او میپرسد چرا خداوند روی زمین خانهسازی کرده است، و میگوید در ادامهٔ بحثهای دو جلسهٔ اخیر نکاتی میگوید ولی سعی میکند بحثهای جلسهٔ قبل را ادامه ندهد، چون از بحث اصلی منحرف میشوند. در پایان فروع دین را مرور میکند و میگوید شریعت از ما چیزی بیش از عبادات فردی میخواهد، و جلسهٔ آینده را به جنبههای خانوادگی شریعت اختصاص میدهد.
چرا خدا روی زمین خانه ساخته است
او میگوید بدون دلیل موجه بحث دربارهٔ کلیات شریعت را از فروع دین شروع کرده، و از کجا وارد شدن را مهم نمیداند، مانند باغی که اول این را ببینی یا آن را. سه جلسه قبل گفته بود ممکن است کسی فکر کند شریعت اسلامی مانند طریقتهای عرفانی است، ولی جهاد و حج، که عبادت انفرادی نیست، نشان میدهد که شارع به نظر میرسد به دنبال تشکیل جامعهٔ دینی است؛ و از بعضی احکام برمیآید چیزی بیش از آن مراد است.
او جامعههای دینی تخیلی را مثال میزند، مانند آمیشها در روستا یا کوچنشینهایی که اگر کسی حمله کند جای دیگری چادر میزنند و درگیر نمیشوند. میگوید در ادیان ابراهیمی، یهود و اسلام، چنین نیست: خداوند به حضرت ابراهیم یک طول و عرض جغرافیایی داده و خواسته «اینجا برای من خانه بساز»، و به بنیاسرائیل گفته ارض مقدس مال شما است. او میپرسد مگر تمام جنگهای تاریخ برای جغرافیا نبود، و میتوانست خداوند در زمین خانه نداشته باشد؛ برای فهم شریعت باید تئوری داشت.
او میگوید ارض مقدس جنگ درست میکند، و میشد حج و خانهٔ خدا نباشد و در خانه عبادت کنند. در یک سر یک سلسلهمراتب فرضی موحدینی هستند که تقیه میکنند، و در سر دیگر، به گفتهٔ او، فقه اهل سنت که به شیعه هم سرایت کرده است: دنیا برای ما است، ما نمایندهٔ خدا هستیم و باید همه را بگیریم.
او هجرت را هم کنار جهاد میآورد؛ حاضری تقیه و آیهٔ آلعمران ۲۸ را، «إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً»، مطرح میکند. او به حاضر میگوید چون تقیه و تقاة هم ریشه هستند حاضر آن دو را یکی میگیرد، ولی به نظر نمیآید معنی آیه این باشد؛ و تقیه یعنی انکار مؤمن بودن. حرف اصلی او این است که به نظرش تا حدود زیادی مؤمنین میتوانستند ایمان خود را مخفی کنند یا جابهجا شوند و وارد این جنگها نشوند؛ این از ما خواسته نشده است.
مکان و جغرافیا در حج
حاضری میگوید خانهٔ خدا در منطقهای است که پیامبر هم از همانجا مبعوث شده و میپرسد آیا مسلمانان همهٔ دنیا حتماً باید دور آن میچرخیدند. او میگوید به فرض اینکه قرآن با همین شکل فعلی کتاب خدا است، در آن آمده خانه را حضرت ابراهیم به دستور خداوند ساخته و همهٔ مؤمنین قرار است به آنجا بیایند؛ پیامبر از مکه مبعوث شده چون خانهٔ خدا آنجا است، نه برعکس.
به گفتهٔ او در سورهٔ حج نود درصد مکان در مراسم مهم است، مثلاً در عرفات ذکری خاص خواسته نشده و مسئله وقوف است؛ فکر میکند اصطلاح عبادت جغرافیایی را هم به کار برده است. وقتی ارض مقدس تعیین میشود راه آن باید باز باشد، و سر همین چیزها جنگیدند. او فکر میکند توحید نه تنها پنهان نباشد بلکه فریاد توحید در دنیا بلند باشد، و اگر توضیحش را قبول ندارند باید توضیحی دیگر برای حج و جغرافیا و ارض مقدس بدهند.
به نظر او اگر بگویند نفت کشف شده و خانهٔ خدا را به آفریقا ببرید، از قرآن چنین برنمیآید: مقدس بنای مسجدالحرام نیست، مکان است و صد بار هم خراب و بازسازی شود همانقدر مقدس است. وقتی پای جغرافیا میآید موضوع سیاسی میشود، ولی او از شریعت نمیفهمد که باید همیشه حاکم بر مکه باشیم؛ حاکمی غیرمسلمان هم میتواند باشد که اجازهٔ حج بدهد، و معاهدهای با او به نظر میرسد حداقلی است که باید داشته باشیم.
صدا، قدرت و ارتش
او میگوید اگر توضیحهایش به دل نمینشیند، شریعت خود را آنگونه که میفهمند بیان کنند و برایش تئوری داشته باشند. به گفتهٔ او خداوند از ما میخواهد صدای ما بلند باشد و جوامع قوی بسازیم که از این حق دفاع کنند؛ اگر احساس نمیکنیم تمام کره زمین برای ما است، لااقل بخشی از آن برای موحدین است. هدف این جلسات نشان دادن مراکز سؤالبرانگیز است، و ابراز تأسف میکند که کسی نیامد صراحتاً حرف مرسوم فقهایی را که جهاد تهاجمی را قبول دارند بزند.
حاضری میگوید ارض برای سازمان توحیدی محور اولیه میدهد و پایتخت مشخص کمک میکند. او لزومی نمیبیند که در آنجا حکومت تشکیل شود، چون سد سبیل نشدن و عاری از بت بودن و اجازهٔ حج داشتن به نظرش به معنای حاکمیت تمدن اسلامی بر آنجا نیست؛ ولی قدرت میخواهد.
حاضری میگوید اقتضای ایجاد قدرت این است که ارگانیزیشنی داریم که از آن قدرتی درمیآید، و او میگوید میشود یک امپراطوری آن طرف دنیا داشت که این را تضمین کند. صدا را استعاری میگوید و نتیجهٔ آن این است که ارتش میخواهیم: نمیشود توحید هیچ قدرتی نداشته باشد، چون مردم جذب مراکز قدرت میشوند. جغرافیا پشت خودش سیاست میآورد؛ آمیشهای کوچنشین شاید لازم نداشته باشند. حج را قدرتنمایی صلحآمیز و مانند مانور میداند.
بقا و جای حج
حاضرانی میگویند انگار ارض بقا را تضمین میکند: اگر مسلمانها هیچ مکانی نداشته باشند، باید تحت قدرت و ارزشهای یک سیستم دیگری باشند و برای بقا کوتاه بیایند. حاضری میگوید هر دینی در کانتکس خودش آمده و اکنون ادعای جهانی بودن دارد.
او از قرآن «وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ» را میآورد. حاضری میگوید از زمان ابراهیم تا پیامبر خانه بود و جنگ و ادعایی نبود، و اگر میتوانیم حج برگزار کنیم میکنیم، اگر نمیتوانیم جنگ چرا. او میگوید آنجا مانند نیروهای ذخیره است که خداوند گذاشته تا بعداً دین توحیدی شکل بگیرد؛ تئوری انتقال حج به جای دیگر به نظرش خیلی با متن قرآن سازگار نیست، و کسی که میخواهد بگوید میشود باید استدلال متنی یا تاریخی بیاورد.
نسخ
او میگوید احساسش این است که شاید بزرگترین انحراف فکری از قرن دوم مسئلهٔ نسخ است که به نظرش بیپایه شروع شد و آسیب رسان بود و قرآن را از مرکز مباحث فقهی جدا کرد، چون با اعتقاد به نسخ معلوم نیست آیهای اول بوده یا آخر. آیات صلحآمیز مکی، که احتمالاً زودتر نازل شدند، دعوت اصلی قرآن را در شرایط مطلوب نشان میدهند، و آیهای که پس از ده پانزده سال درگیری و شکستن عهدها نازل شده و میگوید اگر فلان نکردند آنها را بکشید، آنها را نسخ نمیکند؛ به نظر او چیزی به اسم نسخ نباید داشته باشیم.
به گفتهٔ او با نسخ قرآن به عنوان مرجع اصلی احکام و فقه تضعیف شد، آیات جنگ و جهاد که بیشتر برای سالهای آخر بودند اصل شدند و آیات برادری اهل کتاب و صلح نسخ شدند. علت را این نمیداند که عقل آنها کار نمیکرد: کارهای خلاف آنچه قرآن میخواست کردند و بعد نمیتوانستند قرآن را مرجع بپذیرند.
رسانه و معاهدات
او گلایه میکند که اول باید پرسید احکام در آن زمان معقول بودند یا نه؛ اگر کسی ثابت کند، برای دفاع کافی است. میگوید عجله نکنید: اگر بگویید در صدر اسلام جهاد تهاجمی ممکن بود، یعنی الان هم ممکن است، ولی میشود به راحتی استدلال کرد که الان نمیشود یا لزومی ندارد. فقها استدلال میکردند جنگ میکنیم چون نمیگذارند تبلیغ کنیم؛ الان رسانه هست و به جای جنگ میشود برای صدا خرج کرد.
او میگوید کتاب چاپ کنید یا کانال یوتیوب بزنید؛ دنیا هیچوقت نبوده که توحید حرف جذابی باشد، چون مراسم شرک رقص و آواز داشت، و برای همین پیامبران ده نفر ایمان میآوردند. اگر نکتهٔ اصلی جهاد تبلیغ است، باید یک میلیارد نسخه کتاب چاپ کرد و مجانی داد.
او میگوید وقتی سورهٔ توبه را میخوانید حس میکنید همیشه حرف از عهدشکنی مشرکان است، و مفهوم عهد در قرآن بسیار پررنگ است؛ الان سازمان ملل و حقوق بینالملل هست، و احساسش این است که مسلمانان اگر درک عمیقی از شریعت داشتند باید بانی این موضوع میشدند، حتی با معاهدات ناقص. به نظرش اگر آیات جهاد را دقیق بخوانید انگار همیشه دنبال معاهده است. میگوید قویتر عهدشکنتر است نه اینکه آمریکاییها ذاتاً خبیث باشند، و در غزه جنگل بودن جهان دیده میشود.
حج: صلح و خونریزی
او میگوید احرام نمایش صلح دوستی است: نباید گیاهی کند یا موجودی را بکشد، و پشه را فقط باید خواهش کرد برود، مانند مکتب آئیمسا. ولی حج با قربانی و خونریزی تمام میشود و شریعت فقط آیمسا نیست؛ دست حاجی در آخر به خون آلوده میشود، آمادگی روانی برای اینکه در صورت لزوم خون بریزد، و شاید حتی مشرکی که این مراسم را میبیند از ته آن بترسد.
به گفتهٔ او اساس چیزی که خدا میخواهد «ٱدخُلُواْ فِي ٱلسِّلمِ كَآفَّة» است. اگر روایت صلح حدیبیه درست باشد، پیامبر حاضر است معاهدهای به ضرر خود امضا کند تا جنگ و خونریزی تمام شود، به شرط اینکه طرف عهد را نگه دارد. حج مانند لولایی است که بدنهٔ صلحآمیز و عرفانی شریعت را در انتها به جهاد وصل میکند، و خونریزی را جزء ضروریات زندگی در زمین میداند.
خانواده و احسان به والدین
او میگوید فروع دین عباداتی هستند که به شدت جنبه آمادگی برای درک عمیق توحید و تکامل فردی دارند، ولی شریعت چیزی بیش از آن میخواهد و مسلمانان به دنیای سیاست و روابط بینالملل پرتاب میشوند. در قرآن چیزی به اسم فروع دین و اصول دین نیست و بعداً در کلام نامگذاری شده؛ و حجم قابل توجهی از احکام قرآن، شامل ازدواج و طلاق و ارث، مربوط به خانواده است که در فروع دین نیامده.
او میگوید یکی از تحریفشدهترین موضوعات تعلیمات دینی این است که به جای احسان به والدین میگویند عاق والدین نشوید و رضایت آنها را جلب کنید. میپرسد کجای قرآن نوشته است که باید پدر و مادر از تو راضی باشند؟ قرآن «بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً» میگوید و اگر به شرک دعوت کردند اطاعت نکن. هرچقدر پدر و مادر بد باشند استثنایی نیست که بچه کوچکترین بیادبی کند، ولی این ربطی به اطاعت از اوامر آنها ندارد.
پدر و مادری که عدم اطاعت را بیاحترامی بگیرند به گفتهٔ او مشکل خودشان است؛ انتظار ندارد بچهاش از او اطاعت کند. بیشتر مسائل روز جامعه، مثل ازدواج و طلاق و حجاب، جزو احکام خانوادهاند و چون در فروع دین نمایندهای ندارند در بحثها مغفول بودهاند. جلسهٔ آینده دربارهٔ جنبههای خانوادگی شریعت و منشأ اهمیت آن صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه