→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۳ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

فضای قرن هجدهم و ادعا بودن افسانه نیوتن

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

این جلسه ادامهٔ بررسی تاریخی جدایی یا تعارض علم و دین است. او یادآوری می‌کند که کتاب‌های علمی نیمۀ دوم قرن هفدهم پر از نام خدا بود و در قرن نوزدهم این نام حذف شده، و به جای ادامهٔ تاریخ علم در قرن هجدهم مکث می‌کند تا بگوید توهم لاپلاسی چیست و چرا توهم است. بعد فضای قرن هجدهم و افسانهٔ نیوتن را شرح می‌دهد و می‌گوید منشأ این اغراق طبقه‌ای جدید بود که شبیه روحانیت برای دین است.

ادامهٔ بحث و پرسش جلسه

سخنرانی چهار فصل دارد و هنوز در فصل دوم است، پس دست‌کم دو جلسهٔ دیگر هست. جلسهٔ گذشته به اینجا رسیده بود که از ابتدای تا انتهای قرن هجدهم تفاوت بزرگی در رفتار دانشمندان دیده می‌شود: کتاب‌های علمی نیمۀ دوم قرن هفدهم پر از نام خدا و اشاره به ماوراءطبیعت است و در قرن نوزدهم نام خدا حذف شده. ادعای او این نیست که تعارض دقیقاً از قرن هجدهم شروع شده؛ ممکن است کسی نشان دهد ریشۀ قدیمی‌تری دارد، و این شیوۀ بحث با مسئلۀ ریشه‌یابی تعارض ندارد.

بنا بر روایتی که واقعی یا خیالی بودنش مهم نیست، لاپلاس در ۱۸۰۲ کتاب مکانیک سماوی را به ناپلئون تقدیم کرد و در جواب اینکه چرا نامی از خدا نیست، گفت نیازی به خدا به عنوان فرض نیست. او می‌خواهد بگوید توهم لاپلاسی چیست و چرا توهم است؛ چون توهم است ریشهٔ منطقی ندارد و ممکن است عوامل اجتماعی یا مسائل روانشناسی در کار باشد.

توهم لاپلاسی: توصیف یا تبیین

برای توضیح، مثال توپی را می‌آورد که وارد آپارتمان او شده و یک مسیر بسته را بدون اینکه متوقف شود طی می‌کند؛ نمی‌داند از کجا آمده و چرا حرکت می‌کند. معادلاتی می‌نویسد که مسیر و سرعت آن را پیش‌بینی می‌کند و می‌تواند از انرژی آن استفاده کند؛ به شوخی می‌گوید ظرف‌ها را با آن می‌شوید. توهم لاپلاسی این است که پس از نوشتن چنین معادلاتی احساس کند فهمیده و یادش برود که دنبال تبیین بود، نه فقط توصیف مسیر.

لاپلاس در مکانیک سماوی اثبات پایداری منظومۀ شمسی را، که نیوتن موفق به انجام آن نشده بود، به سرانجام رساند و احساس کرد تبیین کاملی داده است. اما نیوتن به خوبی می‌دانست تبیین نکرده، چون وجود نیروی جاذبه یک فرض ریاضی بود که شاهدی نداشت و با عقل و منطق جور در نمی‌آمد. او بخشی از عمرش را صرف نشان‌دادن وجود آن کرد و تبیین طبیعی پیدا نکرد؛ به اتر غیرمادی و دخالت مستقیم خدا رسید.

او می‌گوید این توهم دو بخش دارد. معادلات فقط با استقراء ناقص به دست آمده بود و دیدن چند کلاغ سیاه نتیجه نمی‌دهد که همهٔ کلاغ‌ها سیاه هستند، با این حال قوانین را حقیقت مطلق پذیرفتند؛ و معلوم نیست راهی که به آن معادلات رسید یکتا باشد، چون در نسبیت عام با مفروضات دیگر همان مدارها را می‌شود محاسبه کرد. بخش دیگر اینکه اعتقاد به قانون و حاکمیت قانون بر طبیعت، هر تعبیری برایش بیاورید، به گفتهٔ او اعتقادی ماوراءالطبیعی است و منشأ قانون فراموش شده بود.

به گفتهٔ او دانش جدید از زمان گالیله به درد توصیف، پیشگویی و تکنولوژی می‌خورد نه تبیین. در ابتدای قرن نیوتن و دیگران آگاه بودند که تبیین انجام نداده‌اند، ولی در آخر قرن این احساس هست که مسئلۀ سماوات بدون رجوع به ماوراءالطبیعت حل شده، در حالی که در فاصلهٔ این دو هیچ اتفاق علمی نیفتاده به غیر از دقیق‌شدن معادلات. کسی ممکن است جواب لاپلاس را متواضعانه بداند، ولی او می‌گوید امثال لاپلاس ادعای تبیین داشتند.

فضای قرن هجدهم

او می‌خواهد حس فضای فکری قرن هجدهم را منتقل کند. چاپ اختراع شد، تعداد افراد باسواد زیاد شد و اهل فضل و دانشور در تمام اروپا، حتی با آمریکا، نامه‌نگاری می‌کردند و اسم خودشان را «Republic of Letters» گذاشته بودند، یعنی جمهور اهل قلم؛ به گفتهٔ او در هیچ جای دنیا هیچ‌وقت چنین اتفاقی نیفتاده است.

کشف آمریکا مثل پیداکردن در مخفی در خانه‌ای بود که کنارش خانهٔ بسیار بزرگی هست؛ پروتستانتیسم راه دیگری به معنویت نشان داد؛ تلسکوپ درهایی به آسمان باز کرد و هر روز کتاب و آزمایش و خبر تازه می‌آمد. او می‌گوید می‌شود اسم «انفجار اطلاعات» روی آن گذاشت و واژۀ نو در عنوان کتاب‌های بیکن، گالیله و کپلر فراوان است.

تولد علم جدید را با حالتی فکاهی، که آخرش به نتیجه‌ای غیرفکاهی می‌رسد، از دید کسی می‌بیند که در فلسفۀ اسکولاستیک و ارسطویی پرورش پیدا کرده: پیشنهاد بیکن برای ساختن علم بر استقرا احمقانه و کودکانه به نظر می‌رسید؛ گالیله بدون دلیل روشن ادعا کرد قوانین طبیعت ریاضی هستند؛ دکارت هندسهٔ تحلیلی و فلسفۀ مکانیکی را آورد و غایت‌گرایی را کنار گذاشت. به احساس او یک فیلسوف درجه یک آن زمان این‌ها را مثل بازی بچه‌ها می‌دید، مثل بچه‌هایی که برای ساختن ساعت پنکیک را به جای چرخ‌دنده می‌گذارند؛ و ناگهان نیوتن پیدا شد و آن ساعت شروع به کارکردن کرد.

افسانهٔ نیوتن

نیوتن با همان هندسۀ تحلیلی، بدون علت غایی و فقط با تکیه بر کمیت، سه قانون مکانیک و قانون جاذبه را گذاشت و منظومۀ شمسی و قوانین کپلر را درآورد؛ الکساندر پاپ می‌گوید طبیعت و قوانین آن در تاریکی شب نهان بود، خداوند گفت نیوتن باشد و همه جا روشن شد. در فهرست دستاوردهای او آمده که رنگین‌کمان و جزر و مد را توضیح داد و سیارهٔ نپتون را با محاسبه پیدا کردند. به گفتهٔ او افسانه‌ای مثل شخصیتی آسمانی از نیوتن به وجود آمد؛ او در شب کریسمس سال ۱۶۴۲، همان سالی که گالیله از دنیا رفت، به دنیا آمد.

این افسانه چند سال بعد از چاپ پرینسیپیا شکل گرفت؛ لاپلاس گفته هر مشکلی در نظریهٔ نیوتن پیروزی جدیدی برای نظریه به بار می‌آورد، و کشف نپتون در ۱۸۴۶، پس از ناسازگاری مدار اورانوس با نظریه، افسانهٔ نیوتن را قدرتمندتر کرد.

در زمان نیوتن دو گونه مخالفت بود. هویگنس و لایبنیتس به پیروی از دکارت و فلسفۀ مکانیکی جاذبه را کیفیت خفیه و محال می‌دانستند؛ بارکلی می‌دید که کار نیوتن ابزاری محاسباتی برای توصیف و پیش‌گویی است نه تبیین. او می‌گوید امروز می‌دانیم بارکلی حق داشت و هویگنس و لایبنیتس هم دست‌کم در اینکه نیروی جاذبه وجود ندارد حق داشتند، ولی با آن شور و هیجان کسی گوش نمی‌کرد.

ادعای نیوتن چقدر درست بود

او می‌گوید افسانه از اولش کمی الکی است: الان به وضوح می‌دانیم نه نیروی جاذبه وجود داشته، نه فرمولش آن است، نه نور آن چیزی بوده که نیوتن گفته، و تقریباً شانس هم نیاورده؛ ولی مسئله فراتر است و در همان زمان دربارهٔ کار او اغراق شد. داستان سیب از افسانه‌های ساختگی است و به احتمال بسیار زیاد چنین سیبی وجود نداشته؛ ماجرای واقعی این است که هوک، هالی و ورن سر مدار سیارات شرط بستند و به نیوتن مراجعه کردند. او، اگر اشتباه نکند، گفت بیضی درمی‌آید و پیش‌تر آن را حساب کرده، ولی دربارهٔ این قسمت مطمئن نیست.

آیا نیوتن مدارها را واقعاً محاسبه کرد؟ برای این کار جرم سیارات لازم بود و راه ساده و سرراست برای محاسبهٔ آن وجود نداشت؛ نیوتن در هر چاپ محاسباتش را اصلاح کرد و نهایتاً به نتیجۀ اشتباه رسید، پس مدارها را به دست نیاورد و فقط نشان داد با قانون عکس مجذور می‌تواند چیزی شبیه قوانین کپلر را دربیاورد. پایداری منظومۀ شمسی را هم به دست نیاورد، و مدار عطارد را نمی‌توانست توجیه کند؛ انیشتین با نسبیت عام توانست آن را دربیاورد.

او می‌گوید دانشمندان از گالیله تا امروز همیشه بسیار بیشتر از آنچه به دست آورده‌اند ادعا کرده‌اند و اغراق جزء جدانشدنی علم جدید بوده و هست. شاید عامل اصلی توهم لاپلاسی همین باشد و به توجیه احتیاج دارد.

جامعهٔ علمی و کالایی‌شدن دانش

پند قرون وسطایی می‌گفت دانش موهبت خداست و فروخته نمی‌شود، ولی ساموئل جانسون گفت تعلیم و تعلم خود یک تجارت است؛ او این را کالایی‌شدن دانش می‌نامد. کپلر کتابش را در نمایشگاه کتاب فرانکفورت فروخت، قانون کپی‌رایت و ثبت اختراع گذاشته شد و علم برای اولین بار حرفه شد. دانش تخصصی‌تر شد و کسانی پیدا شدند که فیزیک بلد هستند ولی فلسفه را خوب بلد نیستند.

اولین آکادمی علمی در ۱۶۲۰ در رم با عضویت گالیله بوجود آمد، مستقل از دانشگاه‌هایی که وابسته به کلیسا بودند. اعضای انجمن سلطنتی در ۱۶۶۰ به نوعی پیروان بیکن بودند و در اساسنامۀ خودشان قید کردند که از فلسفه و متافیزیک دور بمانند؛ آکادمی علوم فرانسه دولتی و پولدار بود. نامه‌ای از دولت وقت فرانسه از اعضای آن خواسته بود از کنجکاوی‌های بی‌مورد و بازی‌های کودکانه دوری کنند و به علومی بپردازند که برای دولت و شاه مفید است؛ به گفتهٔ او شکل‌دادن به تحقیقات علمی از همان زمان شروع شد.

دانشمند به مثابه روحانی

او می‌گوید ویژگی عجیب جامعۀ علمی و اغراق دربارهٔ نیوتن از اینجا می‌آید که در اروپا طبقهٔ جدیدی پدید آمد، شبیه روحانیت برای دین، که هویت و درآمد و نان خودش را از علم داشت. این طبقه مثل روحانیت انحصارگرا شد: مدرک می‌دهد، تعیین می‌کند چه کسی حق دارد چه بگوید، و باید خودش را موفق‌تر از آنچه هست نشان دهد، همان‌طور که روحانیون از خودشان تصویر موجودات مقدس وصل به خدا می‌سازند.

خلأ ناشی از نبودن کلیسا هم در کار بود: مردم و بیشتر از آن‌ها دولت‌ها جایگزینی می‌خواستند. دولت‌های سکولار مشروعیت خودشان را از آسمان نمی‌گیرند و به متخصصین تکیه می‌کنند؛ او کرونا را مثال می‌زند که دولت‌ها می‌گویند دانشمندان و پزشکان گفتند. شاید بشود گفت رقابتی بین هنر و علم بود که با پیروزی کامل علم در قرن نوزدهم تمام شد. وستفال می‌گوید گزافه نیست که «تاریخ غرب را می‌توان از آن پس در گسترش دائمی نقش علم خلاصه کرد»، و او این را درست می‌داند.

به گفتهٔ او گزافه‌گویی از روز اول بوده: گالیله بسیار بیشتر از آنچه کشف کرده بود ادعا کرد و همین برایش گرفتاری ایجاد کرد، و فاصلۀ ادعا و دانش روز به روز بیشتر شده است؛ اگر مثلاً دربارهٔ نیوتن ده برابر ادعا می‌کردند، دربارهٔ داروین صد برابر و در نوروساینس هزار برابر. با این حال لاپلاس دروغ نمی‌گفت و واقعاً چنین فکر می‌کرد، چون هویت و نان دانشمند از علم است و بزرگداشت دانش راهی می‌شود برای حفظ ذات خودش.

او می‌گوید با جامعۀ دانشوران روبه‌رو هستیم که مکانیسم‌های خودشان را دارند، و اگر علم در اروپا جانشین دین شده باشد، طبیعی است که تعارض بیشتر باشد؛ این را شاید مقدمۀ خوبی برای بخش جامعه‌شناختی بحث می‌داند. علم را والد جدید به معنای روانکاوانه می‌نامد و می‌پرسد والد با چه مکانیسم‌هایی خودش را سرپا نگه می‌دارد: یکی آموزش از بچگی است و دیگری زبان، که جلسۀ آینده دربارۀ آن بحث می‌کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه