متنِ کاملِ پیادهشدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.
این سخنرانی در دانشکدهٔ برق دانشگاه تهران به این میپردازد که میان علم و دین تعارض هست یا نه و چگونه پدید آمده است. از تعارض گزارهها و تفاوت سطح توضیح شروع میکند، به تفکیک دین از معرفت دینی و سه مثال میرسد و بعد ادعای تأیید ماتریالیسم را بررسی میکند. در پایان تعارض را به عوامل تاریخی، اجتماعی و روانشناختی برمیگرداند.
تعارض تاریخی و سطح توضیح
او از واقعیتی تاریخی شروع میکند: از قرن هفدهم به بعد آدم احساس میکند دین سلطهٔ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود را از دست داد، و امروز هم خیلیها دلیل دیندار نبودنشان را باور به روش علمی میدانند. منظورش از علم ترجمهٔ science است، یعنی علم تجربی، و تعریف آن ساده نیست؛ پس فیزیک و شیمی را نمونهٔ علم و اسلام را نمونهٔ دین میگیرد.
سادهترین شکل تعارض ناسازگاری یک گزارهٔ علمی با یک گزارهٔ دینی است. بعضی در جواب میگویند سطح توضیح علم و دین فرق میکند؛ مثالش قاتلی است که توضیح فیزیکی و فیزیولوژیک قتل را میدهد، در حالی که قاضی دلیل روانشناختی میخواهد، و هر دو سطح همزمان درستاند.
به گفتهٔ او تفاوت از سطح توضیح هم عمیقتر است: دین جهان را مانند اثری هنری میبیند که کارگردانی دارد و هر چیز در آن آیه است، در حالی که استعارهٔ معروف علم ماشین خودکار است. مادری که میپرسد چرا بچهاش اینطور شد، جواب علمیاش موتاسیون است، ولی معنای ماجرا را در داستان زندگی خودش میپرسد. از اینجا میشود بعضی تعارضهای ظاهری را منکر شد.
دین و معرفت دینی
این توضیح، به گفتهٔ او، فقط تعارض نگرش علمی با نگرش عرفانی را برطرف میکند. دین متن مقدس هم دارد و متن دربارهٔ جهان گزارههایی دارد، مثل هفت آسمان که میشود پرسید کجاست. او دین را از معرفت دینی جدا میکند: زبان دقیق نیست و پیشداوریهای ذهن در فهم متن اثر میگذارد، پس هر متنی با تقریب فهمیده میشود. اگر تعارضی پیش بیاید، میان معرفت علمی و معرفت دینی است، نه خود دین بهعنوان متن.
همین تفکیک را برای علم هم لازم میداند، میان جهان و معرفت علمی. به نظر میآید مشاهدات از نظر سطح یقینی بالاتر باشند و نظریهها ممکن است جایگزین شوند، هرچند دانشمندان از این حرف خوششان نمیآید. او میگوید بسیاری از مشاهدات علمی هم به نظریه وابستهاند و پاپر در حالت افراطی همهٔ مشاهدات را theory laden میداند. پس اگر معرفت دینی با معرفت علمی تعارض کند، ممکن است در علم هم اشتباهی شده باشد.
سه راه و سه مثال
او میگوید تعارضها را میشود به سه شکل بحث کرد: متن را بد فهمیدهایم، نظریهٔ علمی غلط است، یا سطح توضیح فرق دارد. مثال اول شش روز آفرینش در قرآن است که علم چنین چیزی نمیگوید. پاسخ این است که یوم را در جاهای دیگر ببینیم، مثلاً «فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ»؛ شاید یوم دورهای از زمان باشد و تقسیم به شش دوره اعتباری، چون آیهٔ دیگری از دو روز سخن میگوید.
مثال دوم تعبیر خواب یوسف است. در سال ۱۸۵۵ نظریهٔ علمی رؤیا را ناشی از محرکهای حسی هنگام خواب میدانست و تعارض حس میشد؛ فروید در ۱۹۰۰ برای رؤیا محتوای روانی قائل شد و یونگ سعی کرد به صورت علمی توجیه کند که رؤیا از آینده خبر دهد. او این را تعارضی میداند که علم در آن حرف اشتباه میزد و امروز احساس نمیشود.
مثال سوم هفت آسمان است. او تعبیرهایی مثل هفت لایهٔ جو یا هفت جهان موازی را بیدقت میداند. به گفتهٔ او هفت آسمان همان هفت کرهٔ قدیمی بالای سر است که در مدارهای ثابتی حرکت میکنند، و تعارض این است که بعدها سیارههای بیشتری شناخته شد. جوابش این است که دانشمندان هم سیارههای خرد را با ملاک جرم نمیشمارند، ولی ملاک شعرا و بینش دینی دیده شدن است؛ پس اورانوس و نپتون و پلوتن را میشود کنار گذاشت. بعضی تعارضها اگر تحلیل شوند از اختلاف سطح توضیح میآیند.
ادعای تأیید ماتریالیسم
او میگوید این تعارضها نتیجهٔ سوءتفاهم به نظر میآیند، ولی درگیریهای خشن قرن هفدهم و هجدهم با سوءتفاهم توجیه نمیشود: به نظر میرسد منتظر بودهاند چیزی از متن دینی به دست بیاورند و «سر دین را بکوبند به دیوار». شاید چیز بزرگتری پشت ماجرا باشد.
به گفتهٔ او علم با ماتریالیسم، یعنی همهٔ دلایل چیزهای جهان را در خود آن جستجو کردن، هماهنگ به نظر میرسد، چون هرجا چیزی را نمیفهمیدند میگفتند کار خدا است. نیوتن پایداری منظومهٔ شمسی را به خدا نسبت داد و لاپلاس به ناپلئون گفت دلیلی ندیده از خدا ذکری کند. علم ماتریالیسم را فرض متدلوژیک کرد و خوب پیش رفت، و به همین دلیل میگویند «علم جایی دیگر برای خدا باقی نگذاشت»؛ این به نظر او از حرفهای قبلی عمیقتر میرسد، چون یک پارادایم با پارادایم دیگر درگیر میشود.
پاسخ به ادعای ماتریالیسم
او این اشکال را توخالیتر از قسمتهای قبلی میداند و میگوید «اصلاً نترسید». نکتهٔ اول: ماده تعریف ثابتی ندارد. طبق تعریف دکارت نور و میدان و انرژی ماده نبودند، ولی هر چه تازه در علم پیدا شود به ماده اضافه میشود و او این را نوعی حقه میداند. نکتهٔ دوم: فرض ماتریالیسم با روشی همراه است که فقط محسوسات را قبول دارد، پس خدا را نمیشود دید؛ این را او به نوعی توتولوژی میداند.
نکتهٔ سوم: علم مجهولات را کم میکند (reduction) و از بین نمیبرد. دربارهٔ رعدوبرق کشف شده که پدیدهٔ الکتریکی است، ولی نمیدانیم الکترون چیست. آنچه علم میدهد قدرت محاسبه و پیشبینی است و از آن فناوری میآید، و او خودش علم را دوست دارد. فیزیک هم نمیتواند بگوید جهان چگونه از عدم پدید آمده است؛ ادعای حل شدن همهٔ مجهولات و نماندن جا برای خدا را او ناشی از نشناختن علم میداند و آن حس را «کاملاً موهومی» میخواند.
نکتهٔ چهارم: ماتریالیسم فقط با پدیدهای رد میشد که با افزودن چیز تازهای به ماده هم توجیه نشود. به گفتهٔ او در دههٔ سی در فیزیک کوانتوم چنین چیزی پیش آمد، ولی ماتریالیسم را کنار نگذاشتند و علیت را کنار گذاشتند و اسمش را عدم موجبیت گذاشتند. نتیجه میگیرد که تعارضها نه گزارهایاند نه میان دو پارادایم؛ به نوعی خارج از منطقاند.
تعارض اجتماعی و اقتصادی
او میگوید دلیلی که برای آن اتفاق تاریخی میشود گفت تعارض در سطح استعاره است: کسی که ساعتها با استعارهٔ ماشین به جهان نگاه میکند، نمیتواند بلافاصله استعارهٔ اثر هنری را بپذیرد. ولی این را آنقدر حاد نمیداند که به خاطرش بخواهند همدیگر را بکشند. نتیجه میگیرد که تعارض علم و دین از جنس شناخت نیست و بیشتر به تعارضهای اجتماعی میماند.
دین فرهنگ وابسته به نظام اجتماعی-اقتصادیای بود که تغییر کرد و علم جزو فرهنگ نظام جدید بود؛ شاهدش این است که پیش از انقلاب فرانسه بزرگترین دانشمندان، مثل نیوتن، بزرگترین متدینین هم بودند. او میگوید وابستگی فرهنگ به وضع معیشت بیشتر به نام مارکسیستها معروف است؛ صددرصد اینطور نیست، ولی درصدش بالاست. در قرن هجدهم کاپیتالیسم جانشین فئودالیسم شد و کلیسا تا آخر پای اشراف ایستاد؛ شاید دلیل عمده این بود که اشراف بودجهٔ کلیسا را میدادند. همزاد بودن ماتریالیسم با انقلاب علمی را او «دروغ بزرگ» میخواند، چون دستکم ۱۵۰ سال علم کنار فئودالیسم کار کرده است.
تاریخ علم و کلیسا
جواب او به اینکه تعارض تاریخی چگونه پیش آمد، این است که به معنای واقعی پیش نیامد: دو سنت جنگیدند و ضرورتی نداشت علم در یک طرف و دین در طرف دیگر باشد. به گفتهٔ او کوپرنیک، کپلر، گالیله، دکارت و نیوتن به شدت مذهبی بودند، و فضای ستیز با دین آخر قرن هجدهم و پس از انقلاب فرانسه پدید آمد.
بحث با کوپرنیک و گالیله، به گفتهٔ او، میان مرجع دینی و آنها نبود، بلکه با ارسطوییها بود که کتابهای ارسطو را میآوردند، نه کتاب مقدس، و کلیسا از آنان حمایت میکرد. در نتیجهٔ فشار ارسطوییها دانشمندان از زیر چتر کلیسا بیرون رفتند و زیر حمایت اشرافیت درآمدند. مخالفت شدید بود و حتی به اتهام جادوگری ممکن بود کشته شوند، ولی به گفتهٔ او مسئله دینی نبود.
پس از انقلابهای تاریخی دانشمندان بدون معطلی زیر حمایت حکومتهای جدید رفتند و لاپلاس نمونه است. علم با بورژوازی رابطهٔ ذاتی هم داشت، چون معطوف به محاسبه و پیشبینی بود و فناوری به کار بورژوازی میآمد. به گفتهٔ او شدت برخورد علم و دین از جایی بعد از انقلاب علمی پدید آمد، وقتی دین مورد تهاجم یک سنت جدید قرار گرفت و منکوب شد، همانطور که اشرافیت.
بستهها و نفسانیات
او میگوید آدمها چیزها را بستهای (package) انتخاب میکنند: در تاریخ بستهای بود با کلیسا، دین، علم ارسطویی و فئودالیسم، و بعد بستهٔ جدیدی شکل گرفت. علم و دین سازگار به نظر نمیرسند چون در یک بسته نبودند و بیشتر کسانی که کار علمی میکنند گمان میکنند در بستهای که انتخاب کردهاند دین جایی ندارد.
نکتهٔ آخر را از همه کلیتر و مهمتر میداند و میخواهد برای لحظهای فرض شود دین درست است. در درون همه گرایش به آزادی شهوات و گرایشهای متعالی هست؛ او کلیسایی سختگیر را تصویر میکند با عقایدی که با عقل جور درنمیآمد؛ در چنین فضایی احساس متعالی کمکم ضعیف میشود، و وقتی برای اولین بار بستهای بدون دین آمد، به طور طبیعی به آن گرایش پیدا کردند.
در جمعبندی میگوید در ذات علم بهعنوان نگرش محاسباتی با دین بهعنوان نگرش عرفانی، یا حتی بین متون دینی و علم، تعارض خیلی جدی نیست. نمیگوید تعارض شناختی وجود ندارد، بلکه به اندازهٔ تعارضهای بعدی جدی نبود؛ جدیت تعارض نتیجهٔ وقایع اجتماعی و اقتصادی و دلایل روانشناختی است که هنوز هم هست. در پرسش و پاسخ تأکید میکند که تعارض بین دین دارای متن مقدس و علم میتواند وجود داشته باشد و باید موردی حل شود، نه با راهحلهای کلی مثل قبض و بسط.
→ متنِ کاملِ این جلسه