جلسه با مرور جلسهٔ گذشته و مسئلهٔ حکومت دینی شروع میشود، بعد ادامهٔ بررسی اینکه شریعت ما را به چه سمتی میبرد بر اساس داستان آفرینش میآید، و پس از آن مقایسهٔ شریعت با دیگر طریقتها و مفهوم آزادی و در پایان پرسش و پاسخ.
معنای ولایت فقیه و پرسشی که جواب میدهد
او میگوید جلسهٔ قبل لفظ ولایت فقیه مشترک لفظی شد و یکی از دوستان برداشتش بیشتر این بود که فقیه حق دارد احکام را نقض کند؛ به نظر او نکتهٔ اصلی این است که حکومت دست فقیه باشد و فقها کنار دست یک سلطان ننشینند که از آنها نظر بخواهد. به گفتهٔ او در زمان غیبت عموماً هر سلطنتی را غصب مقام امامت میدانستند.
سؤالی که او جواب میدهد این است که این چگونه به ذهن فقهای قبل از فتحعلی شاه نرسید؛ نراقی در زمان فتحعلی شاه اولین کسی است که این اصطلاح را به این معنا به کار برده است. او از آقای خوئی نقل میکند که در پاسخ به پرسشی گفت ولایت فقیه حداکثر در حد سرپرستی اموال ایتام است. او میگوید دفاع نمیکند و سعی میکند تحلیلی بدهد.
توضیح او این است که قدرت سیاسی سه پایه دارد: نیروی نظامی، ثروت و افکار عمومی. تا صد، صد و پنجاه سال پیش افکار عمومی با فقها بود و میتوانستند کنار بنشینند و شاه جرأت نکند حکم شرعی واضحی را نقض کند، مثلاً در جنبش تنباکو. با آمدن دنیای مدرن، روزنامه و روشنفکری نفوذ علما کم شد و شاهی آمد که حرف علما را گوش نمیکرد و نیروی نظامی دستش بود. به نظر او ناخودآگاه این ذهنیت به وجود آمد که اگر قرار است شرع اجرا شود نمیتوانند کنار بنشینند. او میگوید این دفاع از ولایت فقیه نیست و حمله به آن هم نیست، بلکه تحلیلی از این است که چرا این استدلالها تا صد و پنجاه سال پیش کسی را تحریک نمیکرد.
پرسشهای حاضران و اشکالهای او
یکی از حاضران میگوید حاکم باید وکیل یا ولی مردم باشد؛ او جواب میدهد که حاکم غاصب است. به گفتهٔ او فقه شیعه عموماً حق حکومت را برای امام زمان میدانست و در غیاب او چارهای جز سلطنت یک نفر نبود. او نامهٔ معروفی را میآورد که منتسب به آخوند خراسانی است و میگوید در انتسابش شک وجود دارد؛ در آن نامه استدلال شده که اگر فقها خودشان پادشاه شوند مردم دیگر پناهگاهی در برابر ظلم ندارند.
حاضری که از نظر او دربارهٔ خود استدلال میپرسد، جواب میشنود که الان قرار نیست پاسخ بدهد و در آخر بحثها که به مسائل سیاسی میرسند به درست یا غلط بودن استدلال میپردازد. او میگوید کسانی که از ولایت فقیه دفاع میکنند به نظر او باید به دو نکته جواب بدهند: چرا فارغالتحصیل مدارس علمیه بهترین کسی است که مواظب اجرای شریعت باشد، و اینکه آنچه اسم آن را حکومت اسلامی میگذارند در واقع به معنای مدرن State درست میشود.
او به کتابهایی دربارهٔ روحانیون در دوران صفویه و قاجار اشاره میکند و میگوید فتحعلی شاه خیلی متواضعانه خود را چنین معرفی میکرد که به نیابت فقها سلطنت میکند و این ذهنیت را کمکم ایجاد کرد، ولی به نظر او روند طبیعیتری هم هست: فقها احساس وظیفه میکردند و میدیدند حکومتها از شرع دورتر میشوند و رسانهها، رادیو و تلویزیون دست آنها نیست. او میگوید این تحلیل «سختافزاری» به آن معنا نیست؛ اگر ریشهایتر بروید و به پایههای اقتصادی برسید آن موقع سختافزاری میشود.
او میگوید جای بحث دربارهٔ خوب یا بد بودن ولایت فقیه اینجا نیست. به نظر او لازم نیست بگویید فقها توطئه کردند؛ فقها احساس مسئولیت میکردند و در سال پنجاه و هفت موفقیت بزرگی به دست آوردند، ولی او میگوید به نظر میآید اگر در درازمدت نگاه کنید از این کار پشیمان شوند.
مقصد شریعت بر اساس داستان آفرینش
او میگوید بدون ادعا مدلی از فکر کردن به شریعت را عرضه میکند که کند پیش میرود، مثل اینکه پی بنایی را میکَنند و هنوز حس بنا به وجود نیامده است. دفعه قبل گفته بود میخواهد مبنایش را داستان آفرینش بگذارد، چون فکر میکند اساس انسانشناسی قرآنی همان است.
او میگوید اولین نکته این است که شریعت میخواهد ما را به حالتی ببرد که آیهای از بقره میگوید نه خوف و نه حزن دارند؛ مانند بازگشت به بهشت در حالی که روی زمین هستیم. به نظر او شریعت فقط فردی نیست: در عرفانهای هندی و بسیاری نحلههای عرفانی تعالیم فردی است، ولی در شریعت بخش قابلتوجهی از احکام به خانواده و معاملات مربوط است.
او میگوید اگر داستان را ملاک بگیریم میشود دو جور نگاه کرد: یا خود جامعهٔ دینی مهم است، یا چون میخواهیم افراد به کمال برسند باید محیط مناسبی فراهم باشد، و برای دفاع از عبادتگاهها نیرو لازم است. به نظر او در داستان فرد مهم به نظر میآید و جامعه در حاشیه است.
انسان کامل، عبودیت و اسلام
به گفتهٔ او انسان باید بتواند حق را از باطل تشخیص بدهد و براساس حق عمل کند؛ اسم این در قرآن عبودیت یعنی کارگزار خداوند بودن است. او میگوید قوه تشخیص ما ضعیف است و ممکن است قدرت اجرای آنچه را درست میدانیم نداشته باشیم.
در کتابهای سیر و سلوک آخرین درجه را رسیدن به مقام اسلام میدانند، یعنی وجود طرف از باطل پاکسازی شده است؛ ابراهیم نمونه است. او میگوید این به نظرش یک مقدار فانتزی است و در حد حرف قشنگ به نظر میرسد، چون رسیدن به حالتی که به غیر حق میلی نداشته باشی خیلی دور از دسترس به نظر میرسد.
به گفتهٔ او، شریعت اول به شما میگوید به کارهایی که خداوند خواسته عمل کنید، مثلاً ستایش خدا؛ ممکن است عبادت از درون کسی نجوشد ولی عقلش تشخیص داده که خداوند خواسته است. برای اکثریت قاطع افراد رسیدن کامل ممکن است ممکن نباشد، ولی شریعت ما را به آن سمت میبرد.
دورهٔ موقت، رشد و مفاهیم دینی
او میگوید در داستان آفرینش نکتهٔ مهم جهانبینی این است که ما در دورهٔ موقت آزمایشی زندگی میکنیم؛ دورهٔ جنینی داشتیم، الان در دورهٔ دوم هستیم و دورهٔ سوم بعد از مرگ دورهٔ اصلی است. دو نکته در دنیای امروز غایب است: موقت بودن، و اصالت رشد. او میگوید در فرهنگ بشر دربارهٔ گاو و گوسفند بیشتر مطلب هست تا دربارهٔ روانشناسی رشد، چون از رشد پول درنمیآید.
او میگوید مجموعهای از مفاهیم اخلاقی و دینی مثل اسلام، ایمان و تقوا واسطه هستند و حالت هرمی دارند: تقوا شما را به فرقان میرساند و بعد به رأس هرم که اسلام است. به گفتهٔ او شریعت و فقیهی که پیش نماز مسجد محل شما است نمیتواند کار فرقان را در زندگی شما انجام دهد؛ لحظههای ابتلاء پیش میآید که نمیتوانید از فقیه بپرسید، و علامه طباطبایی دربارهٔ تعطیل کردن کلاس فلسفه خود به تشخیص خودش رسید که خللی در سیر و سلوک او ایجاد میشود.
او فکر میکند انفاق در سورهٔ بقره بیشترین حجم را دارد و در کتب فقهی جزو شریعت حساب نمیشود. به نظر میرسد فقها احسان و رفتار نیکو را جزو اخلاق میدانند نه شرع. آیهای را میآورد که در مال مؤمنان حقی معلوم برای سائل و محروم هست، و میگوید اگر حق آنها را ندهد مسلم نمیشود.
مقایسهٔ شریعت و مفهوم آزادی
او میگوید مقایسهٔ شریعت با طریقتهای مشابه و روشهای دیگر زندگی خوب است. به گفتهٔ او عرفا ادعا داشتند که انسان با طی طریق به آزادی میرسد؛ آدم رشدنیافته در بند گرایشهای متضاد درون و ارباب متفرقون است. شاید نزدیکترین توصیف به آن در روانکاوی مدرن توصیف فرایند فردانیت یونگ باشد.
تقوا تمرین کنترل داشتن است و مخالفت با هوای نفس. او میگوید در فرهنگ غرب درست ضد این را آزادی میگویند: اینکه هر کاری دلم خواست بکنم، که به نظر او ضدِ آزادی به معنای واقعی است. شریعت میخواهد بالغِ شما را رشد دهد؛ او مفهوم آزادی را کلمهٔ مقدسی میداند که معنایی ضد آنچه باید باشد میدهد.
در جواب حاضری که سم هریس را یاد میکند، او میگوید این نکتهای مثبت در تأیید حرف اوست، چون قسمتهایی از شریعت عمومی است. او میگوید ممکن است اگر دینِ فقهی فعلی را داشته باشیم والد تقویت شود به جای عقل. حاضر دیگری میگوید مطابقت شاید در انحلال ایگو باشد، و او میگوید اشتباه میکنید ولی توضیح نمیدهد.
رشد شناختی و پرسش و پاسخ
او میگوید قرار است از طریق شریعت به درکی از واقعیت برسیم که بالاتر از درک ابتدایی ماست، و کسی منکر آن نیست؛ ولی نگران است که بعضی از حرفهایش را تعبیر عرفا بدانند و میگوید سعی میکند از قرآن آنطرفتر نرود. او میگوید در قرآن قرار است حقایقی را درک کنیم که قبلاً درک نمیکردیم.
یکی از حاضران میپرسد آیا صفات جلالی در نهایت به جمال برمیگردند؛ او میگوید این ربط مستقیم ندارد و بهتر است خصوصی صحبت کنند. او میگوید هیچ حکم اختصاصی برای تقویت اراده نداریم، ولی عمل به شریعت و تقوا در جهت تقویت اراده است.
حاضر دیگری میگوید در دیندارانی که به احکام عمل میکنند ولی در کارهای شخصی ارادهشان ضعیف است، مثلاً کسی روزه میگیرد ولی اضافه وزنش را نمیتواند کم کند، چه باید گفت. او فکر میکند آن آدم باید تشخیص بدهد که روزه برای او کافی نیست، چون آنچه عام است لزوماً برای هر فردی کافی نیست؛ و خیلی مهم است که هر کس اثر عملش را ببیند و به تشخیص خود یا مشورت به نتیجهٔ درست برسد.
→ متنِ کاملِ این جلسه