جلسه با مرور بحثهای قبل دربارهٔ عبادت فردی، حج و جهاد و اشارهای به وضع غزه آغاز میشود. سپس به احکام خانواده میرسد: وسعت آن در قرآن، آیات کم اقتصاد و سیاست در برابر آیات فراوان خانواده، و جایگاه خانواده در داستان آفرینش. در پایان میگوید این جلسات کلیاتی است و وارد جزئیات نمیشود.
مرور: عبادت فردی، جهاد و جامعهٔ دینی
او میگوید بحث را از احکام فردی عبادت مثل نماز و روزه شروع کردند که شریعت را مانند طریقت عرفانی نشان میدهد، و کسی که قرآن میخواند نمیتواند از اینکه توحید در قرآن معنایی عمیقتر از «یک خدا هست» دارد فرار کند. سپس با حج و جهاد به احکامی رسیدند که طریقت عرفانی نیست: شریعت میخواهد انسان رشد کند، ولی در عین حال عبادتهای بزرگ نمایان انجام بدهد و عبادتگاههایی داشته باشد، و چون شرک همیشه در جهان هست باید قدرت دفاعی داشت.
نکتهای از پایان جلسهٔ قبل را تکرار میکند: در آیات جنگ و جهاد تأکید بر این است که مشکل آنها این نیست که مشرک هستند، مشکل این است که عهد بستند و عهد خود را شکستند. خودش معتقد نیست، ولی یک آدمی که نگاهش خیلی ایدهآل است ممکن است فکر کند مسلمانها باید طرفدار محافظت از معاهدات باشند؛ به نظر او جهان به جایی نرسیده که بتوان خوشبین بود، چون دخالت سازمانهای بینالمللی در حد صفر است.
او آنچه در غزه میگذرد را نسلکشی میداند که به گفتهٔ او سازمانهای بینالمللی هم تأیید میکنند، و میگوید فکر میکند شاید اولین بار است که چنین چیزی در برابر چشم همه رخ میدهد و کسی کاری نمیکند. نمیداند چه کاری مؤثر است ولی آرام نشستن و هیچ کاری نکردن قطعاً درست نیست؛ از ویدئویی از سروش میگوید که دربارهٔ او معمولاً نظر منفی دارد، اما احساس کرد او لااقل کاری کرده است.
احکام خانواده و وسعت آن در قرآن
به گفتهٔ او احکام خانواده میان احکام فردی و احکام اجتماعی قرار دارد و فوقالعاده مهم است، چون طریقتهای عرفانی دربارهٔ روابط داخل خانواده حتی در این حد حکم ندارند. به نظر او نگاه عمیق فلسفی که خانواده کانون رشد انسان است در ادیان ابراهیمی و مخصوصاً قرآن متمایز است. در دنیای مدرن شاید فرد بتواند خارج از ساعت کاری از طریقت عرفانی پیروی کند، ولی دنیای مدرن مزاحم خانواده است.
منظورش از احکام خانواده ازدواج و طلاق، حقوق زوجین، رابطهٔ پدر و مادر و فرزندان و ارث است، و احکامی مثل حجاب و مجازات رابطهٔ خارج از خانواده که فضای عمومی را برای استقرار خانواده مهیا میکنند. حدود چهارصد پانصد آیهٔ احکام داریم و حجم قابل توجهی از آنها این چیزهاست، ولی موضوع خانواده در قرآن به آنها محدود نمیشود.
به گفتهٔ او کل سورهٔ نور دربارهٔ خانواده است، نه فقط آیهٔ حجاب و حد زنا، و آیهٔ «اللهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» را هم مربوط به خانواده میداند. آیات ابتدایی سورهٔ مریم، سورهٔ یوسف که روی رابطهٔ برادرها تأکید میکند و توصیههای لقمان به پسر خود هم مربوط به شأن خانواده است؛ ممکن است اینها مستقیم شریعت حساب نشوند ولی روح شریعت است.
دربارهٔ لقمان تخیل میکند که مثالهای او، دانه خردل در شکاف صخره و صدای خر، از چیزهایی است که پسرش دیده یا شنیده، و لحنش مهربان است. با طعنه میگوید برداشتهای رایج فقهی شاید بگویند صحبت دربارهٔ صدای خر مستحب است چون لقمان کرده؛ ولی باید فهمید آن مثال چه میکند و همان کار را کرد، نه اینکه صورتش را در نظر گرفت.
ضعف در خواندن متن قرآن
او میگوید یکی از دوستان پرسیده بود واقعاً «انکر الاصوات» یعنی بدترین صدا صدای خر است؟ به نظر او شگفتی تاریخ بشر این است که مردم هنوز در خواندن متن ضعیفاند. شبههٔ معروف «اخت هرون» را مثال میزند که میگوید قرآن مریم مادر عیسی را با مریم خواهر موسی اشتباه گرفته؛ به نظر او آن زنها به مریم طعنه میزنند و حرف آنها را به قرآن نسبت میدهند، مثل اینکه چون در قرآن نوشته فرعون گفت «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی» پس واقعاً ربکم الاعلی باشد.
به گفتهٔ او در آموزش مسلمانها درسی نیست که یاد بدهد روی متن چگونه استدلال کنند و داستان را چگونه بخوانند؛ حتی استادی از دانشگاه استنفورد در مطالعات قرآنی هنوز این حرف را میزند. باید فهمید چرا آن زنها به مریم اخت هرون گفتند، نه اینکه قرآن گفته مریم اخت هرون است؛ وگرنه چون برادران یوسف چیزی گفتند باید یوسف دزد باشد.
ثبات و تغییر در احکام
او میگوید آیات مربوط به اقتصاد و سیاست و حکومت در قرآن به عدد انگشتهای دست است ولی احکام خانواده خیلی زیاد؛ حتی در سورهٔ بقره، که امت اسلامی تشکیل میشود، دربارهٔ نماز و روزه دو سه آیه است ولی دربارهٔ ازدواج و طلاق و صداق جزئیات فراوان. دلیلش به نظر او این است که هرچه به انسان به عنوان فرد نگاه کنید ثبات بیشتر میبینید، در حالی که ساختارهای اجتماعی خیلی خیلی متغیر هستند؛ پس اگر چیزی دربارهٔ سیاست و حکومت در قرآن آمده باشد باید با تردید به آن نگاه کرد.
بردهداری را مثال میزند: بعضی نتیجه میگیرند چون قرآن نگفته حرام است تا ابد مجاز است، و از فتوای یک فقیه عربستانی میگوید که مخالف بردهداری را مرتد میداند. حاضری تعدد زوجات را مثال مشابهی میآورد؛ او میگوید این مثال جای بحث دارد، چون حکم آن در بحث سرپرستی ایتام آمده و اگر آن برداشت درست باشد مشکل معیشت زن و بچههاست نه مسئلهٔ جنسی. روابط زناشویی داخل خانواده به فیزیولوژی و سایکولوژی برمیگردد و انتظار تغییرش خیلی کمتر است.
او فتوای یکی از علمای تونس را میآورد که وجوب روزه را برای توسعهٔ اقتصادی برداشته بود، نمونهای از ذهنی که به سمت جنبههای سیاسی-اجتماعی رفته؛ به نظر او در شریعت وزن رشد فردی خیلی زیاد است. به نظر او اگر صورت احکام حفظ شود ممکن است معانی برعکس شود؛ فتوا در مورد حلال بودن بردگی را نقض غرض میداند، چون هر کس قرآن را بخواند میبیند بردهداری بد است. فکر میکند تحریم نشده چون اگر بردهها آزاد شوند در حالی که پوزیشنهای اقتصادی وجود ندارد سبب بحران میشود، و آمریکای قرن نوزدهم را مثال میزند.
از تحقیقی بسیار جالب در مطالعات قرآنی معاصر در غرب میگوید قوانین ارث ساختار قبیلهای را تحت فشار قرار داد و باعث تغییر آن شد؛ احکام ارث در جهت این هستند که خانواده استقلال پیدا کند، و حرف مقاله این است که اینها شهرنشینی را تقویت کرد و مسلمانها خیلی زود بعد از یک یا دو قرن تمدنشان یک تمدن شهرنشینی شد.
خانواده در گناهان و در قرآن
به گفتهٔ او احکام خانواده جزء فروع دین نیست ولی معنی آن این نیست که در احکام دینی اهمیت ندارد: در کتاب گناهان کبیرهٔ دستغیب گناه شمارهٔ یک شرک است و بعد عاق والدین، هرچند شک میکند شمارهٔ دو یأس از خداوند است یا عاق والدین. در قرآن هم مکرر «وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً» میآید و حتی اگر والدین خواستند شرک بیاورند اطاعت نکن؛ ولی انگار مهمترین حکم بعد از رابطهٔ انسان با خدا رابطه با پدر و مادر است.
خانواده را سکوی پرتاب رشد بشر میداند و میگوید بخشی از احکام اجتماعی و اقتصادی در جهت محافظت و تقویت آن است.
آفرینش، جنسیت و عشق
داستان آفرینش در سورهٔ بقره را داستان فلسفی انسانشناسی میداند که آخرش به اینجا میرسد که چرا شریعت نازل میشود. به نظر او قرآن برای انسان انگار شأنی بالاتر از ملائکه قائل است، چون میتواند همه اسماء را یاد بگیرد، که در عرفان انسان کامل میگویند؛ و این هدف بلند توجیه میکند چرا انسان باید راه رشد طولانی و عبادت داشته باشد.
در همین داستان خطاب «يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ» هست و پس از گناه چیزی جنسی گفته میشود که لباس آنها از بین میرود؛ پس جنسیت و رابطهٔ زن و مرد پررنگ است. او میگوید اگر فقط یک انسان بود چنین اصالتی نبود، و جنسیت ابعاد فلسفی و عرفانی دارد: انگار زوجیتی در آسمانها، در اسماء جلال و جمال، هست؛ در روانشناسی جدید هم از آنیما و آنیموس میگویند و رابطهٔ زن و مرد را مکمل میدانند.
به نظر او عنصری که انسان را به کمال میرساند عشق است و زوجیت مبنایی طبیعی برای آن. میگوید ممکن است نتوانید یک آیه قرآن پیدا کنید که بگوید باید عاشق شوید تا به کمال برسید، ولی میتواند صد آیه بیاورد که این محتوا را از آن درآورد، چون تسلیم شدن در مقابل خداوند بدون عشق امکان ندارد؛ از ترس تسلیم شدن یعنی از خودتان محافظت میکنید و انانیت باقی میماند.
تصور میکند اگر بخواهید در همین دنیا بهشتی بسازید، همین است که دختر و پسر جوان عاشقی در باغی امن زندگی کنند؛ حصار خانواده نقش باغ را دارد. با این حال تا کسی وارد رشد روانی نشده باشد بهشت را در درون خود احساس نمیکند.
فهم خانواده و اصلاح احکام
او میگوید برای مرور آیات احکام خانواده سرچ کرد و در سایتهای خیلی سطح بالا خانواده را برای اطفاء غرایز لازم میدانند؛ میپرسد به نظر شما خانواده همین است؟ در این صورت درک شما این میشود که حجاب برای این است که مردها تحریک نشوند. اگر نفهمیم جنسیت چیست و برای چه آمده، جواب نداریم که چرا خانواده تشکیل میشود و چرا احکام محارم هست.
به نظر او وقتی درکی از خانواده نباشد درکی از احکام هم نیست، و برخلاف نگاه سنتی فقهی که تغییر احکام را حرام میداند، مواردی هست که تغییر ندادن حرام است، مثل اعلام اینکه بردهداری همچنان حلال است. احکام فردی را هم به داستان آفرینش برمیگرداند: ابلیسی هست و به آدم گفته شد «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ»، پس جامعهٔ توحیدی باید بتواند از خود دفاع کند و بعداً نیروی نظامی داشته باشد.
روش بحث و ادامه
او میگوید این جلسات کلیات است و وارد استدلال فقهی و روایی نمیشود؛ مثلاً اینکه جهاد را اساساً دفاعی میداند با استثنایی احتمالاً دربارهٔ مسجدالحرام، با فقه خیلی سازگار نیست و جای بحث دارد. جاهایی که مشکلدار به نظر میرسند، مثل اینکه مردها زنها را بزنند یا نزنند، بعداً با جزئیات بررسی میشود: باید دید قبل و بعد آیه چیست، همانطور که در تعدد زوجات مهم است که دربارهٔ سرپرستی ایتام صحبت میکند. دربارهٔ جلسهٔ آینده میگوید بحث را ادامه میدهد و سعی میکند آنچه دربارهٔ سورهٔ نور و داستان آفرینش گفته تکرار نکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه