او نخست جلسات گذشته را مرور میکند که درباره اعتبار فقه بهعنوان دانش استخراج شریعت بود، و میگوید این جلسه میخواهد به جای گفتن اینکه کار کجا اشتباه است، طعم کاری را بچشند که به نظرش باید انجام میشد. بعد از نقشه و جهانبینی، مکاتب مختلف و داستان آفرینش در سوره بقره میگوید. در پایان به تفاوت امت و دولت میرسد و به پرسش یکی از حاضران درباره منجی و ولایت فقیه پاسخ میدهد.
دوراهی و جدایی فقه از فلسفه احکام
او میگوید قصد ندارد جنبههای انتقادی را ادامه دهد، ولی از آنها در بحثهای خاص بعدی استفاده میکند. به نظرش رها کردن هر حکمی که کسی دلش بخواهد کار درستی نیست و باید پارادایم جانشینی داشت؛ ما در دوراهی چسبیدن کامل به فقه سنتی یا رها کردن آن و پیروی از چیزی هستیم که فکر میکنیم عقل میگوید، در حالی که آن چیز عقل به معنای واقعی نیست. او میگوید عقلی که شریعت را در آن زمان نازل کرده، اگر الان بود، خیلی از چیزهایی را که امروز عاقلانه به نظر میرسد عاقلانه نمیدید.
فکر میکند مهمترین انتقاد به پارادایم موجود این است که فقه را از فلسفه احکام جدا کردند، و فقه شده خواندن متون و ارزیابی اعتبار آنها. او میگوید باید نظام فکری درست کرد و عقل عملی، که به نظرش در قرآن حکمت است، را تقویت کرد و شریعت را مانند آزمایشهایی دید که کسی با بهترین دستگاهها انجام داده است. در مثال دانشآموزی که حل المسائل میخواند و آنها را یاد میگیرد، میگوید این از ابزارهای رتوریک است و قسمتی از آن غیرمنصفانه است؛ نود درصد سوالات مربوط به سیاست و اقتصاد خارج از کتاب هستند و صورت مسئله عوض شده است.
او میگوید متولی ابداع شیوه جدید فقه نیست، ولی هیچ کاری نکردن هم نمیشود. انتقادی که معمولاً به بحثهای متودولوژیک میکند این است که باید عملاً یک سوره را تعبیر کرد تا دید به چه میرسد. مثال یان استوارت را میآورد: در یک کنفرانس فیزیک نظری قطر جهان محاسبه شد و همه تحسین کردند، ولی دانشجویی پارامترها را جاگذاری کرد و قطر جهان دو سانتیمتر شد؛ پس یک بار حداقل باید جاگذاری کرد.
نقشه و جهانبینی
او میگوید امروز به ذهنش رسید با این فرض شروع کند که احکام فردی برای رشد انساناند، و برای نظری کردن آن باید پرسید رشد انسان در چیست و سبک زندگی چگونه روی رشد روحی و روانی و شناختی اثر میگذارد. اگر در این هزار و چهارصد سال چنین شیوهای ابداع شده بود، مثلاً روانشناسی بین مسلمانها پیشرفت میکرد؛ آنچه رشد کرد اصول فقه است و بیشتر بحثهای زبانی است، که ارزشمند هم هست.
او میگوید شاید بیش از نود درصد مباحث فقهی چیز دیگری است، چون پارادایم احکام را گزارههایی میداند که باید استخراج و منطقی ترکیب شوند. مطالعات جامعهشناسی در تاریخ اسلام معمولاً کار فقها نبوده است. در مثال نقشه میگوید باید و نباید را از هست و نیست نمیشود استنتاج کرد، مگر یک باید اصلی کنارشان بگذاریم، مثل رسیدن به مقصد با بهترین شیوه؛ پس برای استخراج شریعت باید اول نقشهای از دنیا و هدف داشت و بحثهای فلسفی و متافیزیکی لازم است.
او میگوید خوب است آلترناتیوها را هم بررسی کنیم؛ ممکن است جهان و مقصد آنها با ما فرق کند، مثل اینکه آنها بخواهند سمت جنوب بروند و ما سمت شمال. دنیایی که خدا و معاد در آن هست نود و هشت درجه با دنیای بدون آن فرق دارد، و نمیگوید صد و هشتاد درجه چون خیلی چیزها مانند معیشت مشترک است.
مکاتب مختلف
او میگوید از همینجا باید خطری را حس کنیم که بعضی فقها احساس میکنند: ممکن است دو مسلمان بر سر جهان و هدف شریعت توافق نکنند و مکاتب موازی ساخته شود. شاید مهمترین عامل کنار گذاشتن بحث فلسفه احکام همین بوده است. او این استدلال را در ظاهر خوب میداند ولی خندهدار، چون با ابزارهای دقیق هم به شریعت واحد نرسیدهایم و صدها مکتب هست.
به گفته او اختلافهای فعلی از علم رجال و اصول فقه میآید و شیوه استنتاج غلط میتواند فاجعه شود. معنای تقوا و ایمان با تلرانس خیلی کمی روشن است، و رقابت میان مکاتبی که بر سر کمال انسان و مسائل اخلاقی اختلاف دارند رقابتی اخلاقی و معنیدار است. او میپرسد اختلاف حنبلی و شافعی برای مردم چه معنایی دارد. کار ساختن مکتبهای جامع سالها و شاید قرنها طول میکشد، و کاری که او میکند نمونه کوچک و ادهاک است و نمیگوید خیلی حساب شده است.
قرآن و داستان آفرینش
او میگوید تا جای ممکن ایدهها را از قرآن میگیرد، چون در قرآن احکام طوری مطرح میشوند که آدم حس دلیل آن را پیدا کند: روزه «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» و نماز با آیه «وَأَنْتُمْ سُكَارَى» و وای بر نمازگزاران غافل. در قرآن دعا کردن هست نه دعا خواندن، و ذکر یعنی با اسماء مختلف یاد خدا بودن. او با طعنه ادعایی را نقل میکند که هر کس روزی هزار بار یا ستار بگوید در بهشت برایش قایق موتوری تهیه میشود، و میگوید ذکر گفتن بدون اینکه حواس ما باشد ذکر نیست.
او میگوید اگر حمد را مانند صفحه اول بگیریم، سوره بقره اعلام وجود امت اسلامی و تغییر قبله است، و قبل از شریعت یکی از مفصلترین بیانهای داستان آفرینش در آن آمده است. فکر میکند دید عمیقتر این است که آدمی که به بهشت میرود همینجا بهشتی در درون خود ساخته است. داستان به نظرش مهمترین بحث انسانشناسی است: انسان خلیفه خدا روی زمین است و جایگاهش بهشت است، و تأکید میکند هبوط با جنسیت ارتباط دارد.
او عقل را به معنای قرآنی قوه شناختی میداند که حق را تشخیص میدهد؛ با عبارت معروف «الْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ»، که آیه قرآن نیست، خلیفه بودن را رسیدن به مقام عبودیت و کارگزار شدن میگیرد. یکی از حاضران میگوید شاید بحث خلیفة اللهی نباشد و جایگزینی موجودات دیگر باشد؛ او پاسخ میدهد پذیرفتنش برایش ثقیل است، چون فرشتهها اعتراض کردند، و به عقیده خودش زمان آن گفتوگو زمین از موجودات زنده خالی بود و حیات با خود شر میآورد.
سه سطح شریعت
او میگوید در داستان نهی از نزدیک شدن به شجره، هبوط و جنسیت و بعد فرستادن پیامبران به هم گره میخورد. شریعت دستکم اولین کارش بستری برای عبودیت است، و از داستان و احکام بقره سه سطح احکام فردی و خانوادگی و احکام جامعه و امت قابل تشخیص است. برای مقایسه میگوید اگر مانند بوداییها فکر کنیم، میشود همه حرفها را در سطح اول تمام کرد و ازدواج کموبیش مکروه میشود.
او میگوید ندیده که مسلمانی در هزار و چهارصد سال به این اشاره کند، هرچند همه آثار را ندیده و ممکن است اشاره کرده باشند؛ ولی یک آدم غیرمسلمان مقالهای دارد که چگونه احکام ارث ساختار قبیلهای اعراب را از بین برد، چون در شریعت قبیله نمیبینیم و خانواده واحد مستقل است. فکر میکند مدلی که بیشتر به ذهن میرسد این است که امت و خانواده محیطی فراهم میکنند که تکامل فردی در آن بهتر اتفاق بیفتد.
امت و دولت
او میگوید دولت مفهوم مدرن است و درباره امت نمیخواهد بگوید فقط با آن فرق دارد، بلکه بهتر است بگوید تضاد دارد. به نظر او در دنیای مدرن، به قول نیچه، اراده بشر معطوف به قدرت شد و دانشی اهمیت یافت که قدرت میدهد؛ دولتهایی هستند که در قدرت رقابت میکنند و اگر ضعیف باشید بلایی سرتان میآورند. اگر از هدف قویترین استیت نتیجه بگیرند خانواده چه باشد، به شریعتی میرسند که خانواده در آن احترام زیادی ندارد، هرچند به صورت شریعت بیان نمیشود، و ممکن است خانواده معنی خود را از دست بدهد.
او مثال فلسطین را میآورد و میگوید روستاییان کشاورز، بدون ذهنیت مدرن و با سلاح ضعیف، با گروههای نظامی منظم روبهرو شدند. میپرسد با امت چگونه State درست کنیم و بتوانیم وارد رقابت قدرت نشویم؛ حرفی درباره راه حل نمیزند و فقط میخواهد پیچیدگی را بدانند. در به وجود آمدن جامعه دینی مشکلی نمیبیند، ولی اسم اسلامی روی آن نمیگذارد چون میداند اسلامی نمیشود، و میگوید دولتی که اسم اسلامی روی آن بگذارند و نفت بفروشد و با دولتهای دیگر رقابت کند بیمعنی است.
منجی و ولایت فقیه
یکی از حاضران میپرسد چه وقت باید گفت منجی مشکل را حل میکند. او میگوید در فقه شیعه رایج بود که تا آمدن خلیفه واقعی خدا حکومت تشکیل نمیدهند؛ علما میگفتند وظیفه ارشادی دارند و سعی میکردند روی حاکم تأثیر بگذارند، و فکر میکند بدون اعتقاد به منجی هم میشود به همین نتیجه رسید. تحلیل خودش این است که تأثیر علما بر افکار عمومی به تدریج از بین رفت و در زمان رضاشاه و ماجرای گوهرشاد دیدند طرفداری مردم به قیمت جان تمام میشود؛ به نظر او ولایت فقیه یعنی فقها به این نتیجه رسیدند که باید مسلح باشند و نیروی نظامی و پول در دست داشته باشند.
→ متنِ کاملِ این جلسه