او فهرست جلسه را میآورد: بحثی پیرامون مناظرهٔ دکتر سروش و آقای علیدوست در مورد شریعت و عقلانیت؛ ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل در مورد احکام خانواده؛ چرا انسان به صورت دو جنس آفریده شده است؛ رابطهٔ فرزندان با والدین؛ اطاعت از والدین، منشأ اصلی شرک؛ و جایگاه والدین در روان فرزند، تظاهر اسماء الهی جلال و جمال.
مناظرهٔ سروش و علیدوست
او میگوید گاهی در شروع جلسه به مناسبت اتفاقی اخیر گفتگو میکند؛ این بار دربارهٔ مناظرهٔ دکتر سروش با آقای علیدوست، فقیه و روحانی باسواد، با عنوان شریعت و عقلانیت. نمیخواهد بگوید گفتهها درست یا غلط است، ولی آن را نزدیک به بحثهای اصولی این جلسات دربارهٔ فلسفهٔ فقه و شریعت میداند. جلسهٔ اول مناظره را گوش کرده و میگوید دکتر سروش طبق معمول در حال حداقل کردن دین و تبعاً شریعت است.
به گفتهٔ او دکتر سروش تقریباً با صراحت گفته چیزی که الان از شریعت میتواند مطرح باشد قسمت عبادات است؛ و او تا حدودی به حق میداند که آنچه از عبادات در فقه هست فقط دربارهٔ صورت عبادات است. به نظر میآید حس دکتر سروش این است که دربارهٔ احکام شرعی غیر عبادی، اقتصادی و اجتماعی، رقبای جدی وجود دارد، و ماحصل حرفش تقریباً این است که فقه فعلی را باید به حیطهٔ کوچک عبادات و مسائل فردی محدود کرد. آقای علیدوست در مقابل پرسید «پس کل ماجرای تشریع چه بود؟».
دربارهٔ احکام خانواده احتمالاً نظر دکتر سروش این است که باید مطابق عرف مدرن رفتار کرد. خودش دربارهٔ مسائل اقتصادی تا حدودی این نظر را میپسندد که شاید عرف زمانه رقبای جدی احکام اقتصادی باشد، به غیر از دستورات اخلاقی کلی مثل ربا؛ شاید رهن و اجاره و مضاربه چیزی جز عرف اقتصادی زمان پیامبر و ائمه نباشد که بر آن صحه گذاشته شده است.
نقد دو دیدگاه
او میگوید حداقل کردن شریعت تا این حد برایش شگفتانگیز است و توجیه ندارد. اولویت دادن به عقاید و اخلاق را حرف خوبی میداند، ولی قطعاً با این مخالف است که موضوع اقتصادی گفته شده در شرع باید عیناً اجرا شود. آقای علیدوست میگفت قرآن خودش مقصد دین و شریعت را توضیح داده و دکتر سروش مخالف بود، چون با پیشفرضهایی وارد قرآن میشویم؛ او پاسخ میدهد قرآن خواندن میتواند پیشفرضها را تغییر دهد، و فکر میکند قرآن با اختلاف زیاد بیشترین سلف رفرنس را دارد.
دربارهٔ آقای علیدوست میگوید متأسفانه با دیدگاه استاندارد علما دفاع میکنند و تقریباً هیچ انتقادی را نمیپذیرند. وقتی گفته میشود فقه از اخلاق دور افتاده و مبنایش باید کلام باشد، پاسخ این است که به فلان کتاب مراجعه کنید؛ او میپرسد در حوزه کلام درس میدهند و نقل میکند که پرسیدند چند نفر از فقها معراج السعاده را خواندهاند. فقه جعفری را امام جعفر صادق ایجاد نکرده و علما خودشان تصمیم گرفتند چه درسهایی لازم است. جملهای از علامه طباطبایی را میآورد که یک نفر میتواند مجتهد شود بدون اینکه قرآن خوانده باشد.
او میگوید در چهل و خردهای سال با بودجهٔ زیاد حوزهها دیدند بعضی مطالب جواب نمیدهد و گرایشهای جدیدی پدید آمده؛ در فضای فعلی ایران به نظرش میشود این کارها را کرد. حاضری میگوید نه طرفداران دکتر سروش و نه حوزویها قرآن میخوانند، و او میگوید انگار دکتر سروش نیت کرده به قرآن مراجعه نکند و احساسش این است که از قرآن خواندن خوششان نیامده؛ درست است که با پیشفرض کتابی را میخوانیم، ولی پیشفرض را اصلاح هم میکنیم.
فقه صورتگرا و فقه معناگرا
او یادآوری میکند که انتقاد او به کل پارادایم فقه موجود این بود که فقه تبدیل شده است به کنکاش در یک سری متن: روشهای بررسی متن، تخمین احتمالی صحت آنها و استخراج حکم اگر احتمال از حدی بالاتر بود. قطعاً همه فقه شاید این نباشد، ولی جریان اصلی بیشتر صرف همین میشود. آلترناتیو آن است که پس از فهمیدن احکام، تئوری کلی بسازیم که این احکام چرا خوب هستند و انسان قرار است به کجا برسد؛ شریعت همان راه است.
به نظر او همهٔ کتب فقهی باید با چنین مقدماتی شروع شوند: جهان چیست، هدف شریعت چیست، چرا انسان دو جنس است. پارادایم موجود را شاید بتوان فقه صورتگرا نامید و اینگونه نگاه کردن را فقه معناگرا، که به معنای احکام و تأثیر آنها وزن بیشتری میدهد و فقه صورتگرا را به عنوان مقدمه لازم دارد. فکر میکند چند برابر تلاشی که برای فقه شده لازم بود؛ خودش متولی ساختن تئوری جامع نیست و فقط میگوید میشود این کار را کرد، و ممکن است صد سال طول بکشد.
احکام خانواده و دو جنس
دربارهٔ اینکه چرا زن و مرد هستند، به عنوان یک آرزو دو جور فکر میآورد: اینکه خود زن و مرد و عشقشان مهم است، مانند دو نیمهٔ جدای هم در نظریهٔ افلاطون؛ یا اینکه مهم است انسان پدر و مادر داشته باشد، والدی که انگار یک جنبه از خداوند را در خود دارد. ای کاش اختلاف مکتبهای فقهی از این چیزها ناشی شود، نه از اینکه فلان راوی موثق بود یا نبود.
فعلاً خود را جزء فقهایی میداند که موقتاً فکر میکنند پدر و مادردار بودن در کمال انسان خیلی مهم است. به نظر میآید بخش عمدهٔ احکام در این جهت است که روابط جنسی منحصر درون خانواده باشد: حجاب، مجازات روابط خارج از خانواده، اینکه نمیتوان با محارم ازدواج کرد. توصیف سورهٔ نور انگار حصاری است که یک زن و مرد داخل آن هستند، و او آن را به جمع کردن سوخت برای هوا کردن موشک مانند میکند.
اگر برای این رابطه معنایی قائل باشید، دربارهٔ تعدد زوجات حس مثبتی ندارید، و یکی از حاضران میگوید منفی میشود. او میگوید به قرآن هم که نگاه میکنید به نظر میرسد همینگونه مطرح کرده است؛ دلایل اقتصادی بحث جدایی است. مستحب شدن آن را نتیجهٔ نبودن فهم از بحثهای خانواده در شریعت میداند و میگوید تئوریای که تعدد زوجات را خوب نشان دهد باید شامل کل شریعت و احکام خانواده باشد.
پرسشهای حاضران
حاضری میپرسد چرا بحثهای فلسفی و فقهی اینقدر پیچیده میشود. او تئوریاش را چنین میگوید: به خاطر انتزاعی شدن است و شاید بحث اخلاقی قرار است انضمامی و با مصداق باشد، مثل فیلمی که اثر اخلاقی دارد؛ شاید جنس این علم باید عوض شود، و اگر تئوریک باشد شاید دوباره وارد فقه شوید. از اینکه مکاتب اختلاف داشته باشند خوشحال میشود، به شرط اینکه اختلافها معنیدار باشند.
دربارهٔ یهودیت میگوید نمیخواهد بگوید فقه ما تحت تأثیر فقه یهودی به وجود آمده، ولی قطعاً برخورد با علمای یهودی و یهودیهایی که مسلمان شدند در گرایشهای فقهی مسلمانها تأثیر داشته، و فقه آنها هم خیلی صورتگرا است. در پرانتزی میگوید اگر دانش فقیه فقط این باشد که روایات را بخواند و احکام را استنتاج کند، حق آموزش احکام و اجرای آنها را هم ندارد.
احسان به والدین و اطاعت نکردن
او میگوید اگر آشنایی زدایی کنیم، اینکه چندین بار در قرآن بعد از ایمان به خدا و شرک نورزید آمده «بِالوالِدَینِ اِحساناً» انگار حکم دوم شریعت است، و بارها پس از آن «ولا تُطِعهُمَا». به گفتهٔ او احسان به والدین هیچ تبصرهای ندارد و مطلق است، هر بلایی سر فرزند آورده باشند؛ نمونه حضرت ابراهیم است که با پدر بتتراش ادب را رعایت میکند ولی از او اطاعت نمیکند.
با عرض پوزش میگوید هر چه فرزند در احسان فعالتر باشد جا برای اطاعت نکردن بازتر میشود؛ و خودش این را خیلی حرف خوبی نمیداند. جای خالی پدر و مادر در روان انسان است و این ویژگی حکمتی دارد: انگار فرزند از اول با دو جلوهٔ اسماء الهی، جلال و جمال، آشنا میشود، ولی فعلاً نمیخواهد وارد این موضوع شود.
والدین و شرک
به گفتهٔ او در قرآن عامل اصلی شرک پیروی از اجداد است، و اولین تبعیت انسان اطاعت از پدر و مادر است که از طریق خانواده به صورت سوپرایگو در ما منعکس میشود؛ تبعیت از غیر خدا را از تبعیت والدین شروع میکنیم، چون آنها امنیت ما را تأمین میکنند. منظورش از اینکه والدین منشأ شرک هستند این است که کودک به طور طبیعی از غیر خدا اطاعت میکند و باید از این لایه عبور کند، با احسان و عدم تبعیت. خودش میگوید شاید این اصطلاح شبههناک باشد، و فرمانبردار بودن در کودکی طبیعی است.
او میگوید رابطهٔ مثبت با والدین باید تنظیم شود تا بالغ سکاندار شود؛ اگر کسی قطع رابطه کند جای خالی پر میشود و مثلاً زن یا صاحب کار والد او میشود. به گفتهٔ او بالای منبر میگویند باید پدر و مادر را راضی کنید، ولی خیلیها، نه همهجا، در کتب اصلی نوشتهاند به غیر عقل و شرع از شما نباید چیزی بخواهند.
والد جدید در جهان مدرن
او میگوید در جهان مدرن اهمیت پدر و مادر کم شده است؛ از اروپا شروع شد و به جوامع سنتی رسید، و یک دلیل روشن آن تغییر سبک معیشت است: فرزند پیشتر معیشت را از پدر یاد میگرفت و کارش را ادامه میداد، ولی الان نود و نه درصد معلومات را از مدرسه و اینترنت میگیریم.
مدرسه را والدی ترسناکتر از پدر و مادر میداند که اجباری است و جهانبینی جدیدی مبتنی بر ساینس عرضه میکند که در مبانی با جهانبینی دینی متفاوت است. به نظر میآید این والد دوم قدرتمندتر است، ولی جای پدر و مادر در روان سر جایش میماند. به گفتهٔ او مشرکین مدرن بیش از پدر و مادر و جامعهٔ سنتی تحت تأثیر این والد مشرک میشوند، یعنی به اوهامی اعتقاد پیدا میکنند.
او میگوید فقه صورتگرا در پاسخ به اینکه چرا به والدین احسان کنیم میگوید چون غذا دادند، در حالی که قرآن چنین شرطی نگذاشته است. اگر فرزند جایی نافرمان شود شاید بتواند از والد عبور کند؛ رشد ممکن نیست مگر مشکل با والد حل شود، و احتمالاً هوش مصنوعی مانند برادر بزرگ ۱۹۸۴ والد هیولای دیگری میشود. در شرع مطلبی دربارهٔ آن نیست و جزء مسائل مستحدثه است. اگر فقط متن بخوانیم و احکام استخراج کنیم و بترسیم مبادا اشتباه بفهمیم، حتماً به خطا میرسیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه