی و اجتماعی زمان صدور حدیث و ادعای فرقههای اطراف را دانست.
او میگوید به نظر میرسد حدیثشناسی اهل سنت پیشرفتهتر است زیرا غربیها روی احادیث سنیها کار میکنند. بررسیهای جدید نشان میدهد خیلی از احادیثی که اهل سنت به آن اعتقاد واثق داشتند تقریباً قطعی است که اشتباه هستند و این بلا ممکن است سر احادیث شیعه هم بیاید. همچنین میپرسد آیا در حدیثشناسی سنتی برای احادیثی که جنبه سیاسی یا مالی دارند، مثلاً دادن خمس و زکات به علما یا حکومت، که احتمال جعل بیشتر است سختگیری بیشتر میکنند و انگیزههای تحریف بررسی میشود.
سیر تاریخی فقه
او میپرسد طلاب چقدر تاریخ فقه شیعه را میدانند و میگوید این نگاه تاریخی در حدیثشناسی و فقه غایب است. ایده بعضیها این است که فقه مانند فیزیک پیشرفت کرده، ولی او فکر میکند عکس آن با عقل بیشتر جور در میآید. نمونهای که دوست دارد نقل کند فتوای یکی از علمای اهل سنت است که با نه زن میتوان ازدواج کرد، و با اشاره به فیلم پدرخوانده میگوید گاهی به زور هم شده فتواهایی از قضات گرفتند.
او میگوید فقها را باید مانند فیزیکدانها دید که در پارادایم اشتباه زندگی میکنند ولی آدمهای صادقی هستند و زحمت میکشند: بین آنها تعداد زیادی نابغه هست و جو آکادمیک است. به غیر از آقای بروجردی خیلیها به مسئله تحریف دقت کردهاند، ولی ترند غالب نیست. به مجتهدین صد سال پیش هم نمیشود ایراد گرفت، چون همه کتابها در یک کتابخانه دیجیتال دست آنها نبود، ولی الآن میشود این کارها را کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه