این جلسه از درسگفتارهای دفاع عقلانی از دین با پاسخ به درخواست یکی از دوستان آغاز میشود که خواسته بود دربارهٔ بحثهای آقای دکتر سروش و آقای علیدوست صحبت شود. سخنران میگوید جلسهٔ دوم و سوم آن بحث را گوش نکرده و بنابراین این کار را نمیکند، و اگر نکتهٔ مهمی بود شاید جلسهٔ آینده دربارهٔ آن بگوید. فهرست جلسه چنین پیش میرود: بحث صرفاً فلسفی بدون کار عملی چندان نتیجهبخش نیست؛ نقد پارادایم موجود بدون ارائهٔ جایگزین، با نمونهٔ کتاب «ذهن و کیهان»؛ و فقه معناگرا و فقه صورتگرا.
بحث روشی بدون کار عملی
او از بازخورد خوب جلسهٔ قبل ابراز خوشحالی میکند و میگوید احساس کرده برای بعضی جا افتاده که منظورش از فقه معناگرا در مقابل صورتگرا چیست. به گفتهٔ او همیشه به کارهای دکتر سروش دربارهٔ قرآن، مانند قبض و بسط شریعت و تجربهٔ نبوی و رویای رسولانه، ایراد میگیرد: اینها بحثهای نظری و متدولوژیک است و عملاً نشان نمیدهد متد چگونه اجرا میشود. او میگوید باید دربارهٔ یک سوره صحبت کنند و تفاوت نتیجهٔ متد خود را با متد کلاسیک نشان دهند، و خودش راه را چنین انتخاب کرده که اول بحثهای کلی کند و بعد وارد جزئیات شود.
او در پرانتزی کتاب «ذهن و کیهان» نیگل را مثال میزند که میگوید پارادایم موجود علم، مخصوصاً نظریهٔ تکامل داروینی، برای توجیه آنچه در دنیا میبینیم کافی نیست. نیگل جایگزین ندارد، ولی به گفتهٔ او نکاتی میگوید که برای کسی که بخواهد پارادایم علم را اصلاح کند راهنما است؛ از جمله باید علت غائی را برگرداند، وگرنه نه آگاهی را میتوان توجیه کرد، نه شناخت را، نه ارزش و اخلاق را. میگوید برای بعضی جالب است که کسی بدون اعتقاد دینی از علت غائی به معنای ارسطویی حرف میزند، و خواننده را به خواندن کتاب تشویق میکند.
او میگوید نه کسی باید انتظار داشته باشد و نه او چنین قصدی دارد که در چند جلسه حتی اسکلت چنین ساختمانی را بالا ببرد؛ فقط مباحثی مطرح میکند تا طعم کار حس شود. پارادایم فقهی موجود دستکم هزار سال وجود داشته و خیلی از مغزهای بزرگ و آدمهای باهوش در فقه کار کردهاند، پس در زمان محدود و با جمعیت کوچک به راحتی نمیتوان این کار را پیش برد؛ هزار سال لازم نیست ولی کار زمانبری است، به شرط اینکه استقبال شود.
فقه معناگرا و صورتگرا
برای فقه معناگرا، به گفتهٔ او، بحث باید از اینکه انسان چیست و قرار است چه شود و توحید و هدف شریعت چیست شروع شود، و هر حکم نهایتاً به هدف اصلی برگردد. او میگوید کتابهای فقهی مرجع را جلوی خود بگذارید و ببینید در شروع چقدر بحث اعتقادی و انسانشناسی دارند، و بعد از آن باید مسائل اخلاقی بیاید، یعنی موانع کمال و مفهوم گناه و حسنات و سیئات، پیش از جزئیات شرعی. آیهٔ «إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ» را مثال میزند.
به گفتهٔ او فقه موجود فاقد این چیزهاست. در جلسهٔ اول مناظره شنیده که آقای سروش گفتند بحث اخلاقی در فقه نیست و آقای علیدوست، به گفتهٔ او که دقیق یادش نیست و فکر میکند کتاب جواهر را گفتند، پاسخ دادند که در مبحث شهادات دادگاه مفصل دربارهٔ گناهان کبیره بحث شده است. او میگوید جوابی بدتر از این نمیشد داد، چون نشان میدهد برای شما مهم نیست که گناه کبیره باید اول کتاب باشد. اگر کسی در این موضع برود که فقط با متون کار میکند و جلوی هر حکم یک احتمال مینویسد، میگوید این کار علمی لازمی است، ولی چنین کسی نه حق آموزش دارد و نه حق اجرا.
او احکام شرعی را مانند راهنمای صعود به قلهای میداند که پشت ابر است: لباس گرم یعنی برف و بوران، و هر گناه کبیره چیزی میگوید دربارهٔ اینکه چرا مخرب است. میگوید اگر باید بین شریعت و اخلاق یکی را انتخاب کرد، هیچ شکی نکنید که اخلاق را باید انتخاب کرد، هرچند ما در موضعی نیستیم که مجبور به انتخاب باشیم. آدمی که به دروغ نگفتن وسواس دارد ولی در آب کشیدن دست وسواس ندارد، قطعاً بهتر و نزدیکتر به خواست شریعت است.
اخلاق و صورتگرایی
به گفتهٔ او وقتی تأکید روی ظواهر شریعت باشد و اخلاق به حاشیه برود، اخلاق و گناهان به جلد چندم و سرفصل شهادت در دادگاه میرود و آدمها کلاه شرعی درست میکنند: چیزی پیدا میکنند که به صورت گفتهشده نیست ولی رسماً کلاهبرداری است و احساس گناه هم نمیکنند. ربا را مثال میزند و میگوید در قرآن حرف از ربا لابلای انفاق میآید و حس بدی ربا را میدهد. میگوید فکر میکند روایت مستقیمی دربارهٔ رانت نداریم و کسی که رانت میگیرد احساس گناه نمیکند، چون در مباحث فقهی جایی نگفته است؛ و خاطرهای از دوستی در وزارت بازرگانی میآورد که اطلاعات دولتی را به او میگفت؛ این را قطعاً حرام میداند.
او میگوید معنای فقه معناگرا این نیست که هیچ توجهی به صورت اعمال نباشد. به گفتهٔ او آقای سروش میگوید طرف میتواند صورت نماز را به جا بیاورد بدون اینکه به خدا توجه کند، و فکر میکند ایشان گفته چنین نمازی نه به درد دنیا میخورد و نه آخرت؛ او میگوید فقه هم همین را میخواهد، انگار آنچه از مردم خواسته میشود فقط صورت است.
اگر شریعت را چنین ببینیم، به گفتهٔ او نمیتوان بین حکم شرعی و امر اخلاقی خط کشید؛ نماز شکرگزاری و ستایش خداست و این بایدها و نبایدهای اخلاقی به صورت نماز متجلی میشود. از یکی از علمای معاصر نقل میکند که در کتابی صدساله عبارت «هذا امر اخلاقی و لا شرعی» را دیده و گفته در کتب فقهی دویست سال قبل چنین چیزی نیست؛ او میگوید دقیقاً یادش نیست منظور ایشان چه بود، شاید این بود که مرز در دوران معاصر پررنگتر شده است. تفکیک اخلاق و شریعت را نتیجهٔ همان پارادایمی میداند که به صورت توجه میکند، و ارائهٔ صورت بدون معنا را درست نمیداند.
داستان آفرینش و خلیفهاللهی
به گفتهٔ او داستان آفرینش برایش خیلی مهم است و به نظر او توجیهکنندهٔ شریعت است: خدا میگوید حالا که چنین شد برای شما هدایت میفرستم، از آن پیروی کنید و به بهشت برگردید. اساس آن داستان این است که انسان خلیفه الله است، یعنی میتواند از عبد بودن به کارگزار خدا برسد. در درون انسان نیرویی هست که اسمش را عقل میگذارند، و عقل در متن دینی فقط تفکر منطقی نیست و قدرت شناختی بزرگتری است که به انسان الهام میکند خدا چه میخواهد.
او حدیث قدسی را میآورد که عرفا به آن علاقه دارند: «بنده من بر اثر عبودیت به جایی میرسد که من چشم او میشوم که با آن میبینید، گوش او میشوم که با آن میشنود.» داستانی هم نقل میکند که اهل سنت آوردهاند: علی سیلی به کسی زد و او نزد خلیفهٔ دوم شکایت کرد و پاسخ شنید که چشم خدا تو را دید و دست خدا تو را زد. او میگوید چون در کتب اهل سنت آمده، احتمال دارد درست باشد، و حتی اگر صرف یک داستان باشد برای توصیف خلیفه الله بودن میتوان از آن استفاده کرد.
ارباب متفرق
او میگوید یکی از خطرناکترین روابطی که ممکن است انسان را به شرک بکشد رابطه با والدین است، چون انعکاس رابطه با سنت جامعه است و در قرآن عامل اصلی شرک پیروی از اجداد گفته میشود. از خطبهٔ یوسف در زندان آیهٔ «أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ» را میآورد. میگوید آدمی که از نظر روانی به بلوغ نرسیده زیر تأثیر حرفهای دیگران است و نگران قضاوت آنهاست، و این امر و نهیها در درون او ساکن میشود، حتی اگر پدر و مادر از دنیا رفته باشند.
ارباب متفرق از درون هم هست، یعنی امیال نفسانی که ما را به این طرف و آن طرف میکشند، و چون امیال با هم سازگار نیست پیروی از آنها به آرامش نمیرسد. او میگوید تحقق توحید در زندگی یعنی هیچ چیزی غیر از حق برای آدم مطرح نباشد، و این گاهی از لذتی گذشتن را میخواهد. محیط اجتماعی هم با پاداش و مجازات به رفتار شکل میدهد و آدمها وقت زیادی برای شغل و ماشین و خانه میگذارند؛ شخصی را مثال میزند که شغل و خانه دارد ولی چهار بار ازدواج و طلاق کرده است. در عبارت ارباب متفرق اگر به جای خدا حق بگذاریم، آدم موحد پیرو حق است و ذهن آرام و یکدست دارد.
والدین، فروید و ابراهیم
او میگوید پدر و مادر برای کودک دو غول هستند، هم ترسناکاند و هم جذاب و امنیت را تأمین میکنند، و به معنای واقعی کلمه رب بچه هستند. همهٔ انسانها انگار با شرک زندگی را شروع میکنند، چون در نوزادی درکی از حق و باطل ندارند و حرف دیگران را از روی عشق یا ترس گوش میدهند؛ این مسیری است که خدا قرار داده است.
او به نظریهٔ فروید اشاره میکند که رابطه با خدا تصعید رابطه با پدر است، و میگوید فکر میکند تا حدود زیادی درست است. به گفتهٔ او خدا خلقت بشر را چنان قرار داده که پدر و مادر داریم و در کودکی مانند خدای ما هستند؛ کسی که به خدا اعتقاد ندارد میگوید انسانها خدا را در ذهن خود ساختند، و کسی که اعتقاد دارد میتواند این را برنامهٔ خدا بداند که تصویر خدا اول روی پدر و مادر افکنده شود و بعد به جای اصلیاش برسد.
دربارهٔ ابراهیم در سورهٔ انعام میگوید این برداشت خودش است و امیدوار است تکرارش نشانهٔ اطمینان نباشد: ابراهیم ستاره و ماه و خورشید را اول خدا میپندارد و بعد میگوید افلین را دوست ندارد. حس او این است که مراحلی که همهٔ آدمها طی میکنند چیزی شبیه این است، و خورشید و ماه نمادین میتواند جای پدر و مادر باشد. نمیخواهد بگوید ابراهیم داستان ساخته، شاید آن اتفاق برای او افتاده باشد؛ ولی میگوید داستان او عبور از اعتقادات شرکآمیز به توحید است که همه طی میکنیم، و ما آن را معمولاً با پدر و مادر طی میکنیم.
احسان به والدین و فعالشدن
او میگوید اگر رابطه با پدر و مادر را خوب تنظیم نکنید، به شدت در معرض شرک هستید. توصیهٔ مکرر قرآن «بالوالدین احسانا» یعنی از حالت انفعال دربیاییم و به حالت فعال برسیم و به آنها خوبی کنیم؛ و اگر پدر و مادر حق بگویند گوش دهیم، ولی نه چون پدر و مادر هستند و از آنها میترسیم. به آیهٔ «خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ» اشاره میکند: کسی که در تنهایی هم خدا را حاضر و ناظر میبیند. میگوید هرچه زودتر، از ۱۴-۱۵ سالگی، آدم به جای انتظار از والدین دنبال این باشد که خودش چه کاری برای آنها بکند.
کسی که بتواند صدا و قضاوت پدر و مادر را در خودش تعدیل کند، یعنی اگر حق است اثر بگذارد و اگر ناحق است نگذارد، میتواند امیدوار باشد در همهٔ روابط موفق شود. به گفتهٔ او کسی که اهل حق است میتواند مشاور و همنشین خوب باشد، به شرط آنکه تأثیرش بهخاطر حق باشد و نه ترس. او آیاتی دربارهٔ پدر و مادر را توصیه میکند که هر روز خوانده شود، از جمله «وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» و «رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا».
رها کردن فرزندان و زوجبودن والدین
میگوید در بعضی خانوادهها رابطه با والدین سخت است و دعا کردن از دور دردسرهای دیدار را ندارد و آن هم احسان است. به نظر او مشکل ایران این است که پدر و مادرها بچهها را برای رها کردن تربیت نمیکنند، و خانوادهٔ سالم آن است که رابطهٔ پدر و مادر قوی است و تحمل دوری فرزندان را دارند.
یکی از حاضران نکتهای دربارهٔ آیهٔ «ألا تعبدوا إلا إياه وبالولدين إحسنا» گفته بود: انگار خطر پرستیدن والدین هست. او میگوید میشد با یک والد هم همین حرفها را زد، ولی زوج بودن والدین نقش اساسی در کمال انسان دارد، چون رابطهٔ عاشقانهٔ دو انسان آغاز کمال است.
در پایان، با ارجاع به بحثهای آقای سروش و علیدوست، به گفتهٔ او آقای سروش میگوید از فقه فقط احکام عبادی میتواند بماند، ولی او فکر میکند دستکم دربارهٔ روابط خانوادگی شریعت خیلی کاربرد دارد. بقیهٔ بحث خانواده را برای جلسهٔ آینده میگذارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه