او جلسهٔ قبل را مرور میکند: شریعت فقط مجموعهای از احکام فردی نیست و مسلمانها را وارد عرصهٔ اجتماعی و سیاست بینالملل میکند. سپس دو سوءتفاهم را برطرف میکند، دربارهٔ نسخ و سورهٔ توبه و داستان سلیمان و ملکه سبا حرف میزند، و میگوید مسلمانها نسبت به مسجدالحرام وظایفی دارند. در پایان پرسشهایی از حاضران پاسخ میدهد.
مرور جلسهٔ قبل
او میگوید نکتهٔ اصلی جلسهٔ قبل از نظر او این بود که شریعت فقط یک مجموعه احکام فردی برای رشد فردی و رسیدن به معنویت نیست. این مهم است چون در دوران مدرن این گرایش هست که دین یک چیز شخصی و مربوط به قلب انسان است. به گفتهٔ او احکامی مثل حج و جهاد هم جزو احکام دیناند و مسلمانها را، خواسته یا ناخواسته، وارد عرصههای اجتماعی و حتی سیاست بینالملل میکنند.
او میگوید پرسش اصلی جلسهٔ قبل این بود که چرا مثل آمیشها زندگی نکنیم: جوامع کوچک بیآزار و روستایی در دل جوامع بزرگتر، بدون دولت و کشور. پاسخ او این است که فکر میکند احکام شریعت به این سمت میبرند که قدرت نظامی برای دفاع هم داشته باشیم؛ شاید حتی چیزی شبیه حکومت، ولی خیلی با اطمینان نمیگوید، چون اگر مبتنی بر قرآن صحبت کنیم دستکم جای بحث است.
او میگوید به نظر میآید از آیات قرآن برمیآید که از زمان موسی و در زمان پیامبر خواسته شده جوامعی قدرتمند تشکیل شوند که قدرت دفاع از اماکن مقدس داشته باشند؛ مثلاً مسجدالحرام که حج باید در آن ممکن باشد و بتپرستها آن را اشغال نکرده باشند. پس مسلمانها مجبورند در روابط بینالملل وارد شوند. او میگوید در بحث احکام همیشه طفره میرفته، چون بحث دربارهٔ باید و نباید خیلی پیچیدهتر از هست و نیست است و تعجب نمیکند اگر در این بحثها اختلاف پیدا شود.
هابیل و صلحطلبی مسلمانان
او میگوید یک سوءتفاهم این بود که هابیل از خودش دفاع نکرد. به نظر او هابیل در قرآن نمیگوید از خودش دفاع نمیکند؛ میگوید اگر قابیل بخواهد او را بکشد، دست خود را دراز نمیکند که قابیل را بکشد. هابیل میتواند فرار کند یا سنگ را از دست او بگیرد یا ضربهای بزند که بیهوش شود، ولی قصد قتل او را ندارد؛ ریسک کشتهشدن را تحمل میکند ولی حاضر نیست ریسک کشتن را تحمل کند. او میگوید دفاع نکردن نامعقول است.
او میگوید یکی از دوستان نوشته بود صلحطلبی اولیهای که مسلمانها نشان دادند اختیاری نبود، چون زور آنها نمیرسید. او میگوید این را قبول میکرد اگر در قرآن آیات کلی که به صلح دعوت میکنند وجود نداشت. به نظر او قرآن پر از آیاتی است که نشان میدهد ما اهل جنگ نیستیم و صلح میخواهیم، و از آنها به نظر میآید صلحطلبی زورکی نبود و جنگها به مسلمانها تحمیل شد.
او میگوید در میان فقها طیفی هست، از جهاد فقط دفاعی تا وظیفهٔ جهاد هر سال، همانطور که هر سال روزه میگیریم؛ این عقیده را از شافعی نقل میکند و میگوید در کتب فقهی شیعه هم در قرنهای متأخر عیناً دیده میشود. آیهٔ ۵ سورهٔ توبه را میآورد که خیلی به آن استناد میشود، و میگوید احتمالاً از قرن دوم هجری کمکم مسیحیها و یهودیها را هم جزو مشرکین حساب کردند. در میانهٔ طیف هم فقهایی هستند که میگویند باید دلیلی داشت، مثلاً کشتن مبلغان یا ظلم به اقلیتی.
نسخ
او میگوید از نظر او بزرگترین فاجعهٔ تئوریک شاید در تاریخ اسلام در استخراج احکام و به حاشیه رانده شدن قرآن، مفهوم نسخ است. به گفتهٔ او این با عقل جور درنمیآید که خدا امروز حرفی بزند و فردا حرف دیگر. میگوید اگر بگویند آیه ۵ سورهٔ توبه ناسخ بیش از دویست آیه است، چه کسی میداند ترتیب نزول آیات چه بود، و اعتقاد به چنین چیزی انگار جنون است.
او از محمدطاها یاد میکند که نسخ معکوس را مطرح کرد: آیات مکی کلیاند و ناسخ مدنیها. او میگوید از نظر او اصولاً نسخ معنی ندارد، ولی حرف محمدطاها دربارهٔ کلی بودن آیات درست است، مثل «ٱدخُلُواْ فِي ٱلسِّلمِ كَآفَّة»، و آیههای مربوط به عهدشکنی در سورهٔ توبه نسخ نشدهاند. میگوید اصل نظریهٔ او را نخوانده و شاید نظر اصلی او این نباشد؛ اگر نظرش این است که آیات مدنی را باید کنار گذاشت چون نسخ شدند، این هم اشتباه است.
او میگوید مطمئناً عامل اصلی بحث ناسخ و منسوخ این بود که مسلمانها طوری رفتار کردند که مخالف قرآن بود و میخواستند از دست آیاتی خلاص شوند. به گفتهٔ او مهمترین مانع در رجوع به قرآن مسئلهٔ نسخ است و کسانی که تئوری تهاجمی دارند به نسخ معتقدند؛ و چنین اعتقادی قرآن را از حیز انتفاع میاندازد و آدم را به روایات و سیرههای دویست سیصد سال بعد میبرد.
سیره و وقایع تاریخی
او میگوید کسانی که در مطالعات اسلامی قرآن کار میکنند و تجدیدنظرطلب شناخته میشوند، کل وقایع تاریخی را که مسلمانها تحت عنوان سیره جمع کردند قبول ندارند، چون فاصله زیاد است و انگیزههای فرقهای و سیاسی به وجود آمده بود. میگوید بعضی از جدیدها معتقدند داستان بنیقریظه بعد از اختلاف مسلمانها با یهودیها ساخته شده، و شاید اعتقاد افراطی آنها این است که کل تاریخ برای توجیه اتفاقها ساخته شده و قابل استناد نیست.
دربارهٔ جنگ تبوک، او با تردیدی که به این روایات دارد میگوید در قرآن فقط تخلف عدهای که راه دشوار بود منعکس شده. طبق روایت غالب مسلمانها، خبر رسید رومیها نزدیکاند، پیامبر ۳۰ هزار نفر را جمع کرد و رفتند و کسی را ندیدند و برگشتند؛ او میپرسد کجای این جنگ تهاجمی است. به روایات، پیامبر در مسیر با قبایل قرارداد امضا کرده، و فکر میکند هدف، اگر اتفاق افتاده باشد، بازدارندگی بود.
او میگوید برای رسیدن به تفاهم یا باید عقلی بحث کرد یا به قرآن رجوع کرد یا به وقایع تاریخی، و او به وقایع نقلشده با شک نگاه میکند و میگوید فضای آکادمیک دنیا هم همین است، هرچند ممکن است ده بیست سال دیگر با کاوشهای باستانشناسی عربستان تغییر کند. استدلال با وقایعی که ۲۰۰-۳۰۰ سال بعد از پیامبر نقل شده پایه محکمی ندارد، و مرکزیت قرآن را از اول بحثها اصل گرفته است.
سورهٔ توبه
او میگوید اگر بدون نسخ به قرآن نگاه کنیم، نزدیک به سر صلح طلبی طیف قرار میگیریم: توصیهٔ کلی به صلح، توصیهٔ قطعی به اجرای معاهدات تا وقتی طرف مقابل نقض نمیکند، و اگر نقض کرد میشود شدت عمل نشان داد. سورهٔ توبه را به نظر او تاریخچهای فاجعهآمیز از حمله و نقض عهد توضیح میدهد، پس از آن نتیجهٔ کلی نمیتوان گرفت که مسلمانها حق دارند با کشورهای اطراف آن کارها را کنند، مگر اینکه کشوری همان کارهای مشرکین را بکند.
او میگوید «المشرکین» در توبه کسانیاند که در آن سالها طرف مقابل بودند و عهد کرده بودند، نه مشرکین هند. لحن سورهٔ توبه شدید است و بسم الله ندارد، ولی هر چه با شدت گفته میشود تلطیف میشود: مثلاً آیه با اهل کتاب جنگ را شروع میکند ولی به «حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ» میرسد. او این شدت لحن را بیش از چیزی میداند که واقعاً قرار است شدت عمل شود.
درباره آیهٔ «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ»، او میگوید فقتلو با فقاتلو فرق دارد، ولی آیه سریع به توبه و نماز و اجازهٔ شنیدن و استثنای کسانی که در مسجدالحرام عهد بستند میرسد. میگوید هر آیه را شروع میکنید به خودتان فرصت بدهید تا ببینید در آخر حکم چیست، و حکم کلی کشتن همهٔ مشرکین از آن درنمیآید.
سلیمان و ملکه سبا
او میگوید نکتهٔ اول این است که لزوماً نمیشود از کاری که یهودیها در زمان موسی کردند حکم شرعی گرفت، چون مثلاً آنها شنبه داشتند و مشروب برایشان حرام نبود، و آن وقایع در حضور پیامبر زندهای بود که وحی میشد. با این حال ذکر آنها در قرآن برای فهمیدن است و باید دربارهٔ آن فکر کرد.
او میگوید از لحن آیه به نظر میآید خبر هدهد خبری یقینی بود. به نظر او در محتوای نامهٔ سلیمان سوء فهم وجود دارد: نامه با بسم الله الرحمن الرحیم شروع میشود، و از «أَلَّا تَعلُواْ عَلَيَّ وَأتُونِي مُسلِمِينَ» چنین میفهمد که ملکه و عدهای از اطرافیانش دعوت شدند نزد او بیایند. در این نامه چیزی دربارهٔ خراجی یا در اختیار گذاشتن کشور نمیبیند، و میگوید اگر چنین بود فرستادن هدیه معنی نداشت.
او میگوید بعد از هدیه، سلیمان میگوید «فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا» ولی متن بلافاصله به آوردن عرش و آمدن ملکه میرود؛ جنگ و خونریزی دیده نمیشود. این را با فتح مکه مقایسه میکند: لشکر چنان بزرگ است که طرف مقابل تسلیم میشود، و میگوید اگر کسی بخواهد حکم شرعی هم بگیرد، جفت اینها بیشتر شبیه ماجرای بازدارندگی است و قدرتنمایی باعث میشود طرف مقابل سلاح خود را زمین بگذارد.
بازپسگیری مکه
او میگوید همچنان فکر میکند فتح مکه و تطهیر مسجدالحرام جزو وظایف مسلمین بود و اگر لازم بود باید برای آن میجنگیدند، حتی اگر مقاومتی بود. میگوید به نظر میآید بعضی در برابر این مقاومت دارند و علت فتح مکه را ظلمی میدانند که مشرکان کردند. او میپرسد: بتپرستهای خیلی دموکراتی را در نظر بگیرید که ظلمی نمیکردند و میگفتند هر سال به حج بیایید و بتهای ما هم در مکه بماند؛ پیامبر باید چه میکرد؟ به نظر او آنجا باید پاکسازی میشد و بدون دعوا نمیشد.
او میگوید بهترین طور ممکن آن بود که آنقدر قدرتمند شدند که مکه را بدون خونریزی گرفتند و بتها را بیرون انداختند و آمدن مشرکین را به مسجدالحرام ممنوع کردند، چون شرک پلیدی است. او میگوید حفظ مکانهای مقدس را میشود دفاع نامید، مثل خانهای که از کسی گرفته شده و صاحبش آن را پس میگیرد؛ دو قرن در دست دیگری بودن مانع این کار نیست.
او میگوید هنگام بحث، این را فارغ از اینکه نتیجهاش امروز چه میشود فرض کنید؛ مدام ذهنها میرود که پس هندوها هم میتوانند بیایند. به نظر او مسلمانها نسبت به مسجدالحرام وظایفی دارند که میتواند به جنگی برسد که شاید کسی تهاجمی حساب کند و کسی تدافعی؛ اگر امکانش را دارند، ولو با دعوا و جنگ باید پاکسازی کنند و پاک نگه دارند. جلسهٔ آینده همین بحثها ادامه دارد.
پرسش و پاسخ
او در پاسخ به بحثی دربارهٔ مسجد میگوید در قرآن مسجد یعنی سجدهگاه، و اصطلاح مسجدالقصی نشان میدهد معبد یهودیها و دیگران هم در قرآن مسجد خوانده شده. برای اصحاب کهف هم گفته میشود مسجدی بسازید و عبادتگاه بسازید.
یکی از حاضران میپرسد چرا در آیهٔ توبه از واژهٔ مشرکین استفاده شده نه افراد نظامی. او میگوید مصداق مشخص است و با زن و بچه نمیجنگند، و شمول بچهها را بعید میداند. میگوید شدت لحن سورهٔ توبه ممکن است سوءتفاهم ایجاد کند، ولی از آن حکم کلی کشتن همهٔ مشرکین درنمیآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه