جلسه با معرفی درسی در دانشگاه شریف آغاز میشود که ادامهٔ سخنرانیهای معجزه است و میخواهد ببیند آیا میشود فلسفهٔ متن مقدس داشت. بعد به بحث شریعت برمیگردد: اصطلاحات فقهی، هدف شریعت، رابطهٔ شریعت و طریقت، جایگاه قرآن، و ضوابط استدلال را با مثال جمع بین دو نماز نشان میدهد. پایان جلسه بحث واجب و مستحب و پرسش و پاسخ دربارهٔ مسیحیت است.
درس تازه: فلسفهٔ متن مقدس
او میگوید درسی در گروه فلسفهٔ علم دانشگاه شریف ارائه میشود که ادامهٔ سخنرانیهای معجزه است. تعریفی که از معجزه در فلسفهٔ دین جا افتاده با شهود ما و متون دینی چندان سازگار نیست؛ پرسش این است که مفاهیم و پرسشهای فلسفهٔ دین تا چه حد با متون دینی سازگار است، و آیا میشود از متون برای بازتعریف استفاده کرد یا مباحثی وارد دین شده که در آن نیست. او کلاس را تبلیغ میکند چون چند دانشجوی خوب لازم است که همکاری کنند.
مثال او فاعل معجزه است. به نظر او برای ذهنیت قرآنی پاسخ بدیهی این است که فاعل خداست؛ اشاعره همین را میگویند و حکما فاعل را نفس قدسی نبی میدانند، ولی از متن قرآن حس میکند طیفی از فاعلیت هست، مثلاً عصای موسی که خودش نمیدانست قرار است چه شود، و عیسی که میگوید «من میسازم و من میدمم» و آخر میگوید باذن الله. سؤال اصلی درس این است که آیا میشود فلسفهٔ متن مقدس داشت، یعنی مفاهیم و پرسشها را از داخل متن درآورد و به زبان فلسفی ترجمه کرد.
فهم شریعت و اصطلاحات فقهی
او میگوید تلاش برای فهم شریعت میتواند منبعی برای قضاوت در جاهایی باشد که روشن نیست. در خیلی از احکام اختلاف نظر هست، مثلاً جمع بین نمازها که همهٔ شیعیان قائل به آن نیستند و فتواها از احتیاط واجب تا مستحب بودن جمع میرسد. فقها اعراض میکنند که فهم خود را در شریعت دخالت دهند، چون وظیفهٔ خود میدانند از متون استنتاج کنند؛ او امیدوار است فهم هدف شریعت جاهای خالی را پر کند و نگران پیشفرضهای مدرن نیست، چون در ادراک متون هم خطا پیش میآید.
اصطلاحات واجب و حرام و مستحب و مکروه و مباح و احوط و احتیاط واجب در قرآن نیست؛ احتیاط واجب و احوط در روایات هم نیامده است و به گفتهٔ او اینها ابداع فقها بود تا منظور خود را به مردم بفهمانند. در احتیاط واجب مرجع میگوید «من نمیگویم حرام است»، و راه را برای رجوع به مرجع دیگر باز میگذارد؛ این مفهوم قرآنی و روایی نیست و بعد از پیدایش مرجع تقلید آمده است. او فکر نمیکند اهل سنت احتیاط واجب بگویند، هرچند شاید بگویند.
هدف شریعت: خلیفةالله و عشق
به گفتهٔ او هدف شریعت تربیت انسان است تا به کمالی برسد که میشود خلیفه الهی، تسلیم کامل یا عبودیت کامل نامید؛ برای این مفهوم اصطلاح قرآنی کافی هست، و واژهٔ انسان کامل در قرآن نیست ولی خلیفه الله هست. حق هم به درست و غلط گزارهای اشاره دارد و هم به درست و غلط باید و نباید. انسانی که حق را میبیند و تابع آن است در مقام تسلیم است، و ابراهیم نمونهٔ آن است.
او میگوید اصطلاحاتی که عرفا ساختند، مثل انسان کامل، به این شکل در قرآن نیست ولی محتوای آن هست؛ خیلی از چیزهایی که گفتند ممکن است نوآوری باشد و در قرآن نباشد، ولی خیلی از آنها منشأ قرآنی دارند. در پرانتز میگوید از اینکه در آغاز اصطلاحات کاپیتالیسم و فمینیسم را خودش تعریف میکرد پشیمان است، چون واژهای را که از جای خود درآمده نمیشود پس گرفت؛ و به عرفا تا حدی حق میدهد.
به گمان او هیچ انسانی بدون عشق به خدا به این مقام نمیرسد، چون آدمیزاد جز با عشق تسلیم نمیشود و از ترس فقط اعمال ظاهری میگیرد. واژهٔ عشق در قرآن نیست، ولی در آیهای از بقره آمده است که مؤمنان «أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» هستند؛ پس اگر ادعای ایمان میکنید باید عاشق خدا باشید. او میگوید در فطرت انسان حقجویی و عشق به حقیقت هست و حتی تبهکار هم وقتی کسی را میکشد میگوید حق او بود.
شریعت و طریقت
او میگوید اینکه شریعت را به صورت طریقت نبینید ظلم بزرگی است: شریعت از شراع، یعنی راه، میآید؛ او دیدگاهی را که شریعت را اعمالی برای رفتن به بهشت، بدون هیچ حس پیشرفت، میداند نمیپذیرد و میگوید رسماً با آن دشمنی دارد. با این حال به نظر او آنچه بعداً در عرفان اسلامی به عنوان طریقت آمد با این شریعت انطباق ندارد و شریعت راه رشد دیگری است؛ میخواهد روی تفاوتها تأکید کند. انسان کامل و خلیفه الله اصطلاحات عرفانی نیستند و محتوای آنها قرآنی است.
در توضیحالمسائل آداب عشق نداریم، ولی به گفتهٔ او فقهایی از مکتب حله مثل سید ابن طاووس و بحرالعلوم کتاب عرفانی هم مینوشتند و معتقد بودند شریعت برای سیر و سلوک است. او استدلال میکند که چون مؤمن «أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» است، ابراهیم و پیامبران هم همین هستند و داستان آنها عشقنامه است؛ حتی انذار هم عاشقانه است، مثل معلمی که میگوید درس بخوانید وگرنه رفوزه میشوید چون به بچهها علاقه دارد.
قرآن، زبان و جایگاه کتاب
در داستان آفرینش آموزش و درک اسماء ویژگی اصلی انسان است و نبوت با کتاب ختم شده است. میگوید در صد سال اخیر اهمیت زبان برای تفکر برجسته شده و او زیاد ندیده است که مسلمانها از آن برای توضیح اهمیت قرآن استفاده کنند. به گمان او زبان پر از واژگان پوچ است و مهمترین چیز برای بشر کتابی با واژگان سالم است؛ قرآن هر روز خوانده میشود چون واژگان سالم دارد، الگو معرفی میکند و داستان دارد.
او میگوید فکر نمیکند هیچ مسلمانی، چه فقیه و چه عارف، در مرکزیت قرآن شک داشته باشد. قرآن را با کتابهای مقدس دیگر مقایسه میکند: هیچکدام مرکزیت قرآن را در دین خود ندارند و ادعا نمیکنند از اول تا آخر سخن خداست؛ بخش عمدهٔ تورات تاریخ قوم بنیاسرائیل است و در چهار انجیل داستان زندگی مسیح. اگر ایمان کامل داشته باشد، خواندن قرآن مثل این است که خدا با پیامبر صحبت میکند و او گوشه نشسته و به صورت مشروع استراق سمع میکند.
جمع بین دو نماز: ضوابط استدلال
او میخواهد بدون ورود به متنها دربارهٔ ضوابط منطقی استدلال دربارهٔ جمع نماز ظهر و عصر صحبت کند. اهل سنت جدا و شیعیان عموماً باهم میخوانند؛ همه توافق دارند که با عذر مجاز است و بحث این است که آیا بدون عذر هم میشود، یا مثل خوردن مردار فقط در شرایط خاص مجاز است. مخالفان میگویند اسم آن نماز عصر است و سر ظهر نمیشود نماز عصر خواند.
در کتب شیعه روایاتی هست که بدون عذر میشود خواند؛ ولی به نظر او مسلم است که در زمان پیامبر و امامها پنج وقت نماز میخواندند و مساجد پنج بار اذان میگفتند. کسی که جمع را غلط میداند و آن روایات را جعلی میخواند، نمیتواند فقط بگوید جعلی به نظر میآید؛ باید اسناد را بررسی کند. او میگوید قصدش این کار نیست و فقط میخواهد نشان دهد موضوع بحث چیست؛ شاهدی که میشود دنبالش بود این است که این روایات در کتبی آمدهاند که مربوط به قرون متأخر هستند.
باید دید نسخهای که از کافی داریم مربوط به قرن سوم است یا قرن هشتم؛ اگر موضوع جعل است، بهترین راه جعل این است که روایتی را به کتاب معتبر با سلسله روات خیلی معتبر اضافه کنند. حاضری میگوید فاصلهٔ نسخههای کتب اربعه تا زمان تألیف چهارصد-پانصد سال است؛ او پاسخ میدهد فقهایی هستند که خیلی نسخه شناس هستند و نسخهها را مثل رجال میشناسند. شبههٔ جعل با اینکه چیزی در کتابی با منشأ قرن سوم آمده باطل نمیشود، و محتوای روایت هم عامل مهمی است.
اهل سنت، انگیزه و بدعت
او میگوید میخواهد بفهمد پیغمبر چه میکرد، و کنار گذاشتن کتب اهل سنت فقط چون راوی سنی است منطقی ندارد؛ اگر اجماع قطعی در کتب قدیمی آنها ببیند، برایش ملاک است. اگر فقه را کنار بگذاریم تمام کتب تاریخی را اهل سنت نوشتهاند و شیعیان میخوانند. در کتب شیعه هم جعلیات هست، و نهایت اینکه بگوییم درصد آن در کتب اهل سنت بیشتر است. فقها به کتب روایی اهل سنت ارجاع نمیدهند؛ حاضری میگوید وقتی به نفعشان باشد ارجاع میدهند، و او پاسخ میدهد آن موقع فتوا دادن نیست.
او دو تئوری کنار هم میگذارد: نمازها از اول جدا بود و بعداً حکم عوض شد و روایت جعل شد، یا جمع از اول عملی مستحب بود که همه انجام میدادند، که از اینکه همه کاری میکردند نمیشود نتیجه گرفت واجب است. به نظر او روایتی که میگوید پیامبر یک بار بدون هیچ دلیل نمازها را باهم خواند ساختگی به نظر میرسد. برای تئوری جعل مهم است که انگیزهای پیدا شود؛ او فکر میکند بزرگترین اتفاق شرعی بین شیعه و سنی سه وقت شدن نماز بین شیعیان است و میپرسد چه کسی و از کدام شهر آن را آغاز کرد.
نقصی که میبیند، هرچند ممکن است وجود نداشته باشد، این است که فقط با روایات جمع استدلال میشود، در حالی که دهها روایت دربارهٔ وقت نماز ظهر و عصر هست که فضایش جدا خواندن است. حتی اگر ثابت شود فرد بدون عذر میتواند جمع کند، به نظر او بستن مسجد و سه بار اذان گفتن بدعت است و ربطی به آن روایت ندارد. به گفتهٔ او شیعیان از جایی تلاش کردند حداکثر تفاوت را با اهل سنت داشته باشند، و در کتاب مینویسد جایی که شک دارید، کاری که آنها میکنند غلط است.
واجب، مستحب و مسیحیت
در پرسش و پاسخ میگوید شریعت پیامبر بسط یافتهٔ شریعتی است که کلیاتش در قرآن آمده، و به پیامبر رجوع میکنیم چون خود قرآن گفته؛ دربارهٔ اینکه کدام کار پیامبر جاودانه بود میشود بحث کرد، ولی در اینکه مرجع تقلید واقعی باید پیامبر باشد به نظر او اختلافی نیست و نباید باشد.
دربارهٔ آیهٔ ذاریات که متقین در سحرگاهان استغفار میکنند میپرسد آیا واجب است؛ واجب نیست. روایت مشهوری را، که سند آن را یادش نیست و موثق نمیگوید، میآورد که امام جعفر صادق گفته کسی که نماز شب نخواند از ما نیست، و میگوید باز هم واجب نیست. شریعت احکام عام برای همه است و کاری که برای رشد او ضروری است لزوماً واجب نیست؛ اینکه چیزی واجب نیست معنی آن این نیست که مهم نیست.
حاضری در دفاع از مسیحیت میگوید حضور زندهٔ مسیح در دل مسیحیان کارکرد قرآن را دارد ولی زندهتر است. او پاسخ میدهد که مسیح در درون او هم هست؛ مسیحیان چیز دیگری دارند نه اینکه چیزی نداشته باشند، ولی کتابی که کلام خدا باشد به معنایی که مسلمانها دارند، با واژگان منظم و اسماء حسنی، ندارند؛ مشابه آن را دارند و انجیل را احساس میکنند حالت وحیانی دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه