این جلسه پس از مرور اینکه شریعت برای شروع راه است، بحث احکام شریعت را با نماز ادامه میدهد. او اوقات نماز را بهعنوان تقسیم روز و فرصت مراقبه و محاسبه توضیح میدهد، دربارهٔ اثر فهم معنا بر فتوا حرف میزند و بر تازه ماندن نماز تأکید میکند. بخش پایانی پرسش و پاسخ است دربارهٔ زندگی مدرن، رشد فردی و نماز جماعت.
شریعت برای شروع راه
در مرور جلسهٔ قبل میگوید به نظر میرسد شرط تقوا انجام کارهایی است که واجب نیست، مثل بیدار شدن در سحر. به نقل از یکی از دوستان، شریعت چیزهایی است که برای شروع راه و برای آدم متوسط لازم است؛ کسی که بخواهد به سمت کمال ادامه دهد باید از یک جایی به بعد کارهایی بکند که برای همه اجباری نیست، مثل نماز شب. در دستورات عرفانی هم استاد به شاگرد ذکرهای خاص میدهد.
علامه طباطبایی در زندگینامهاش نوشته که اگر کلاس فلسفه را تعطیل کند در سیر او خللی وارد میشود؛ به گفتهٔ او این کلاس بر ایشان واجب است و بر ما واجب نیست. به همین ترتیب هر کس ممکن است کاری را برای خود واجب کند، مثلاً با نذر، و این بدعت نیست؛ بدعت وقتی است که اعلامیه چاپ کنند که همه باید آن را انجام دهند و حلال و حرامش را بگویند.
نماز، مهمترین حکم
او بحث شریعت را با نماز شروع میکند چون در روایات عمود دین است و به نظر او مهمترین حکم شریعت است. برای کسی که تازه مسلمان میشود اولین برخورد با شریعت نماز خواندن است، و اگر اجتنابها را کنار بگذاریم عمل اصلی که در شریعت خواسته میشود نماز است. هشدار میدهد که برای دفاع از شریعت نباید با فهرست اشکالات شروع کرد، مثل اینکه زنها را کتک بزنیم یا نزنیم؛ در درخت احکام آن موضوع در لول صدم است و اصل نماز و عبادت است. احکام خانوادگی و اجتماعی لایههای بیرونی شریعت هستند، و فکر میکند با روشن شدن اهداف کلی بعضی مشکلات خود به خود برطرف میشود.
اوقات نماز و تقوا
به گفتهٔ او احکام شریعت زمان را به واحدهای کوچکتر تقسیم میکنند: روزانه، هفتگی، ماهانه، سالانه و عمری مثل حج؛ شاید در دین یهود هفته از عبادات روزانه مهمتر باشد، با امساک روز شنبه. نماز روز مسلمان را به چهار بخش تقسیم میکند و فاصلهها کوتاه میشود. به نظر او، که برایش اثباتی نمیآورد، عبادت صبحگاهی موثرتر است چون آدم تازه از خواب بیدار شده و آلودهٔ مشغلهٔ دنیا نشده؛ آیهٔ نماز شب «هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً» را میآورد. فرد مومن با نماز صبح اتصالی پیدا میکند و سوخت او تا جایی میکشد، بعد احتیاج به سوختگیری مجدد دارد.
او واژهٔ اصیل را به معنای ریشهدار میگیرد: صبح تر و تازه هستیم و همینطور که وارد دنیا میشویم دلبستگی پیدا میکنیم، و آخر شب ریشههایی که دوانده شده باید درمان شود. او دستکم میفهمد که اوقات نماز، از طلوع فجر تا کمی بعد از غروب، هماهنگی رفتار انسان با طبیعت است، و فکر میکند در دوران قدیم برای کسانی که دین نداشتند و مذهبی نبودند هم چنین هماهنگی طبیعی بود.
شاید واژههای قرآنی از معنای خود تهی شده بودند و در کتب عرفانی واژههای دیگری با همان معنا آمده است. در دستورات سیر و سلوک مشارطه در صبح، مراقبه در طول روز، محاسبه در پایان روز و معاقبه یا معاتبه هست، و او مراقبه را اسم دیگری برای تقوا میداند، یعنی مواظب خود بودن که آدم خطا نکند و از حق جدا نشود؛ هرچند مراقبه مفهومی کلیتر است و کسی ممکن است برای هدفهای دیگر هم داشته باشد.
به گفتهٔ او برنامهٔ شریعت از این سنگینتر و دقیقتر است، چون روزی چهار بار آدم برمیگردد و در نماز استغفار میکند. او از درس کنترل در مهندسی برق میگوید که بدون فیدبک معنی ندارد: کنترل کردن یعنی فیدبک گرفتن. حداقل چیزی که از اوقات نماز میفهمد این است که پایگاههایی هستند که کنترل خوبی روی برنامهٔ روزانه میدهند و فرصت محاسبه و شروع مراقبهٔ مجدد میدهند.
فهم معنا و فتوا
او میپرسد آیا فهم چرایی اوقات نماز، جدا از کیفیت عبادت، نتیجهٔ عملی دارد، و میگوید فقها نسبت به چنین استنتاجهایی موضع منفی دارند. برای خود شخص میتواند داشته باشد: اگر کسی نیمهشب برای نماز صبح بیدار شود و دوباره بخوابد، با این تصور از نماز قبل از شروع روز لااقل دو دقیقه خلوت و تمرکز دارد. این به گفتهٔ او فتوا نیست و هیچ فقیهی با آن مخالفت نمیکند.
بهصورت کاملاً تئوری فرض میکند فقیه است و دربارهٔ نماز در قطب، که در بعضی روزها فاصلهٔ فجر تا غروب یک ساعت و نیم است، به دو فتوای نزدیک از نظر متنی رسیده؛ تصوری که از اوقات نماز دارد به او کمک میکند، چون خواندن همهٔ نمازها پشت هم ایدهآل نیست. فقیه در جاهایی که متن روشن نیست از شهود خود استفاده میکند، و در اینگونه موارد معمولاً احتیاط واجب میدهد، نه وجوب.
او از تصویری انتقاد میکند که شریعت را احکام مبهم و غیرقابل درک یا با آثار جادویی میداند که باید طوطیوار به آن عمل کرد. به نظر او این تصویر برای جامعهٔ اسلامی اثر وحشتناکی دارد و شرع را از اخلاق و معنا جدا میکند و عقل را کنار میگذارد؛ اگر بپرسند چه چیزی مسلمانها را عقب انداخت، فکر میکند به اندازهٔ کافی از عقل خود استفاده نکردند.
جدا شدن از دنیا
دستکم این ویژگی نماز به گفتهٔ او بدیهی است که چند بار در روز دنیا را رها میکنی و دوباره پیش خدا میآیی، مشابه تصویر روز شنبهٔ یهودیها. وضو، یعنی شستن دست و صورت و مسح سر، این حس دست شستن از دنیا را تشدید میکند. در حج هم محرم شدن حس مشابهی دارد: چیزهای روزمره مثل نگاه کردن در آینه حرام میشود و لباس احرام که شبیه کفن است حس مردن و دوباره زنده شدن را القا میکند.
آشنازدایی از نماز
به نظر او مشکلی که پیش میآید این است که زیاد کاری را انجام دادن حس عادت و آشنایی ایجاد میکند، و مهمترین چیز این است که آدم برای خودش آشنازدایی ایجاد کند. برای این کار گزارش اولین نماز یک تازه مسلمان را میخواند که مسیحی بود، جفری لنگ: از روی یک کتابچه شبانه وضو و نماز را انجام داد، نگران بود کسی او را ببیند، و رفتن به سجده برایش بسیار سخت بود چون خود را تحقیر شده میدید؛ در پایان احساسی کرد که توصیفش برایش سخت بود.
او میگوید ما از دو سالگی دیدهایم که مردم رکوع و سجود میروند و این حرکات متواضعانه نباید به خاطر تکرار معنایشان را از دست بدهند؛ بدن در حرکات مکانیکی مثل رانندگی خودکار میشود. به گفتهٔ او تر و تازگی یکی از دلایل موثر بودن حج است که آدم یک بار در عمر میرود، و خطر این است که هفده رکعت روزانه به کاری اتوماتیک تبدیل شود.
راهها به گفتهٔ او توجه کردن هنگام وضو، مکث بین کارها و تغییرات جزئی در رکوع و سجود است در حدی که از نظر شرعی اشکالی نداشته باشد. از آقای اردوبادی یاد میکند که، اگر اسمش را اشتباه نگوید، کتابی دربارهٔ نقش تربیتی عادت نوشته بود و، تا آنجا که او از حلقهٔ اطرافش فهمیده، توصیه میشد کسانی که میخواهند از نظر معنوی پیشرفت کنند جدا از نماز روزانه نمازی برای خود اختراع کنند.
او مهمترین نکته در نماز را نیت میداند: مردی که عاشق زنی روس است و فقط میپرسد «دوستت دارم» به روسی چه میشود، با احساس میگوید؛ پس عربی یا فارسی بودن مشکلی نیست، ولی زبان مادری موثرتر است. دعا یعنی خواستن، و میشود ترجمهٔ فارسی را خواند؛ اما از نظر واژگان به شدت مخالف خواندن قرآن به فارسی است، مگر برای کسی که چارهای ندارد.
شریعت و راهنمایی خصوصی
یکی از حاضران انتظار دارد شریعت عادت را پیشبینی کند و آشنازدایی در آن باشد. او پاسخ میدهد نمیشود چنین انتظاری داشت، چون شریعت برای مردم عادی سطح پایین و دستورات عمومی برای شروع کار است. به نظر او شریعت باید جایی بریده شود و کسانی که میخواهند فراتر بروند کارهای اضافه میکنند، مثل نماز شب؛ آنچه روی هر کس اثر میگذارد ممکن است با دیگری فرق کند، و راهنماهایی و اساتیدی پیدا میشوند که خصوصی به آدمها چیزهایی میگویند، که نمیتواند جزو شریعت باشد.
او جلسه را تمام میکند و میگوید هنوز دربارهٔ جزئیات نماز چیزی نگفته، فقط دربارهٔ اوقات نماز و حس کلی جدا شدن از دنیا گفته، و به نظر میرسد حرکات نماز شاید معنی خود را تا حدودی برای ما از دست داده باشد.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میپرسد وقتی دوران مدرن خواب طبیعی را بهم زده باید طرف طبیعت را گرفت یا فرهنگ. او در پاسخ میگوید ما در جهانی زندگی میکنیم که اساسش ربا است، و کسی که ربا را تحریم میکند باید چه کند؟ فکر میکند خیلی از احکام به نظر میرسد برای این آمده که کار به اینجا نرسد ولی رسیده است. دربارهٔ خواب فکر میکند پزشکان میگویند در تاریکی بخوابید و صبح زود بیدار شوید؛ اگر میشود خوش به حال شما، وگرنه باید سعی کرد آسیب را کم کرد، و شریعت الگوی ایدهآل میدهد.
یکی از حاضران میگوید اگر هدف شریعت رشد فردی باشد، انزوا بهترین راه است. او این تصور را اشتباه میداند: رفتن به کوه یعنی رها کردن پدر و مادر و خانواده، و خانواده رکن اساسی رشد فردی طبق شریعت است؛ دربارهٔ رهبانیت هم قرآن میگوید چیزی بود که ما به آنها نگفتیم و خودشان انجام دادند و انگار ایرادی دارد. به نظر او چیزی به اسم جامعهٔ ایدهآل وجود ندارد؛ افراد در جوامع خوب مقرب خدا میشوند. روابط خانوادگی را نباید قطع کرد، ولی شغلی که آسیب معنوی دارد پذیرفتنی نیست.
دربارهٔ نماز جماعت میگوید اگر کسی که او را بهتر و با تقواتر میدانید جلو بایستد، نماز شما بهتر از نمازی است که خودتان میخوانید؛ ولی در حالتی ادارهای که حاج آقایی از بیرون پول میگیرد و اینجا نماز میخواند و ممکن است نیاید، نماز جماعت به آن معنایی که توصیه شده نیست. تصورش این است که اگر مشکل خاصی نباشد جماعت از فرادا بهتر است و در آن حالت شاید واقعاً فرادا بهتر باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه