این جلسهٔ چهارم از درسگفتارهای جدایی علم از دین است و به گمان او هنوز در فصل قرن هجدهم است. او دو جزء چیزی را که «توهم لاپلاسی» مینامد مرور میکند: اینکه قوانین بنیادی کشف شده است و اینکه نوشتن فرمول تبیین کافی است. برای پیدایش این توهم زمینهٔ اجتماعی و روانی میآورد، افسانهٔ نیوتن و پیشرفت را بررسی میکند و در پایان به رابطهٔ قانون و خدا میرسد.
توهم لاپلاسی و مسیر بحث
او بهجای بحث فلسفی تجریدی بررسی تاریخی میکند: در قرن هفدهم جدایی علم و دین به شکل امروزی دیده نمیشود ولی در پایان قرن هجدهم دیده میشود، و به نظر او قرن هجدهم از قرن نوزدهم و داروینیسم مهمتر است. اسم «توهم لاپلاسی» را به دلیل نقلقول معروف لاپلاس گذاشته؛ از نیمهٔ قرن هجدهم، بعد از پرینسیپیا، این احساس پدید آمد که طبیعت خودبسنده است و نیازی به ارجاع پدیدهها به خدا نیست.
به گفتهٔ او ریشهٔ توهمات بعدی همینجاست و ما مانند ماهی در آب غرق این توهم هستیم، چون در سنین پایین آموزشهایی دیدیم که این توهم در آنها بود، پیش از آشنایی با نظریهٔ داروین. در قرن هجدهم یک شعبدهبازیای با مفهوم قانون و مکانیزم اتفاق افتاده است. فکر میکند بحث فلسفی خالص با علمگرایی راه به جایی نمیبرد، مگر اینکه ادعاهای غیرمنطقی طرفین فهمیده شود.
دو جزء توهم
جزء اول: دویست سال فیزیکدانها فکر میکردند تئوری همهچیز را کشف کردهاند، یعنی جهان از ذراتی ساخته شده که جرم دارند و طبق قوانین نیوتن بر هم اثر میگذارند. او نقلقولهای زیادی را یادآوری میکند، از جمله هالی که در دیباچهای بر چاپ دوم پرینسیپیا، اگر اشتباه نکند، گفته نیوتن چیز زیادی برای آیندگان باقی نگذاشته، و پلانک دربارهٔ استادی که گفته بود موضوعی در فیزیک برای رسالهٔ دکترا نمانده است. به نظر او امروز هم وضع بهتر نیست: فیزیکدانها مکانیک کوانتوم را درست میدانند، و به نظر او انگار نوعی بیماری مداوم ساینتیستهاست که گذشته را فراموش کردهاند؛ دویست سال فرمولها را درست میدانستند، در حالی که از استقراء استفاده کرده بودند.
جزء دوم، که فلسفیتر است: این توهم که اگر فرمولهایی بنویسیم که حرکت پدیدهها را پیشبینی کند، این تبیین علمی است و کار دیگری لازم نیست. جهان مانند ساعتی دیده شد که طبق قوانین کار میکند؛ ولی به گفتهٔ او دکارت و نیوتن، با اینکه از تمثیل ساعت استفاده میکردند، معتقد بودند اجرای قوانین بر جهان به چیزی ماوراءالطبیعی نیاز دارد. او میگوید حتی اگر بدانیم جاذبه چیست، تبعیت طبیعت از قانون توجیه فلسفی میخواهد، و فرض تخطیناپذیری قوانین هم شاهدی ندارد.
خلأ کلیسا و نقش اجتماعی علم
او میگوید اگر این توهم است، چون منطقی نیست توجیه میخواهد و باید دنبال عوامل روانشناختی و جامعهشناختی گشت. توجیهش این است که با از دست رفتن قدرت کلیسا و رفورم، خلأ بزرگی در جامعه و روان اروپاییها پدید آمد و ادعایش این است که علم این خلأ را پر کرد. شاید علم دستکم در قرن هجدهم جانشین دین نشده باشد، ولی جامعهٔ علمی با آکادمیهای علمی جانشین جامعهٔ روحانیت شد و دانشگاهها را از کلیسا تحویل گرفت.
برای اینکه چرا علم توانست کلیسا را کنار بزند، دو نکته میآورد. اول اینکه علم برای پیشگویی و در نتیجه تکنولوژی و تولید کالا طراحی شده است و از کلیسا یا علم ارسطویی نمیشد تکنولوژی درآورد. دوم، که به نظر او عمیقتر است، اینکه نظام سرمایهداری ذاتاً به خوشبینی مردم نسبت به آینده نیاز دارد و علم باید ادعای فهم و امید بدهد؛ او این خوشبینی را رگ حیات کاپیتالیسم میداند.
والد جدید: نگاه روانکاوانه
او این توجیه را شاید تازه میداند. با مدل کودک، والد و بالغ، اکثریت قاطع مردم زیر تأثیر کودک و والد زندگی میکنند و برای کنترل جامعه والد قوی لازم است که قدرت و دانشی دستنیافتنی برای کودک داشته باشد؛ کلیسا تا دورهای این نقش را داشت. بعد از رفورم و چاپ فراوان کتاب مقدس، کلیسا هالهٔ دستنیافتنی بودن را از دست داد، و همزمان با نیوتن چنین هالهای دور علم پدید آمد: وقتی پرینسیپیا چاپ شد کمتر از ده نفر در اروپا میتوانستند آن را بخوانند و بفهمند.
او عبارتی از گالیله میآورد که کتاب طبیعت را با کتاب مقدس مقایسه میکند و میگوید بدون ریاضی حتی یک کلمه از آن را نمیشود فهمید؛ به نظر او ساینتیستها همان کار کلیسا را میکنند. مدرسه جانشین خانواده شد و والد جدید است، و اکثر مردم به گفتهٔ معلم باور دارند که نیروی جاذبه وجود دارد. به گفتهٔ او ساینس جای دین و ساینتیست جای روحانیت را گرفته و جای خالی بزرگی را در درون آدمها پر کرده است.
افسانهٔ نیوتن
او شعرهایی در ستایش نیوتن را نشان میدهد که او را شبیه پیامبر میکند: شعر انگلیسی با عبارت «خداوند گفت نیوتن باشد و همه جا روشن شد»، و شعر آلمانی که نیوتن را به موسی و پرینسیپیا را به الواح ده فرمان تشبیه میکند. ولتر نیوتن و ساینس را در فرانسه مانند چیزی که قرار است جایگزین کلیسا شود نشر داد. ژزوئیتها مدارس را در دست داشتند و علم تجربی را نشر میدادند؛ ولتر دربارهٔ دیکشنری فیزیک آنان تحقیرآمیز نوشت که میدانیم هیچ علمی از کلیسا درنمیآید. بعد از اخراج ژزوئیتها علم دست کسانی افتاد که ایدههای غیردینی داشتند.
به گفتهٔ او در زمان نیوتن هم این توهمات منطقی نبود. جرمها، از جمله جرم ماه، با خطای بزرگ محاسبه شد و رابطهٔ جاذبه با عکس مجذور فاصله خیلی تستشده نبود؛ در کتابها موفقیتها، مثل کشف نپتون، گفته میشود و شکستها، مثل سیارهای که برای مدار عطارد فرض شد، گفته نمیشود. دربارهٔ قوانین کپلر میگوید نیوتن قانون اول و دوم را فرض کرد و قانون سوم را عیناً به دست نیاورد. با اینکه در نبوغ نیوتن نمیشود شک کرد، دربارهٔ پرینسیپیا داستانسرایی هم بوده است.
نیوتن برخلاف فیلسوفان طبیعی پیش از خود فضا و زمان مطلق را وارد فیزیک کرد، و این به گفتهٔ او نقطهٔ ضعف بزرگی بود که رسیدن به مکانیک نسبیتی را دویست سال به تأخیر انداخت؛ لایبنیتس و بارکلی طرف دعوای او بودند. او عادت دارد بگوید همهٔ حرفهای نیوتن غلط بود. میگوید توطئهای در کار نبود، بلکه نیازی بود برای پدید آمدن فضایی که نیوتن در آن مانند پیامبر ستایش شود.
افسانهٔ پیشرفت و بلکباکس
آدمهای علمگرا غلط بودن نظریههای قدیمی را تقریب و تکمیلشدنی میدانند. او میگوید بعضی اعتقادات در تاریخ فیزیک چند بار برعکس شده، مثل خلأ و متناهی یا نامتناهی بودن فضا؛ تامسون پدر برای کشف الکترون بهعنوان ذره نوبل گرفت و پسرش بیست سال بعد برای اثبات اینکه موج است. با شکلهای مربع و ششضلعی میگوید احساس خودش را بیان میکند: ملاکی که میگوید هرچه پدیدههای بیشتری توجیه کنیم به حقیقت نزدیکتریم، به نظر او غیرقابل دفاع است، چون ممکن است پدیدههای بیشتری توجیه کنیم و از مدلهای اصلی دور شده باشیم.
ساینتیستها به گفتهٔ او با روش استقرایی مدل میسازند و تا وقتی کار میکند ادامه میدهند، مثل کسی که در هزارتو تا بنبست میرود، و بررسی اکسیومها پیش از رسیدن به تناقض خیلی در حاشیه است. او از کاری میگوید که ادعا میکند با دو اکسیوم ساده نسبیت خاص به دست میآید؛ اگر این درست باشد، از زمان نیوتن میشد به آن رسید. علتش را این میداند که ساینس برای رسیدن به تکنولوژی طراحی شده است.
او از نیوتن دفاع هم میکند: احساسش این است که نیوتن به اهمیت معرفتی این فرمولها اعتقاد زیادی نداشت و حق هم داشت، و اگر بیشتر عمر میکرد شاید خودش تئوریاش را اصلاح میکرد؛ اطراف او فضایی مانند فضای کسب و کار پدید آمد. مفروضات عجیب بسیاری، مثل نامتناهی و مطلق گرفتن فضا و زمان و کنار گذاشتن علت غایی، در بلکباکس علم جا افتاد، و برای کنار گذاشتن علت غایی دلیل منطقی نبود. وقتی فیزیک نیوتنی شکست خورد، منطقی بود آن بلکباکس را باز کنند، ولی تاریخ فیزیک به گفتهٔ او عبارت است از هر کاری جز بررسی دوبارهٔ پیشفرضها.
قانون و خدا
بخش دوم توهم فلسفیتر است. با فرض اینکه قوانین ریاضی کشف شده باشند، پرسش این است که تکلیف اعتقاد به خدا چه میشود. بعضی میگویند برای توجیه جهان و قوانین باز هم خدا لازم است، و خیلی از ایتئیستها با دئیسم مشکلی ندارند، یعنی خدایی ارسطویی که جهان را خلق کرده و قوانین را راه انداخته؛ بعضی هم تصور میکنند نظم قوانین به خدای مداخلهگر اخلاقی نیازی ندارد.
به گفتهٔ او دکارت و نیوتن اینگونه نگاه نمیکردند: دکارت معتقد بود در هر حرکتی خداست که مستقیماً حرکت میدهد، و برای نیوتن مکان مطلق مانند حضور خداوند و جاذبه با دخالت مستقیم او بود. احساس خدای برکنارشده از توهم قسمت دوم میآید. او میگوید حتی با فرض درست بودن قوانین تمثیل ساعتساز کودکانه است؛ سادهترین توصیف این است که رابطهٔ خدا با مخلوقات مانند رابطهٔ انسان با تصورات ذهنیاش است که اگر یک لحظه به آنها فکر نکند نیستند. پس توهم لاپلاسی، با فرض ممکن بودن کشف قوانین ریاضی هم، اشکالات بزرگتری از اشکال اول خود دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه