→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۵ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

شباهت‌های بین علم و دین

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

جلسه با یادآوری سه رکن انقلاب علمی آغاز می‌شود و می‌گوید در این جلسه دربارهٔ چند پیش‌فرض مهم رکن سوم، یعنی مدل‌سازی ریاضی، بیشتر صحبت خواهد شد. نخست از اینکه علم یک پکیج نیست و از شباهت علم و دین می‌گوید و معطوف‌بودن علم به قدرت را عنصر مشترک آن می‌داند. سپس جعبهٔ سیاه را باز می‌کند و در پایان به آموزش، هیوم و چند پرسش حاضران می‌رسد.

علم یک پکیج نیست

او به یاد می‌آورد که اصرار داشته در قرن پانزدهم تا هفدهم جدایی به معنای تعارض آشکار نبوده، هرچند در لایه‌های پنهان اتفاقاتی می‌افتاده است. انقلاب علمی را سه رکن می‌گفته است: سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و رکن سومی که مدل‌سازی ریاضی و باور به ریاضی‌بودن قوانین طبیعت را شامل می‌شود. ادعایش این است که رکن اول و دوم مطلقاً از درون دین اروپایی درآمد و بیکن نمایندهٔ این ایدهٔ جدید بود.

به گفتهٔ او بخش عمدهٔ پیشرفت علمی اروپا، از زمین‌شناسی و زیست‌شناسی تا بخش عمدهٔ شیمی، بیکنی بود. واکسن را همین‌گونه کشف کردند و با مدل‌سازی ریاضی مکانیکی به دست نیامد؛ در اهمیت رکن سوم برای تولید تکنولوژی تردیدی ندارد، ولی می‌گوید آن جهان‌بینی برای هیچ کاربرد عملی لازم نیست و حتی مزاحم بوده است. اگر آن داستان‌ها را خیلی جدی بگیرند می‌توان گفت مکانیک نیوتنی کشف نسبیت خاص را عقب انداخت، در حالی که پیش از پرینسیپیا نسبی‌بودن مکان و زمان در دیدگاه نچرال فیلازوفی اروپایی روشن بود.

علم یک پکیج نیست: یک بخش بنیادین دارد که همراه جهان‌بینی است، ولی بخش عمدهٔ آن تجربی است و به آن جهان‌بینی نیازی ندارد؛ در شیمی به دلیل نزدیکی به فیزیک اوضاع فرق می‌کند. به همین علت می‌گوید کسانی که می‌گویند متد علمی واحدی نداریم راست می‌گویند. علم جانشین دین اروپایی شد و این جانشینی آن را به وضعیتی کشاند که انگار باید ادای دین را دربیاورد و قاطعانه بگوید حقیقت را در دست دارد.

شباهت علم و دین و ریشهٔ تعارض

او می‌گوید وقتی می‌گویند علم بمب اتم ساخته، طرفداران علم پاسخ می‌دهند که علم را abuse کردند و علم خودش چیز خوبی است؛ این عین جواب کسانی است که به هر مکتب سنتی‌ای تعلق خاطر دارند، مثلاً اینکه دین مسیحیت عالی است و کلیسا بد عمل کرده است. طرفداران افراطی علم که ضد دین هستند همین توضیح را از طرف دینداران قبول نمی‌کنند، و او این را همان روحیهٔ دفاع از سنت می‌خواند. اگر این پاسخ را بپذیرند، کسانی که از موضع علم‌گرایی علیه دین حرف می‌زنند باید بگویند تعارض کلیسا با گالیله تعارض یک مشت آدم دیندار با ساینس بوده، نه تعارض دین با ساینس.

ادعای دیگرش این است که اصل تعارض جهان‌بینی نیوتنی و اصل تعارض علم و دین از قرن هجدهم می‌آید، در حالی که اکنون تأکید بر این است که داروینیسم آن را پدید آورده. داروینیسم ادامهٔ پروژه‌ای است که از گالیله و نیوتن با عشق به خداوند شروع شد و به لاپلاس رسید: وقتی احساس کردند مشکل آسمان‌ها را حل کرده‌اند، مشکل حیات را هم به همان شکل حل کردند. ترجیح می‌دهد از نگاه لاپلاسی بگوید تا به خود نیوتن تعرضی نکرده باشد، چون این نگاه در خود نیوتن جا نیفتاده است.

علم برای قدرت، نه برای شناخت

برای یکپارچگی علم، که به گفتهٔ او متد به معنای واقعی نیست، با اصطلاحی نیچه‌ای می‌گوید این یکپارچگی از ارادهٔ معطوف به قدرت می‌آید. آنچه به گفتهٔ او معمولاً نمی‌خواهند بگویند این است که ساینس برای شناخت بوجود نیامد، برای قدرت بوجود آمد؛ البته نمی‌گوید به هیچ شناختی نمی‌رسیم. بیکن می‌خواست دانشی داشته باشد که به طبیعت مسلط شود و ثروت و قدرت تولید کند.

کاری که گالیله پیشنهاد کرد و نیوتن به انجام رساند در همین قالب می‌گنجد، و به گفتهٔ او با معیار نچرال فیلازوفی زمان خودشان پیشنهادهایی عجیب و کودکانه بود، مثل گذاشتن پنکیک به جای چرخ‌دنده. کافی است مدل ریاضی فکت‌ها را پیش‌بینی کند؛ درستی پیش‌فرض‌ها به تکنولوژی ربطی ندارد. می‌گوید همین الان می‌توان دید همهٔ مفروضات نیوتن و قوانینش غلط بوده ولی کار کرده است.

دکارت مغناطیس را با ذراتی تبیین می‌کند که خداوند آفریده و حرکت می‌دهد؛ در تبیین ارسطویی و دکارتی حس این بود که چیزی را تا ته فهمیده‌اند. در نیوتن بخش عمدهٔ تبیین‌ها کنار گذاشته شد و فقط مدل ریاضی ماند که پیش‌گویی کند؛ از کار نیوتن تکنولوژی درآمد و از کار دکارت و ارسطو شناخت.

جعبهٔ سیاه و انتقادهای زمان نیوتن

به گفتهٔ او مفروضات اولیهٔ فیزیک نیوتنی چنان بود که انگار بچه‌ها با پنکیک و چوب ساعت می‌سازند و ناگهان ساعت کار می‌افتد؛ کار می‌کرد ولی غلط بود. او در این جلسه بیشتر به دوستان فیزیکدان خطاب می‌کند تا به جعبهٔ سیاه اهمیت بدهند، برخلاف شعار «shut up and calculate». در زمان نیوتن دیدگاه‌های مخالف بود، از جمله لایبنیتس که یکی از مهم‌ترین انتقادهایش این بود که نیوتن فضا و زمان را مطلق می‌داند، و به گفتهٔ او نیوتن و نیوتنی‌ها عمق فلسفی کم داشتند.

نخستین انتقاد، به گفتهٔ او، به استقرا بود: اگر چند کلاغ سیاه ببینیم و بگوییم همهٔ کلاغ‌ها سیاه هستند به شناخت پایدار نمی‌رسیم، و اینکه دویست سال فکر کردند به شناخت پایدار و قطعی رسیده‌اند انتقادی بدیهی بود. او برای این جوکی می‌گوید که در آن فیلسوف (یا ریاضیدان) از دیدن گوسفندی سیاه فقط نتیجه می‌گیرد که در اسکاتلند یک گوسفند هست که دستکم یک طرف آن سیاه است. می‌گوید باید انتظار داشت علمی که مبنایش استقرا است کم‌کم قوانینش آماری شود.

به نظر او تنها دیدگاه فلسفی درست دربارهٔ کار نیوتن ابزارانگاری است: مدل را نه بیان حقیقت بلکه ابزار پیش‌گویی بدانیم. به گفتهٔ او این نگاه از زمان کوپرنیک تا بارکلی در آثار کلیسا هم دیده می‌شد: با مدل محاسبه کنید ولی نگویید واقعیت دارد. در نگاه ابزارانگارانه استقرا و پیش‌فرض‌ها اشکالی ندارند چون ادعای کشف حقیقت در کار نیست، و بحث بارکلی با نیوتن همین بود.

ماده فعال و جایگاه قانون

ایراد دیگر دربارهٔ ماده بود: توافق فلسفی این بود که ماده پسیو است و حرکتش علتی بیرونی می‌خواهد. در دکارت خداوند مستقیماً حرکت می‌داد و در نیوتن مستقیماً باعث انتقال نیروی جاذبه می‌شود، ولی به گفتهٔ او قوانین کم‌کم نامرئی می‌شدند و بعضی معتقدند در آثار نیوتن عباراتی پیدا شد که انگار ماده خودش ابتکار به خرج می‌دهد. بارکلی دربارهٔ active matter هشدار داد.

او با داستان دو توپ می‌گوید قانون باید انتولوژی داشته باشد: اگر جهان توپ‌هایی تحت قانون جاذبه باشد، آن قوانین کجا هستند و چگونه روی ماده کار می‌کنند؟ حتی اگر فضا و زمان انیشتینی را بپذیرید، پرسش این است که توپ چرا در سراشیبی پایین می‌رود؛ طبیعی به نظر می‌رسد چون در طبیعت دیده‌ایم توپ‌ها پایین می‌روند، ولی به گفتهٔ او این چیزی را توجیه نمی‌کند. استدلال دیگرش این است که قانون از جنس امر و اطاعت است و باید و نباید را نمی‌شود در ریاضیات مدل کرد؛ پس از روز اول که گفتند قوانین طبیعت ریاضی است، به سراغ توصیف رفتند و نه تبیین.

کمیت و نیوتن‌گرایی

در فیزیک ارسطویی کمیت و کیفیت هر دو هست ولی در فیزیک مدرن کیفیت نیست. او از ایرادهای معاصرین گالیله تا نیوتن یک بحث اساسی را فقر دادهٔ ورودی می‌داند: همهٔ طبیعت همین عددها نیست و آرزوی سیطره بر کل طبیعت با کمیت شدنی نیست. در قرن بیستم دربارهٔ متغیرهای پنهان بحث شد و قضیه‌ای به نام بل ثابت شد که می‌گوید هیچ کمیتی نمی‌توان به سیستم اضافه کرد که به آن تعین بدهد؛ او می‌گوید به یک معنا همان چیزی که امثال جوردانو برونو گفته بودند درست بود.

نیوتن‌گرایی یعنی قوانین طبیعت ریاضی هستند و سه قانون نیوتن به اضافهٔ نیروی جاذبه کل قوانین طبیعت هستند، و طبیعت را کاملاً و نه به طور آماری و تقریبی شناختیم؛ او می‌گوید همهٔ اجزای آن به نظر غلط می‌رسد یا مشکوک است. این باور دویست سال بیان مطلق قوانین طبیعت شمرده شد با اینکه موارد نقض کم نبود، مثل حرکت عطارد. به گفتهٔ او اگر ذات علم را قدرت و تکنولوژی بدانیم، استفاده از آن نظریه تا پیدا شدن نظریهٔ جانشین کار درستی بود؛ غیرمنطقی است که علم را حقیقت‌یاب جا بزنند و از مدل‌هایی که هیچ بنیان فلسفی و منطقی‌ای ندارد نتیجهٔ فلسفی بگیرند.

آموزش و فلسفهٔ هیوم

به گفتهٔ او این پیش‌فرض‌ها چون به آموزش رفتند تثبیت شدند: در قرن هجدهم و نوزدهم فیزیک نیوتنی را به عنوان حقیقت درس دادند و هنوز هم بدون اینکه گفته شود این‌ها ابزار هستند. می‌گوید در کمتر از چهل پنجاه سال پس از نیوتن گرامر صحبت دربارهٔ طبیعت عوض شد و از اجسام طوری گفته شد که اکتیو هستند و خودشان کار می‌کنند، و این خلأ جایگاه قانون را پر می‌کند.

او خطاب به بچه‌هایی که کارشان فلسفه است می‌گوید تا این تحول جهان‌بینی از ماقبل گالیله به نیوتن درک نشود، نه هیوم و نه کانت و نه هیچ چیز دیگری در فلسفهٔ غرب درست فهمیده نمی‌شود. هیوم انگار اولین فیلسوفی است که با نگاه نیوتن به جهان نگاه کرده؛ معجزه را نقض قانون طبیعت تعریف می‌کند و قانون طبیعت را چیزی می‌گیرد که همیشه برقرار است، پس مفهوم معجزه ذاتاً پاردوکسیکال است. به گفتهٔ او این مفاهیم مدرن هستند و یک تئولوژیست قرن چهاردهم معجزه را چنین نمی‌دید، چون خداوند می‌تواند قانون طبیعت را نقض کند.

در جمع‌بندی جلسه، فیزیکدانِ بلندپروازی که شعار «shut up and calculate» را نمی‌خواهد رعایت کند و فیلسوفی که می‌خواهد فلسفهٔ غرب را عمیق بفهمد، دعوت می‌شوند آثار فلسفهٔ طبیعت را جدی بخوانند، از کپلر و گالیله و کسانی که در مخالفتشان نوشته‌اند، از جوردانو برونو تا بارکلی و لایبنیتس. این جلسه را دعوت به مطالعهٔ متون فراموش‌شدهٔ خاک‌خورده‌ای می‌داند که به نظر او خیلی باارزش است.

پرسش و پاسخ

یکی از حاضران می‌پرسد چرا نتیجهٔ فیزیکدان‌ها که موجبیت وجود ندارد نامشروع است. او مثال می‌زند که فرض کنید ثابت شده نمی‌توان قطعی گفت الکترون چپ می‌رود یا راست؛ کسی می‌تواند بگوید ماوراء طبیعت آن را کنترل می‌کند، و قطعاً نمی‌توان گفت موجبیت نقض شده چون راه‌های دیگری وجود دارد. به گفتهٔ او موجبیت را به دلایلی کنار گذاشتند که با ساینس هماهنگ‌تر بود، نه به دلیل منطقی، و وعده می‌دهد بعداً بیشتر بگوید.

دربارهٔ ربط تصور جدید زمان با ساعت می‌پرسند؛ او می‌گوید اینکه ساعت و زمان مشترک در اروپا ناخودآگاه آن را پدید آورده باشد «شاید»، و این ایده به ذهنش رسیده است. اگر بپرسند چرا چنین مدل مکان و زمانی پدید آمد، پاسخ او ریاضیات آن روز، یعنی هندسهٔ تحلیلی دکارت، است؛ و انیشتین توانست بیرون بیاید چون ریمان ریاضیاتش را در اختیارش گذاشته بود.

→ متنِ کاملِ این جلسه