او این جلسه را آخرین جلسهٔ مقدمه میداند و میگوید جلسهٔ پیش سومین جلسه در نقد پارادایم موجود فقه بود. نخست میگوید فقه جعفری را نباید به امام جعفر صادق نسبت داد و ایراد به پارادایم فقه ایراد به امام نیست. سپس از جزئیات و پیچیدگی فقه و از جداکردن اخلاق و شریعت میگوید و برنامهٔ جلسات بعد را شرح میدهد. جلسه با پرسش و پاسخ دربارهٔ شریعت، قانون و پیشرفت عقل پایان مییابد.
فقه جعفری از امام صادق نیست
به گفتهٔ او شریعت جعفری نداریم و شریعت محمدی داریم؛ اگر اعتقادات شیعه را قبول داشته باشیم، امام جعفر صادق بهترین مرجع برای توضیح آن بوده، ولی فقه جعفری مجموعهٔ چیزهایی نیست که امام گفته است. امام کتاب فقه ننوشت و شفاهاً جواب میداد و حدیث نقل میکرد؛ بدون شک معلم مالک ابن انس بود. او فکر میکند نقل قول معروفی از مالک هست که امام مناسک حج را دوباره یاد داد، و میگوید امام محمدباقر و امام جعفرصادق نزد اهل سنت تقریباً از موثقترین راویان حدیثاند.
در زمان امام صادق چنین اصطلاحی نبود و از آن زمان به بعد مکتبهای فقهی پدید آمدند، مثل فقه حنفی و مالکی و شافعی؛ اصول فقه را شافعی ابداع کرد، یعنی او را مبدع آن قبول دارند چون بحثها سابقه داشت. فقه جعفری حاصل احساس شیعیان بود که در برابر آن فقهها چیزی لازم دارند، و شیخ مفید و شیخ طوسی آن را آوردند؛ کتب حدیث شیعی با فاصلهٔ بیش از یک قرن پدید آمد. بعید میداند فقهای شیعه منکر شوند که ابواب و استراکچر فقه جعفری از فقه شافعی میآید.
بنابراین ایرادهایی که او از پارادایم فقه میگیرد، مثل اینکه فقه را بیمعنا تدریس میکنند یا رسماً میگویند فقه از اخلاق جدا است، ایراد به امام جعفر صادق نیست؛ تنها اسم ایشان را روی فقه جعفری گذاشتند. او فرض را بر این میگیرد که فقهای شیعه با صداقت و با حسن نیت کار کردند و کارشان یک فعالیت بشری است با ضعفهای داخلی و پارادایمیک. به نظر او طبیعی بود که وقتی چهار فقه رسمی پدید آمد، یک نفر بگوید ما هم احتیاج به فقه جعفری داریم؛ ولی اینکه ابواب را از فقه شافعی گرفتند کار جالبی نیست و میتوانست این کار انجام نشود.
واکنشیبودن فقه جعفری و اصول فقه
یکی از حضار میگوید فقه جعفری در روایت او واکنشی است. او پاسخ میدهد که لاجرم نمیشد این کار را نکرد؛ اگر شیعیان از زمان امام جعفر صادق اولین افرادی بودند که فقه جعفری ابداع میکردند بانی اختلافات میشدند، ولی وقتی دیگران با مکاتب فقهی خودشان آمدند چنین اتهامی وارد نیست. او میگوید مشکلاتی که برای فقه جعفری پیش آمد این بود که ابواب را مانند فقه شافعی گرفتند و کمکم پارادایمی پیدا شد که شریعت را دستورالعملهای بدون معنا و بدون فلسفه میداند و یافتن معنا را کار فقیه نمیداند. به نظر او از نظر پارادایمیک خیلی نگاه کلنگر به شریعت وجود ندارد، یعنی ارتباط بین عبادتها و احکام خانواده و احکام جزایی.
او میگوید نامگذاری فقه جعفری و گرفتن ابواب از شافعی واکنشی بود و لازم نبود چنین باشد، و بعضی فقها همین الان از این وضع رضایت ندارند؛ ولی نقد این نگاه نقد امامها نیست. شیعیان وزن بقیه را صفر و وزن روایات امامها را صد میگیرند؛ حسنش به نظر او این است که میتوانند از انحرافهای عملی خلفا مبرا باشند.
یکی از حاضران میپرسد آیا میشد اصول فقه نباشد. او میگوید شیعیان اصول فقه نداشتند و اخباریها هنوز آن را قبول ندارند، و از نظر او معقول این است که اصول فقه میتوانست این نباشد که الآن هست. اصول فقه کم و بیش تبدیل شده به خواندن متون و گرفتن نتایج منطقی، مانند کاری مکانیکی؛ میگوید تماماً این نیست و مثلاً مصلحت هم در آن بحث میشود، و ترند غالب را میگوید.
جزئیات و پیچیدگی فقه
او میپرسد چقدر باید فقه را صاحب جزئیات کرد. به نظر او در تاریخ چیزی از فقه دور ریخته نشده و انباشتگی پیش آمده، شبیه سؤالهای وسواسی داستان بقره در سورهٔ بقره؛ میشود حدس زد چنین دانشی به سمت پیچیدگی بیش از اندازه برود. اگر با سوء نیت نگاه کنیم، دکانی هست و فقها مشتری لازم دارند؛ او تأکید میکند این را دیگران میگویند و از خودش نمیگوید.
تحلیل تاریخی دیگری هم هست: فقها همیشه به نوعی رقیب خلفا بودند و مردم روزمره از فقها میپرسیدند. یک عده این دوگانگی قدرت را نکتهٔ مثبتی میبینند، و یک نفر میتواند بگوید از آن برای پر کردن جیب خودشان استفاده کردند و یک نفر دیگر بگوید در جهت صلاح مردم. او از مرحوم مطهری نقل میکند که نقطه ضعف فقهای شیعه این بود که زیاد هوای مردم را داشتند و مماشات میکردند؛ و به عنوان نمونهٔ مماشات ماجرای آقای بروجردی و اینکه مردم اهل کتاب را نجس میدانند را که آقای مدرسی در کتاب آورده با اطمینان به آن نقل میکند.
با این حال پیچیدهشدن فقه لزوماً حاصل سوء نیت نیست: همهٔ علوم بدون هرس پیچیده میشوند، و تقریباً باهوشترین افراد جامعهٔ اسلامی فقیه میشدند و جاذبهٔ علمی آنها را میکشید.
شریعت و اخلاق جدا نیستند
به گفتهٔ او در قرآن تقریباً همهجا احساسی نسبت به اینکه این حکم چرا میآید هست، ولی کتاب فقهی چنین احساسی نمیدهد و بیان اینکه عبادت چیست و چرا تشریع شده جزو وظایف فقها محسوب نمیشود. بعضی صراحتاً میگویند شریعت و اخلاق را قاطی نکنید؛ او نمیخواهد بگوید این دو یک چیزند ولی کشیدن خط میانشان را وحشتناک میداند. مثال میزند که نماز ذکر خداست و چگونه خواندنش شریعت است، ولی محتوای اصلی آن انگار جزو شریعت نیست.
او از وائل حلاق، فقهشناسی فلسطینی، نام میبرد و فکر میکند اجماع آکادمیک هست که مهمترین فقهشناس دنیاست و متخصص تاریخ فقه اهل سنت. در کتاب دولت ممتنع میگوید شریعت را نمیشود در ساختار جدید دولت-ملت به قانون تبدیل کرد و دولت اسلامی توهم است؛ قانون از اخلاق جدا است ولی شریعت از اخلاق جدا نبود، و منشأ و آموزش و ضمانتهای اجرایی آن با قانون زمین تا آسمان فرق داشت. به نظر او متأخرترین مشکل پارادایمیکی که در فقه پیدا شده این است که از دویست سال پیش کشورهای مسلمان این مباحث را قاطی کردند.
اگر از فقها بپرسید میگویند شریعت از اخلاق جداست؛ نمیداند از چه زمانی، ولی میگوید وقتی در این تصور غرق شوید که شریعت گزارههای «این کارها را بکنید» است که با شیوههای استنتاج ماشینی از گفتهٔ امامها گرفته میشود، کمکم به نظر میآید شریعت از اخلاق جداست.
یکی از حاضران میگوید این تمایز کارکرد دارد و تعارض اخلاق و شریعت را، مثلاً دربارهٔ اعدام، به رسمیت میشناسد. او میگوید این همان تعارض عقل و شرع است و تمایز صورت مسئله را پاک میکند؛ در فقه ایدهآل هم اگر کسی واقعاً اعدام را غیراخلاقی بداند، شک در حکم شرع موجه است. در هرم او ابتدا عقاید است، بعد اخلاق، و شریعت تحقق اخلاق است؛ شریعت باید باعث رشد اخلاق و عقاید مردم شده باشد که نشده، و فهم معنای حکم باید همانقدر تلاش بخواهد که فهم خود حکم.
ادامهٔ جلسات
او میگوید بنا بر بیان جلسات اول شریعت قرار است انسانهای رشدیافته و جوامعی بسازد که امکان رشد در آنها بیشتر باشد. اگر به حکمی ایراد بگیرند باید پرسید هدف را قبول ندارند یا راه را؛ فکر میکند اکثر اشکالها از این است که جوامع امروز هدفشان رشد نیست و به قلهای دیگر میروند. پس باید شریعت را مثل سیستمی با اجزای مرتبط ارگانیک بیان کرد و نشان داد سبک زندگیای میسازد که به رشد انسان میرسد.
او دربارهٔ قرآن هم شبهات را یکی یکی جواب نمیدهد و بیشتر از کل قرآن دفاع میکند؛ دربارهٔ شریعت هم میخواهد همینطور پیش برود. میگوید مثل بعضیها نمیگوید فقه چنین ایرادهایی دارد بنابراین کل شریعت روی هواست؛ اگر بگوید این حکم شرعی درست استنباط نشده باید نشان دهد حدیث آن اشکال دارد یا اصول فقه، و ببیند از نظر تاریخی حکم از چه زمانی وارد فقه شده، چون اگر جدید باشد اعتبار خودش را تا حد زیادی از دست میدهد. هرجا با عقل او جور در نیامد نمیتواند بگوید جزء شریعت نیست و باید مثل دو دفترچه درصد احتمال خطا را نشان دهد؛ از جلسهٔ آینده بحث بیان شریعت همراه با محتوا است.
پرسش و پاسخ: شریعت، قانون و پیشرفت عقل
یکی از حاضران میگوید قطع ید یا قصاص قانون است؛ او میگوید جالبی کتاب حلاق همین است که محاکم شرعی مثل دادگاههای الان نبود و زمین تا آسمان فرق داشت. حرف حلاق این نیست که چه کار بکنید و شاید ایدهای هم نداشته باشد؛ میگوید مشکلی در دویست سال اخیر پیش آمده که مسلمانها فکر میکنند میشود شریعت را تبدیل به قانون کرد و در دولت-ملتها اعمال کرد، و این ممکن نیست. دربارهٔ دفاع از احکام میگوید باید نشان داد حکم در جامعهٔ زمان پیامبر خوب بود؛ اینکه اکنون هم باید اجرا شود بحث دیگری است. هر حکم شرعی به این فرم است که اگر شرطهای اول تا آخر برقرار باشند آنگاه q، و برقرار نبودن شرایط به دفاع از شریعت ربطی ندارد.
مثل مکانیک نیوتونی که اول برای ذره اعمال میشود، شریعت را هم باید اول برای جامعهای فرض کرد که همه آن را قبول دارند. یکی از حضار میگوید مدینه فاضلهٔ او ناپایدار است و او میگوید نقطهٔ مادی هم وجود ندارد.
از او میپرسند آیا به تکامل عقل بشری قائل نیست؛ میگوید فکر میکند عقل انسان ممکن است به معنایی سقوط کرده باشد و به نظر میرسد مردم بیشتر بی عقل شدند، و تصور نادرست از زن را به عقل ربط نمیدهد. دربارهٔ بردهداری میگوید به عنوان سیستم اقتصادی در آن زمان عقلانی بود، به این معنا که شیوهٔ تولید طوری بود که نمیشد از آن اجتناب کرد، و باید آن را قرارداد کاری دید نه اخلاقی. به حاضری که میگوید نگاه انسان هم تغییر کرده میگوید نگاهی که در دین است معقول است و نگاهی که از رنسانس و دوران مدرن به بعد پدید آمده نامعقول.
بازگشت به گذشته را ممکن نمیداند، چون وقتی شیوهٔ تولید تغییر کند نمیشود جهان را معقول به عقب برگرداند، مگر مثل آمیشها. میگوید بشر در زمینههایی تحول مثبت دارد و در زمینههایی منفی، و اینکه عقل و درک بشر از دنیا در حال پیشرفت است اشتباه است و اسطورهٔ پیشرفت نامیده میشود. به نظر او از سیصد سال پیش در زمینههایی از نظر اخلاقی پیشرفت کردهایم و در زمینههایی سقوط. در پایان میگوید آنچه امروز عقل نامیده میشود عقل اوایل قرن بیست و یکم است و شریعت باید فوق آن باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه