او در این جلسه مناظرهٔ دکتر سروش و آقای علیدوست را مرور میکند تا مرز دیدگاه خودش با حرفهای دو طرف روشن شود. میگوید عنوان «شریعت و عقلانیت» نادقیق است و بحث در عمل دربارهٔ فقه و عرف بوده. بعد مسائل جلسهٔ اول را میآورد: غرق بودن در پارادایم، بریده بودن فقه از اخلاق و کلام و قرآن، و آیهٔ لا تَسْأَلُوا. در پایان به عقل و عرف در جلسههای بعد میرسد.
ارزیابی مناظره و توقع از آن
او مناظره را مفید میداند، بیآنکه بخواهد بگوید کدام طرف درستتر گفته: دو نفر با اختلاف عقیدهٔ عمیق مؤدبانه روبروی هم بحث کردند، و به شوخی میگوید سهم خوبی باید به مجری داد که در پایان هر صحبت خلاصهٔ مفیدی میداد. به گفتهٔ او اکثر مطالب مناظره در همین جلسات او هم مطرح شده بود، و از میان واکنشهای فراوان فقط فایل صوتی یک روحانی را شنیده که طرفدار سروش و علیه فقه حرف میزد.
او میگوید از مناظره نباید توقع بالا داشت چون فیالبداهه است، و دکتر سروش در یکی دو مورد خوب فیالبداهه فکر کرد: وقتی آقای علیدوست از شعرهای او دربارهٔ فقها و از اینکه باید تراث را شخم بزنیم و زمین را بسوزانیم گفت، او پاسخ داد که این شیوهٔ شعر گفتن هم جزء تراث ادبی ماست. مناظره و مصاحبه ممکن است با آنچه کسی واقعاً فکر میکند یکی نباشد؛ و او میخواهد مرزها را روشن کند تا حرفهای خودش در این کلاس روشنتر شود.
عنوان نادقیق
به گفتهٔ او تقریباً دربارهٔ شریعت و عقلانیت بحثی نشد؛ آنچه جای شریعت نشست فقه موجود بود و پرسش این بود که این فقه قابل بسط است یا نه. او فقه را پارادایمی میداند که لزوماً تنها راه کشف شریعت نیست. عقلانیت هم آنگونه که دکتر سروش بیان میکند شبیه عرف میشود: صراحتاً میگوید عقلانیت همان است که عقلا الان میگویند و جنبهٔ تاریخی دارد، و این با تصور او از عقل سازگار نیست. شاید «فقه و عرف» به دیدگاه نزدیکتر بود.
آقای علیدوست را او مانند فقهای موجود کاملاً ارتدوکس نمیداند و میگوید ۱۰۰٪ طرفدار بسط فقه است، مثلاً در بحث فقه هستهای که فقه باید دربارهٔ بمب هستهای هم نظر بدهد؛ دکتر سروش طرفدار قبض فقه یا شریعت است، هرچند در جلسات نوسان دارد و گاهی به نظر میرسد مشکلش با فقه و پارادایم موجود است.
غرق در پارادایم، اخلاق و کلام
او میگوید مشکل اساسی جلسهٔ اول این است که آقای علیدوست، مانند هر دانشمندی، سخت میتواند بفهمد در یک پارادایم با پیشفرضهایی کار میکند، مثل فیزیکدانی که فکر نمیکند فیزیک میتواند چیز دیگری باشد. به نظر او دکتر سروش به درستی میگوید فقه موجود از اخلاق و کلام بریده است؛ اخلاق میتواند مبنای اصلی باشد، مثل حکم کلی عدل و احسان، ولی در درسهای حوزهٔ قم اخلاق پایهٔ فقه نیست.
آقای علیدوست جواب میدهد که مثلاً در باب شهادات عدالت شرط است و گناهان کبیره ذکر شده، و دربارهٔ کلام هم به کتابهایی ارجاع میدهد که فقها در آنها بحث کلامی کردهاند. او میگوید مسئله این نیست: فقیه باید بداند شریعت چرا آمده و چرا چند شریعت داریم، ولی جواب فقها به اینها ادهاک است و فکر نشده، و ته پارادایم ذهن همه این است که شریعت مجموعهٔ فرمانهایی است که باید اطاعت کنیم؛ این یک اعتقاد کلامی است که در فصلهای اول نمینویسند.
آیهٔ لا تَسْأَلُوا و داستان بقره
یکی از حاضران میگوید دکتر سروش به آیهٔ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ» ارجاع داد. استاد میگوید دکتر سروش با تیزهوشی آقای علیدوست را مجبور کرد پاسخ بدهد و پاسخ او به نظر استاد فاجعه بود: به شأن نزولی ارجاع داد و معنی آیه را پیچاند. شاید این تنها آیهای باشد که به صراحت دربارهٔ فقه چیزی میگوید.
او میگوید داستان بقره در مرکز سورهٔ بقره است: سؤال میپرسند و جوابهایی میآید که کار را سختتر میکند، و آیه مانند شرح آن داستان است. به نظر او در احکام اغلب مقاومت در برابر انجام حکم باعث سؤال میشود، و انباشته شدن جوابها در توضیح المسائل همان است که نهی شده؛ مثلاً این سؤال که دزد در سفر نمازش را شکسته بخواند یا تمام را نباید در کتاب فقهی نوشت. او میگوید مطمئن است هیچکدام از فقهای فعلی حوزهها داستان بقره را از این نظر بررسی نکردهاند.
فقه، قرآن و حجم فقه
او میگوید دکتر سروش گفت فقه موجود از قرآن هم بریده است؛ به نظر او فقیه واقعی باید هر سال بخش عمدهای از تلاش او فهمیدن قرآن باشد. دکتر سروش از قول کسی نقل کرد که نزد آقای خمینی رفته و گفته بود در قرآن «الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبِینَ» آمده ولی نوشتهاند ازدواج با فردی که مرتکب زنا شده جایز است، و ایشان گفته بود اصلاً به آن آیه توجه نکرده بود؛ به نظر استاد چون فقها بیش از هر چیز کتب فقهی را میخوانند.
او میپرسد احکام فقهی چند درصد دین است؛ بزرگترین کتابها فقه است و بحث توحید و اخلاق به حاشیه رفته، و دکتر سروش میگوید قرار نبود این مقدار شاخ و برگ بدهیم. به گفتهٔ او دکتر سروش از غزالی نقل میکند که فقه علم دنیوی است، چون عبادت بدون حضور قلب و نیت درست به درد آخرت نمیخورد.
ظاهر و باطن و تمثیلها
به گفتهٔ او فقها متوجه نیستند که جدا کردن ظاهر از باطن و صورت از محتوا مشروعیت دارد یا نه؛ «قبول نیست» در فقه یعنی صحت عمل نه پذیرش از طرف خدا. او میگوید در نوجوانی معلمی داستان کسی را گفت که در نجف حالی عرفانی پیدا کرد و بعد یادش آمد وضو نگرفته است، و او فکر کرد پس نمازش قبول نیست. در قرآن برعکس شرط نماز فهمیدن معنای چیزی است که میگویید.
او تمثیل دکتر سروش را میآورد که یک کارخانه بسازند تا ناخنگیر تولید کنند، و مثال خودش را: آداب سفت و سخت دربارهٔ اینکه قاشق و چنگال و بشقابها را چگونه باید چید، که دانشی دربارهٔ ظرفها بسط مییابد ولی کاری به آشپزی ندارد. در فقه هم دربارهٔ ظرفهای آشپزخانه احکام هست ولی نه اینکه چه بپزیم؛ اشکال ندارد این دانش یک درصد کتابخانه باشد، ولی ۹۹٪ بد است.
تراث و پارادایم
او میگوید غیرممکن است به شخصی معمم بگویید شما نماینده دین نیستید بلکه فارغالتحصیل مدارس خاصی هستید؛ از نظر او فقه یعنی دانشی که همین الان در حوزهها تدریس میشود. آقای علیدوست در جلسهٔ دوم، وقتی از حفظ تراث گفت، به قول او «به تنظیمات کارخانه برگشت»: انگار فقه همان شریعتی است که خدا گفته. با جوکی دربارهٔ بیماری که برسها را دنبال خود میکشید و فکر میکرد سگ هستند نشان میدهد غرق شدن در پارادایم همین است.
او میگوید این پارادایم اشکال دارد و از اول اشکال داشت: روش کشف، حجم، جدا کردن صورت از محتوا و الویتبندیهایی که در آن است. یکی از حاضران نقل میکند یکی از آشنایان روحانی او را تکفیر کرده و گفته این حرف یعنی ۹۰٪ «قال صادق» ها بیهوده بوده؛ استاد به شوخی میگوید شانس آوردید با وثیقه آمدهاید.
قرآن، عقل و عرف
او میگوید دکتر سروش به درستی میگوید برای تعیین گستره شریعت اول باید معلوم شود چه انتظاری از شریعت و دین دارید؛ قرآن، تا جایی که او میداند، خودارجاعترین کتاب است و مرجع بسیار مهمی، هرچند انحصاری نیست. به نظر او دکتر سروش حس مبلغی را دارد که میخواهد دین را برای کسانی که مسلمان نیستند قابل قبول عرضه کند، و چند بار گفت با رهن و اجاره نمیشود کسی را مسلمان کرد، در حالی که بحث دروندینی بود. آقای علیدوست هم، شاید با واهمه، گفت شاید بتوان گفت آنقدر که باید از قرآن در فقه استفاده نشده است.
او میگوید فقیه لازم نیست همهٔ علوم را بداند ولی باید سؤالهای اصلی کلامی دربارهٔ شریعت را بداند: چرا آمده و چرا چند شریعت داریم؛ همهٔ فقها دربارهٔ آن تصمیمهای ناخودآگاه دارند ولی فکر نشده، و ایراد همین است.
به گفتهٔ او در جلسههای بعد کمکم کفهٔ قضاوت به سمت آقای علیدوست میچربد. دکتر سروش به صراحت نظر خود را نگفت، ولی آنچه بیشتر به نظر میآید این است که جز عبادات بقیهٔ شریعت کنسل است: عقل همان است که عقلا میگویند و عقل مطلق نداریم، چنانکه عقلا اکنون با اعدام مخالفاند. او میگوید بهتر است از کلمهٔ عرف استفاده کنیم، و عقل خودش میگوید خدایی هست و این پیغمبر او بود و باید پیروی کرد؛ عقلا و عرف در تاریخ هزاران اشتباه داشتهاند، و اگر مطمئن باشد این سخن خداست و عرف چیز دیگری میگوید، عقلش میگوید از خدا پیروی کند.
او میگوید عقلانیت در مقابل شریعت نیست: عقل او دو منبع دارد، شریعت و علوم عصری، و هر دو احتمال خطا دارند. اگر باید از عرف پیروی میکردیم، انبیا چرا در آن زمان احکام آوردند؟ بعضی احکام تأسیسی بودند و بعضی امضائی، و جایی که شریعت عرف را شکسته نباید خیلی تابع عرف بود. در پایان میگوید به نظرش دکتر سروش موفق نشدند فقها را متوجه کنند که در یک پارادایم خاص کار میکنند، و فکر میکند امید موفقیت خیلی کم است؛ نق زدن به نظر او معمولاً جواب نمیدهد و باید پارادایم جدیدی ساخت.
→ متنِ کاملِ این جلسه