→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۲ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مرور جلسه گذشته و رد فرضیه جدایی در قرون شانزده و هفده

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او این جلسه را ادامهٔ بحث جلسهٔ گذشته می‌داند و عنوانش را «از گالیله تا لاپلاس» گذاشته، یعنی تقریباً نیمهٔ قرن هفدهم تا اواخر قرن هجدهم. پرسش او این است که علم و خداگرایی کی و چرا از همدیگر جدا شدند. این جلسه کمی بیشتر از جلسهٔ قبل به فلسفهٔ علم ربط پیدا می‌کند، و می‌خواهد بگوید که در رکن سوم ویژگی‌ای وجود دارد که یک جدایی یا تعارضی را ایجاد کرد.

روش و بازهٔ جدایی

او عنوان را «جدایی» گذاشته تا حالتی خنثی داشته باشد، چون در تاریخ چیز واضحی اتفاق افتاده: علم و خداگرایی به شدت به هم متصل بودند و الان جدا شده‌اند. هر ایده‌ای دربارهٔ علت جدایی اسناد تاریخی لازم دارد. تا قرن هفده خبری از جدایی نیست و در زمان داروین هست، پس بازه را مانند اثبات قضیهٔ بولتزانو بین اواسط قرن هفدهم تا اواسط قرن نوزدهم کوچک می‌کند.

جلسهٔ گذشته سعی کرد نشان دهد انقلاب علمی از درون کلیسا و دین اروپایی بیرون آمد؛ و اینکه نتایج علمی با تعالیم دینی مخالف بود و تعارض پیش آمد، به گمان او قابل توجه نیست، چون اسناد تاریخی این را نشان نمی‌دهند. بلارمینه هم گفته بود اگر درستی نظریهٔ کوپرنیکی ثابت شود، کتاب مقدس را باید طور دیگری تفسیر کرد. در قرن هفدهم هم جنبش علمی هویت دینی شدید دارد، و او از منبعی معتبر می‌گوید شاید به قول یک محقق بیشترین ارجاع به خداوند و ماوراءطبیعت در همین قرن است.

پس اوایل قرن هجدهم هم خبری نیست. او داستان ۱۸۰۲ را می‌آورد: می‌گویند وقتی لاپلاس مکانیک سماوی را به ناپلئون تقدیم کرد و ناپلئون پرسید چرا نامی از خدا نیست، لاپلاس گفت نیازی به خدا به عنوان یک فرض پیدا نکرده است. این خدای مسیحیت نیست و شاید با یک خدای دئیستیک سازگار باشد. به گفتهٔ او نقل‌هایی مشابه حرف لاپلاس را حدود ۱۷۵۰ هم می‌تواند بیاورد، و امروز نام خدا در کتاب‌های فیزیک و شیمی نمی‌آید.

تبیین‌های بیرونی و رکن سوم

او می‌گوید یک تاریخ‌دان فوری سراغ جنگ سی ساله، تبلیغات پروتستان‌ها، انقلاب‌های آمریکا و فرانسه و ظهور ایتئیسم، دموکراسی و آزادی بیان، و فلسفهٔ لاک و هیوم و کانت می‌رود. دو مورد اول را خیلی ضعیف می‌داند. با این حال همه را فعلاً باید کنار گذاشت: اگر منشأ انقلاب‌های سیاسی باشد، علم و دین ذاتاً هیچ تعارضی نداشتند، و او می‌خواهد بگوید این‌گونه نیست.

رکن سوم به گفتهٔ او این است که برای پدیده‌های طبیعی مدل‌سازی ریاضی ارائه می‌کنیم و با مشاهده و آزمایش همراه با اندازه‌گیری آن‌ها را چک می‌کنیم. اهمیتش حداقل سه جهت دارد: فیزیک مستقیماً دربارهٔ آغاز و کار جهان صحبت می‌کند و ممکن است با فلسفه یا الهیات تعارض داشته باشد یا نه؛ مدل‌ها به تکنولوژی‌های قدرتمند منجر شدند؛ و کمک می‌کنند پدیده‌هایی مثل نپتون کشف شود.

ویژگی‌ها و ریشه‌های رکن سوم

او این ویژگی‌ها را می‌شمارد: ریاضی فرض کردن قوانین طبیعت، که در ارسطو نیست؛ حذف کیفیت، چون رنگ یعنی طول موج؛ دیدگاه دینامیکی، که گالیله سکون را حالت خاصی از حرکت وارد کرد؛ و جسم‌گرایی مکانیکی دکارت، با حذف غایت. نیوتن این‌ها را تلفیق کرد. به گفتهٔ او این مبانی از لحاظ فلسفی چندان موجه نبودند و تثبیت شدند چون در شناخت طبیعت موفق شدند، نه چون کسی برایشان اثبات یا شواهد عقلی خوبی آورد.

او می‌گوید مدل‌سازی ریاضی پدیده‌ها کاملاً تازه نبود: تالس کسوف را پیش‌بینی کرده بود. نکته‌ای را مطرح می‌کند که ندیده کسی به آن اشاره کند، ولی مطمئن است حتماً اشاره شده: این پارادایم از رقابت دو مدل ریاضی بطلمیوس و کوپرنیک می‌آید، که از دیدگاه گالیله ترجیح عقلی به هم نداشتند و باید دید کدام شواهد تجربی را بهتر حمایت می‌کند؛ این روش را به پیراهن پاره در داستان یوسف مانند می‌کند. ریاضیات فرانسوا ویت، بانی جبر سمبلیک، را هم مهم می‌داند، چون دکارت با آموختن آن هندسه را با جبر تلفیق کرد و هندسهٔ تحلیلی پدید آورد.

قانون طبیعت در الهیات مسیحی

او می‌گوید بعضی معتقدند مفهوم قانون طبیعت در قرون میانه در همان مکتب اسکولاستیک بوجود آمده، و عده‌ای آن را مهم‌ترین عامل انقلاب علمی در اروپا می‌دانند، که در چین و جهان اسلام رخ نداد. خودش این را کمی اغراق‌آمیز می‌داند، چون عوامل اجتماعی و تکنولوژی هم نقش داشتند.

یکی از برهان‌های مهم الهیاتی در اروپا این بود که نظم ناظم می‌خواهد. چیزی که در الهیات مسیحی اضافه شد این بود که این نظم نتیجهٔ قانون‌مندبودن است؛ تاریخ‌دان‌ها می‌گویند این از تشبیه جهان طبیعت به جهان انسانی آمد، یعنی همان‌طور که خداوند برای انسان‌ها قانون تعیین کرده، برای طبیعت هم قانون نوشته است. به گفتهٔ او مسلمانان همه به نظم و برهان نظم اعتقاد داشتند، ولی به قانون در جهان، مانند قانونی که برای انسان‌ها نوشته می‌شود، اعتقاد نداشتند. ایدهٔ انقلابی گالیله و دیگران این بود که قوانین ریاضی‌اند، ولی اینکه چیزی برای مدل‌کردن وجود دارد از قرون میانه آمده است.

از دکارت تا نیوتن

به گفتهٔ او جریان واقعاً انقلابی را نه چندان در خود گالیله، بلکه در دکارت و پیروان دکارت می‌بیند. دکارت اصل اینرسی و قانون بقای اندازه حرکت را به صراحت بیان می‌کند و آن‌ها را از خداوند و صفات الهی نتیجه می‌گیرد؛ پروژهٔ دکارتی این است که از قلهٔ هرم، یعنی خداوند، شروع کنیم و به قوانین و بعد اجسام برسیم، که آن را پروژه‌ای خیلی بلندپروازانه می‌خواند.

نیوتن کار گالیله و دکارت را برداشت، حسابان را بوجود آورد و قانون جاذبه را هم اضافه کرد؛ مدل او حرکات منظومهٔ شمسی و بسیاری پدیده‌ها را توجیه کرد. تفاوتش با دکارت این است که به جای استخراج اصول از صفات خدا یا تأملات فلسفی، اول مدل ریاضی منطبق با قوانین طبیعت را کشف می‌کند و بعد فکر می‌کند چرا درست است. در پرینسیپیا صراحتاً می‌گوید نمی‌داند جاذبه چیست.

توهم لاپلاسی

به گفتهٔ او سؤال اصلی برای نیوتن این بود که قانون جاذبه چگونه اثر می‌کند، و تا پایان عمرش نتوانست جواب بدهد. از زمان نیوتن تا زمان لاپلاس هیچ اتفاق واقعی نیفتاده و مجهولات سر جای خودشان هستند؛ لاپلاس فقط نقص‌های محاسباتی فرمول‌ها را با ریاضیات پیشرفته‌تر برطرف کرده، ولی احساسش این است که مسئله حل شد و حتی احتیاجی به خدایی که خالق جاذبه باشد نیست. بالای تصویر نوشته «توهم لاپلاسی».

روایت ایتئیست‌هاست که در نظریهٔ نیوتن شکاف‌هایی بود که لاپلاس پر کرد: نیوتن در جایی گفته پایداری منظومهٔ شمسی را از این فرمول‌ها نمی‌شود به دست آورد، و لاپلاس نشان داد منظومه خودتنظیم است. او این را «دروغ بزرگ» می‌خواند: نیوتن در تمام کتابش به خدا احتیاج دارد، چون به مفهوم قانون طبیعی رجوع می‌کند، و برای جاذبه به یک نوع اتر غیرمادی معتقد است. او می‌گوید خود داستان لاپلاس و ناپلئون هم معلوم نیست راست باشد، ولی توهم لاپلاسی، یعنی حس اینکه جهان خودکار شده و نیازی به دخالت خدا نیست، از اواسط قرن هجدهم وجود دارد.

او می‌گوید حتی وقتی به اینجا برسیم که اطراف جسم انحنایی ایجاد شده است، پرسش می‌ماند که قاعده‌ای که اجسام از آن تبعیت می‌کنند از کجا آمده. سه مسئلهٔ متمایز هست: این قاعده‌ها از کجا آمدند، چطور به وقوع می‌پیوندد، و چرا اجسام از قاعده‌هایی که برایشان گذاشته شده تبعیت می‌کنند. در زمان لاپلاس دربارهٔ هیچ‌کدام چیزی گفته نشده؛ لاپلاس فقط قوانینی نوشته که حرکت را پیش‌بینی کند.

توهم لاپلاسی به گفتهٔ او دو قسمت دارد: اینکه فکر می‌کند قانون‌های ریاضی درست را کشف کرده، که می‌دانیم توهم است چون فرمول‌های نیوتن غلط بوده‌اند، و اینکه اگر فرمول‌ها را نوشته باشد، تبیین علّی کرده است. در نیوتن، دکارت و گالیله این توهم نیست و او می‌پرسد چگونه ظرف پنجاه شصت سال به آن رسیدیم. فیزیک‌دان‌ها می‌گویند جهان چون قانونمند است منظم است، ولی چرا قانونمند است را جواب نمی‌دهند. اسمش را «توهم بزرگ» می‌گذارد: توصیف تقریبی را به جای تبیین قبول کردیم.

چرایی توهم

او می‌پرسد چرا جا افتاد که این قوانین، قوانین طبیعت هستند، و اسمش را «جادوی استقرا» می‌گذارد: استقرا ما را به حقیقت نمی‌رساند، مثل دیدن یک کلاغ سفید، ولی مدل‌های ریاضی حالت جادویی دارند و وقتی هزاران پدیده را توجیه می‌کنند احساس می‌کنید درست‌اند؛ دویست سال مدل نیوتنی همین‌طور کار کرد. شیوهٔ داستان یوسف وقتی جواب می‌دهد که دو مدل داشته باشید، ولی برای منظومهٔ شمسی شاید میلیاردها مدل ریاضی بتوان ساخت.

به گفتهٔ او توهم اول را تا حدی می‌شود حق داد، ولی توهم دوم، یعنی گرفتن توصیف دقیق به جای تبیین، «خنگ‌بازی فلسفی» است. می‌گوید این توهم در خود ما هم هست، و آن را نتیجهٔ آموزش والد می‌داند: معلم نگفت فرمول تقریبی است و ما نمی‌دانیم جاذبه چیست. ولی می‌پرسد آیا دلایل عمیق‌تری وجود ندارد.

او منشأ این شیوه را در خود نیوتن می‌بیند: برخلاف دکارت اول مدل ریاضی را ساخت و بحث دربارهٔ اینکه جاذبه چیست را به جلدها و مقالات بعدی گذاشت، و آنچه مورد توافق بود، یعنی بخش ریاضی پرینسیپیا، آموزش داده شد. دربارهٔ حذف نام خدا می‌گوید فیزیک توصیف است و خدا را برای علیت و تبیین لازم داریم؛ ته حرف لاپلاس درست است که اگر کار فیزیک توصیف است به خدا نیازی نیست، و توهم این است که توصیف جای تبیین را گرفت.

علل دیگر و پرسش و پاسخ

او در پایان تئوری‌هایی از نظر روان‌شناسی و جامعه‌شناسی را تند تند می‌گوید تا ببینیم کدام بهتر کار می‌کند. یک نظریه این است که مسئله فیکسیشن است: بشر دویست سال از شناخت جهان لذت برد و هنوز در فضای ذهنی قرن نوزدهم است. دانشمندان دوست دارند کاشف قوانین باشند، پس ابزارانگاری برایشان سخت است، و دانشمندان در ذات خودشان حالت رئالیستی دارند.

آخرین نکته‌اش اجتماعی و سیاسی است: لاپلاس در دربار ناپلئون است، در حالی که تا صد یا دویست سال قبل دانشمند نزد پاپ می‌رفت. او می‌گوید علم کم‌کم از پوشش مراکز دینی جدا شد و به مراکز قدرت سیاسی خدمت کرد؛ حدس می‌زند پادشاه از دانشمند توپ و تکنولوژی می‌خواهد، چون قدرت در پیش‌گویی است نه شناخت. پس جنبهٔ شناختی علم، یعنی تبیین، باید ضعیف شود و قسمت توصیفی که پیش‌بینی دارد قوی.

در پرسش و پاسخ یکی می‌پرسد این قوانین در عالم عقول هم حاکم است؛ او می‌گوید اگر منظور قوانین طبیعت است خیر، و فکر می‌کند تصور فیلسوفان مدرسی این بود که جایگاه این قوانین شاید در عالم عقول یا مثال باشد ولی بر پایین خودشان حکمفرمایی می‌کنند. دیگری می‌پرسد روش نیوتن پوپری است یا اثبات‌گرایانه؛ جواب می‌دهد چنین نگرشی در افکار نیوتن نیست و فقط در نحوهٔ ارائه‌اش هست، چون بحث را به آینده موکول کرد و نگاهش ابزارانگارانه نبود.

→ متنِ کاملِ این جلسه