او فهرست جلسه را میآورد: گوش دادن به صوت قرآن حین نماز و وسواس بیهوده در آموزش شریعت؛ توبه، شور و نشاط و رهایی از تعینات؛ انتقاد از تمرکز بر نهیها پس از توبه و غفلت از سعی کردن؛ و اهمیت اصلاح روابط بین خانواده و افراد در شریعت اسلامی.
نماز، وسواس و اولویتهای آموزش
او در پاسخ به سؤالی در گروه، که آیا میشود وسط نماز قرآن پخش کرد و گوش داد، تعجب میکند که کسی اشکال بگیرد. میگوید بعضی از فقهای شیعه فتوا دادند باید سوره کامل بخوانید، ولی فتوای سوره کامل چیز خیلی سفت و سختی نیست و احتیاطاً میگویند؛ فکر میکند خیلی آزادی عملها وجود دارد. خودش این کار را انجام داده و توصیه میکند، و نماز ارکان سادهای دارد که اگر رعایت شود سختگیرترین علما هم با گفتن ذکر دلخواه و گوش دادن به قرآن مشکلی ندارند.
او میپرسد چرا این تصور هست که نماز اگر کمی این طرف و آن طرف شود به هم میخورد، و این نوع آموزش را مخرب میداند. حکم معروفی که میگوید اگر در حج نماز نساء را نخوانید یا اشتباه کنید زن بر شما حرام است را الکی میخواند و میگوید مردم را دچار وسواس میکند. به گفتهٔ او مهمتر از اینکه احکام چه هستند این است که چگونه ارائه شوند؛ آموزش دینیای که اولویتش عقاید و اخلاق، بعد محتوای شریعت و آخر صورت فرمال شریعت نباشد به شدت محکوم است.
او میگوید اوایل انقلاب دین روشنفکرانهای مطرح بود که میخواست سنتها را کنار بگذارد و تا سال شصت و دو طول کشید که فضای دین سنتی برگردد؛ از آن سال پر فروشترین کتابهای مذهبی از مطهری به دستغیب منتقل شد. چیزی که تحت عنوان دین سنتی و شیوه آموزش دین داریم به شدت مشکل دارد، و ظاهراً به غسل بیشتر از دروغگفتن اهمیت میدهند.
حکم نماز در دوران قاعدگی
پس از جلسهٔ قبل خانمها پرسیدند چرا در یک دوران نماز ندارند. او میگوید این حکم برایش خیلی عجیب است، چون اینکه بتوان نماز نخواند یک بحث است و اینکه حرام باشد بحث دیگر؛ ولی جرأت نمیکند حرف قاطعی بزند و فکر میکند یک خانم مجتهده باید قضاوت کند. ممکن است حکم برای تخفیف باشد، و شاید او چیزی را نمیفهمد.
توبه، تعین و توحید
او میگوید در نماز، مخصوصاً در سجده، حالتی هست که قرار است مؤمن به آن برسد، یعنی توحید خالص، که جلسهٔ قبل با عبارت ابوسعید ابوخیر «یکسان نگریستن و یکسو نگریستن» به آن اشاره کرده بود؛ آدم خودش را با تمام جهان یگانه فرض میکند. در خیلی از طریقتها در ابتدا از توبه نمیگویند، ولی در قرآن بارها توبه و تواب و انابه آمده و عرفا توصیه میکردند در ابتدای راه توبه کنید. یکسان نگریستن یعنی بی نام و نشان شدن.
به گفتهٔ او چیزی که باید کنار بگذاریم تا به توحید برسیم کم کردن تعینات است، و بیشترین چیزی که به ما تعین میدهد گذشته و کارهایی است که انجام دادهایم؛ توبه یعنی جدا شدن از گذشته، نه فقط ذکر گفتن. اگر کسی در سیر و سلوک واقعاً به جایی برسد که آن کارها از او سر نمیزند، مانند آدمی است که ریست شده؛ و تئوری پشت توصیههای شریعت این است که این کار هرچه زودتر انجام شود بهتر است.
او در پاسخ به حاضری که بیگذشته شدن را ممکن نمیداند میگوید ما واقعاً مثل کامپیوتر ریست نمیشویم. میگوید با گذشته و پدر و مادر و خاطرات خود قطع رابطه نمیکنیم، و توبه بنا به شناخت خود است، چنانکه ممکن است کسی به دلایل شناختی توبه کند و زندگیاش بدتر شود چون وارد راهی شود که والدش میگوید. توبه یک بار نیست و هر روز است؛ و استدلال منطقی او برای ارتباط توبه و توحید عدم تعین است.
حج، سعی و شادی
او میگوید برنامهٔ حج برنامهٔ توبه است و کسی که برمیگردد قرار است آدم دیگری شده باشد؛ فکر میکند سعی صفا و مروه دقیقاً حالت شور و نشاط و دویدن دارد. آیهٔ «لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» حداقل برای ایرانیها آیه خیلی دهشتناکی است، چون آنچه میماند اعمال و میزان سعی است. به نظر او در جامعهای که شریعت میخواهد تربیت کند باید حسی از تلاش و شور و نشاط دید، و به نظر نمیآید در آدم افسرده نور هدایتی باشد.
حاضری آیهای را میآورد که خدا فرحین را دوست ندارد؛ او میگوید فرحین حالت مبالغه است و «فَبِذَٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا» را فراموش نکنید، یعنی مؤمنین به فضل خداوند باید شادی کنند. اصطلاح سرور توحید را از علامه محمدتقی جعفری شنیده و آن را ترجمهٔ خوبی میداند: مثل اینکه دوست صمیمی شما رئیس کل دنیا شود.
اگر کسی استغفار و توبه کند و حالت نشاط برایش پیش نیاید، توصیه میکند دوباره تکرار کند؛ حس بعد از توبه باید نشاط و شروع زندگی جدید و فرصت دوباره باشد، و حج این حس را به خوبی میدهد. اگر این را در جوامع اسلامی نمیبینید، مشکلی در فهم مردم از شریعت هست. نباید توبه هفتاد سال طول بکشد.
نقد تأکید بر نهیها
او میگوید حس کلیاش از آموزشهای دینی این است، هرچند ممکن است کسی بگوید اینگونه نیست، که بیشتر حالت اجتنابی و سلبی دارند: آدم باتقوایی که صبح استغفار کرده بیرون میآید و مراقب است گناه نکند، نه اینکه کار مثبتی بکند. در قرآن آدمهای درجه یک کاری باید در دنیا بکنند؛ از نوجوانی و جوانی باید هدفی پیدا کرد، و آیهٔ «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً» را چنین میفهمد که آدم محسن در جوانی میفهمد چه نقشی در دنیا دارد.
نمونههایی که میآورد دهخدا و دکتر معین و اویلر است که میگویند بیشترین مطلب را در طول تاریخ نوشته است. فکر میکند نمیتوان این را تعلیم عمومی داد، ولی به جای تأکید بر اینکه کارهایی را نباید بکنیم باید آموزش داد که باید کاری انجام دهید. میپرسد آدمی که هیچ گناهی نکند و آکبند از دنیا برود انتظار دارد آن طرف او را تحویل بگیرند؟
به گفتهٔ او غرب به خاطر تأکید پروتستانها بر کار کردن پیشرفت کرد؛ و فکر میکند ما هنوز در دورانی هستیم که بیشتر روی نکردنها تأکید میشود. «فَاستَبِقوا الخَیرات» شور کار خیر است که از کار بد دور میکند. در آموزشهای دینی مسیحی تنبلی یکی از هفت گناه کبیره است و ما چنین چیزی نداریم؛ و احساس میکند جوانهای خیلی مذهبی بیشتر حالت سلبی و اجتنابی دارند.
علل نقص آموزش دینی
حاضری میپرسد آیا تا حدی تقصیر روحانیت نیست. او میگوید ترومای تاریخی و از دست رفتن شور و نشاط مؤثر است و باید یک مقدار شک کرد که خیلی از چیزها تقصیر معلمین و روحانیون باشد؛ احساسش این است که آنها تابع وضعیت عمومی جامعه بودند. در پاسخ به اینکه آیا به سنتهای عرفانی ربط دارد، میگوید حملهٔ مغول و دین زاهدانه و گوشهگیرانه هم تأثیر داشت، ولی به ریشهها خیلی کاری ندارد و همین که نقص آموزشهای دینی را بپذیریم خوب است.
حاضری میگوید معنای تقوا در ترجمه پرهیزکاری است در حالی که ریشهاش حفظ کردن در مقابل بدی است؛ او قبول دارد ولی اینکه عامل بد فهمیدن واژه است یا فرهنگی که جا افتاده جای بحث دارد. برای نکردن کارهای بد بهترین راه این است که کارهای خوبی انجام بدهید، مانند اینکه بهترین دفاع حمله است. دربارهٔ منشأ نقص میگوید یک عده گرمای هوا را عامل میدانند، ولی فعلاً کاری به اینکه چرا اینگونه شدیم ندارد؛ باید مفهوم تقوا را طور دیگری به مردم آموزش داد.
روحانیت، آموزش و شغل
در ادامه میگوید قطعاً روحانیت مقصر است، چون کسی که متولی دین است و آموزش دین را کنترل میکند روحانیت است. در دروس حوزوی چیزی تحت عنوان آموزش دینی وجود ندارد، و کسانی که از حوزهها بیرون میآیند بیشتر روضه خوانی و امام جماعت هستند؛ مشکل را بیشتر از هر چیز شیوه انتقال مفاهیم دینی به مردم میداند.
حاضری میپرسد انتخاب نوع شغل در تعالیم اسلام چقدر اهمیت دارد. او میگوید مسئلهٔ فردی است و نمیشود به آدمها آموزش داد برای چه کاری ساخته شدند، هرچند میشود راهنماییهای کلی کرد. یکی از ویژگیهای دنیای مدرن این است که دیر شغل انتخاب میکنید، و به گفتهٔ او آموزش و پرورش در ایران برنامهای برای کشف استعدادها ندارد؛ این به آخوندها ربط ندارد.
ابتلاء و اصلاح روابط با والدین
او میگوید اگر بخواهید برای طریقت و شریعت اسلامی توصیفی داشته باشید، وجه تمایزش این است که میخواهید چیزی شبیه سیر و سلوک عرفانی را آدمها داشته باشند در حالی که در جامعه زندگی و کار میکنند، برخلاف رهبانیت. کسی در شریعت اسلامی نمیگوید حق ندارید جدا شوید، و مثلاً اگر کسی مشکل کاری ندارد چلهنشینی موقت ایرادی ندارد؛ ولی طریقتهایی که آدمها را از زندگی روزمره جدا میکنند ایراد دارند و ناقص هستند. همه ما به نوعی از شرک شروع میکنیم، چون در کودکی پدر را نزدیک به خدایی میدانیم، و اگر کسی را از خانواده جدا کنند تا یک جایی سریع پیش میرود ولی نمیتواند تا آخر برود.
ابتلاء را آزمایشی میداند که برای رسیدن به کمال ترتیب داده میشود. داستان نهنگ موبیدیک را میآورد و به نظر او مشکل کاپیتان این است که یک بار در عمر ترسیده است و تا نهنگ را پیدا نکند حل نمیشود؛ همینطور ترس از والد تا کسی با احترام جلوی او نایستد و حرفش را گوش ندهد حل نمیشود، و در غار هم با او میرود. رابطهٔ درست با والد این است که شکرگزار باشیم ولی اگر حرف ناحق بزند گوش ندهیم؛ در کودکی تابع ترس درونی بودیم و برای امنیت این کار را کردیم، و منشأ شرک این است.
حاضری میگوید رسالة الولایة علامه طباطبایی شبیه این بحثهاست: ما ادراکات اعتباری داریم و شریعت از حقیقت نزول کرده تا از اعتبارات به چیزهای رئال ببرد. او میگوید صفحات اول آن خیلی طوفانی است و مهمترین چیز در آثار علامه ادراکات اعتباری است.
→ متنِ کاملِ این جلسه