جلسه با خلاصهای از اهداف سهگانه آغاز میشود و او میگوید طرح اولیهای که در ذهنش بود تغییر کرد و میخواهد از قرن هجدهم بیرون بیاید و وارد قرن نوزدهم شود. قانون اهم را مثال میزند تا نشان دهد نیازی به باور جهانبینی نیوتنی نیست، و از اندازهگیری میگوید. بعد از گرامر علم و انرژی میگوید و به آموزش سکولار میرسد.
مرور اهداف سهگانه
او عذرخواهی میکند که جلساتی که سه جلسه قرار بود باشد همچنان ادامه دارد. میخواهد توضیح دهد چرا طرح اولیهاش تغییر کرد، از قرن هجدهم که در آن گیر کردهاند بیرون بیاید و وارد قرن نوزدهم شود؛ عنوان این جلسه را «فصل سوم، قرن نوزدهم» گذاشته است.
هدف اول تفکیک بخش گالیلهای انقلاب علمی بود. رکن سختافزاری یعنی دستگاه چاپ، کتاب، دانشگاه و کتابخانه، و رکن نرمافزاری یعنی شوق به مطالعهٔ طبیعت و سلطه بر آن با ایدههای بیکن. او اصرار دارد که بود و نبود رکن سوم به پدید آمدن انقلاب علمی لطمه نمیزد، و اگر خط گالیله و نیوتن را از تاریخ اروپا پاک کنند، بالای نود درصد اتفاقات علمی مثبت، حتی نظریهٔ داروین (که با علامت تعجب نوشته و شاید بعداً به آن بپردازد)، رخ میداد. با این حال میگوید به طور قطع میشود گفت به بعضی کشفیات و اختراعات با کار نیوتن بهتر و سریعتر رسیدیم.
از اواخر قرن نوزدهم بسیاری از چیزهایی که هایتک مینامیم، مثل مکانیک کوانتوم، بدون رکن سوم قابل انجام نبود. او میگوید مدلسازی ریاضی لزوماً جزء رکن سوم نیست؛ اینکه افلاطون حرکت خورشید به دور زمین را با هندسه مدل کرده، به معنای اعتقاد به همهٔ آن چیزی نیست که جهانبینی علمی نامیده میشود. علم را نباید بهعنوان یک پکیج گرفت؛ و این سوءتفاهم است که انقلاب علمی از گالیله شروع شده و با نیوتن به اوج رسیده.
علم بدون باور به جهانبینی
هدف دوم این بود که نشان دهد موفقیتهای علم به پذیرش جهانبینی نیوتنگرا ربطی ندارد: اگر به مدلها ابزارانگارانه نگاه کنیم همان موفقیتها به دست میآید. میگوید اگر معادلات نیوتن را بنویسد ولی باور نداشته باشد نیروی جاذبه واقعاً وجود دارد، کارش را انجام میدهد؛ این دیدگاه از روز اول که کپرنیک نظریهاش را داد در برابر دیدگاه رئالیست بوده است. تکنولوژی از فرمولها درمیآید نه از تعبیرهای فلسفی پشت آنها، و فیزیک نیوتنی هم با اینکه باطل شد هنوز به طور تقریبی قابل استفاده است. هنوز مثال قانون اهم برای ابزارانگاری مانده است.
توهم لاپلاسی را چنین توضیح میدهد که بحثهای نیوتن و لایبنیتس بدون نتیجه قطع شد و طوری رفتار کردند که انگار مسائل حل شده و با حس پیروزی کامل وارد قرن نوزدهم شدند. او اصرار دارد که شاید بزرگترین و عجیبترین تحول تاریخ فرهنگ بشر همین اتفاق قرن هجدهم است، و میگوید خود ما هم تحت تأثیر آموزش دچار توهم لاپلاسی هستیم. به گفتهٔ او توضیح اینکه این توهم چگونه ظرف یک قرن پدید آمد بدون اشاره به زمینههای اجتماعی ممکن نبود، و برای همین دو سه جلسهٔ اضافه صرف آن شده است.
زیان این جهانبینی
هدف سوم نشان دادن مضر بودن این باور بود، هم برای پیشرفت علم و هم برای بشر. میگوید در رکن سوم به نوعی مضامینی پنهان و غیر دینی یا حتی ضد دینی هست: فرضهای اتمیستی و قوانین ریاضی دترمنیستیک که جایی برای اختیار و غایتانگاری نمیگذارند؛ نمیخواهد بگوید این مشکل اصیلی است ولی حس خوبی به آدمها نمیداد. با مثال کسوف میگوید وقتی بدانیم کسوف تا میلیونها سال قابل محاسبه است، آن احساس باستانی معنا از بین میرود و انگار جهان بیمعنا میشود؛ چون بشر در معنا زندگی میکند، این تصورات غلط به نوعی نه با دین بلکه با ذات بشر تعارض دارند.
برای پیشرفت علم هم مضر بود: هیاهوی اطراف نیوتن و مطلقکردن فضا و زمان، میشود گفت کشف نسبیت را به تعویق انداخت. او میگوید فایدهگرایی کاپیتالیستی، که کالایی را که خوب فروش میرود تغییر نمیدهد، عیناً به علم هم سرایت کرد؛ کلکولس ابزار مهندسها شد و پرسشهای لایبنیتس و بارکلی به حاشیه رفت. به نظر میآید روال کلی علم این است که تا سرشان به سنگ نخورد به پیشفرضها برنمیگردند.
قانون اهم و اندازهگیری
قانون اهم را انتخاب کرده تا نشان دهد برای کار علمی نیازی به باور جهانبینی نیوتنی نیست و شیوهٔ آموزش فیزیک نهفقط مفید نیست بلکه مضر هم هست. ماجرا از ولتا و پای قورباغه شروع میشود که با پیل الکتریکی تکان خورد؛ در قرن نوزدهم هنوز کسی نمیدانست جریان الکتریکی چیست، و کاوندیش با شوکدادن به بدن خودش اندازه میگرفت. قانون اهم میگوید جریان از تقسیم ولتاژ بر مقاومت به دست میآید.
جریان را با آمپرمتر اندازه میگیریم، ولتمتر همان آمپرمتر با مقاومت بالاست، و مقاومت را هم با آمپرمتر و ولتاژ معلوم اندازه میگیریم؛ پس اگر کسی ناشی باشد فکر میکند قانون اهم توتولوژی است. او میگوید اینگونه نیست: قانون اهم رابطهٔ خطیای میگوید، یعنی اگر دو پیل را کنار هم وصل کنیم دو برابر جریان رد میشود، و همین امکان تولید مقاومت استاندارد و باطریها را میدهد.
سیستم خطی یعنی ورودیها با هم تداخل نمیکنند، و قانون اهم یکی از صدها قانونی است که از این ویژگی میآید. همهٔ رسانهها از آن پیروی نمیکنند و در ابررسانایی به هم میخورد؛ پس به گفتهٔ او قانون اهم بیشتر خطیکردن یک پدیده در محدودهای است تا نمایش خطیبودن آن. او تأکید میکند که قرن نوزدهم قرن تعارض علم و دین نیست و نقطهٔ عطف در فرهنگ بشر قرن هجدهم است.
عملیاتگرایی و فیزیک مجرد
آموزش بهتر را چنین پیشنهاد میکند که بهجای قانون اهم به بچهها خطیکردن را یاد بدهند، و اسمش را «فیزیک ابسترکت مجرد ابزارانگارانه» میگذارد؛ اصول کلی مثل تقارن و خطیکردن، و قوانین تجربی حالتهای خاص آنها. این را به نسبت فقه با توضیحالمسائل تشبیه میکند و میپرسد چقدر میشود این کار را در فیزیک انجام داد و آیا انجام شده است.
میپرسد از کجا بدانیم جریان دو آمپر دو برابر یک آمپر است، و پاسخ میدهد که اهمیتی ندارد واقعاً چه اتفاقی دارد میافتد؛ این عددها کاملاً قراردادی است و تقریباً همهٔ اندازهگیریها مبتنی بر تئوری هستند، پس میان مفهوم اندازهگیری و قانون دوری پدید میآید. ماخ، پوزیتیویستهای منطقی و بریجمن در این باره حرف زدهاند و عملیاتگرایی بریجمن میگوید جریان همان است که آمپرمتر نشان میدهد. او از آن دفاع نمیکند و میگوید راهحلی ساده است که فیزیک را کاملاً از واقعیت جدا میکند؛ مقالات فیلسوفی به نام چنگ را برای ادامهٔ بحث خوب میداند.
به گفتهٔ او پدیدهای که کار انجام میدهد قابل اندازهگیری و برای ما جالب است چون میشود از آن تکنولوژی درآورد، و پدیدهای که کار انجام نمیدهد قابل مطالعه نیست. فیزیک را به شوخی چنین توصیف میکند: یافتن توصیفهای ریاضی تا حد ممکن دقیق دربارهٔ رفتار ماده و انرژی و کمیاتی که نمیدانیم چه هستند، در فضا و زمانی که نمیدانیم چه هستند. نتیجه میگیرد که قانون اهم جزء قوانین طبیعت نیست و یک قانون فیزیک است.
گرامر و واژهها
او میگوید در آستانهٔ قرن نوزدهم فیزیکدانهای دچار توهم لاپلاسی مطمئن بودند قوانین تجربی را با قوانین پایه توضیح میدهند. به گفتهٔ او کتابی از کارترایت با عنوان «How the Laws of Physics Lie» میگوید این توهم که قوانین فنومنال از قوانین پایه به دست میآیند درست نیست، چون همیشه اپراکسیمیشن و ایدهآلسازی در کار است و به نظر میآید قانون تجربی از قانون پایه قابل استنتاج نیست.
از قرن هجدهم نام خدا و بحثهای فلسفی از کتابهای علمی حذف شد و گرامری آمد که انگار طبیعت و ماده فعال هستند، مثل «ذرات طبق قوانین فلان همدیگر را جذب و دفع میکنند». در این گرامر قوانین حکم میرانند ولی انگار وجود ندارند، و دانشآموز اصلاً نمیپرسد قانون جاذبه چیست و کجاست؛ در زیستشناسی هم طبیعت انتخاب میکند. او میگوید بعضی از این جملهها استعاری به نظر میآیند ولی بسیاری قابل تحلیل به هیچ چیز نیستند.
او میگوید از واژهها بیشتر از هر چیزی باید ترسید، چون وقتی برای چیزی واژه میگذارید یعنی میپذیرید که چنین چیزی وجود دارد؛ ماده، انرژی، فضا و زمان همه به شدت بحثبرانگیز هستند.
انرژی، نامی برای چیزی ناشناخته
انرژی در قرن نوزدهم وارد فیزیک شد و در نیوتن و دکارت واژهٔ انرژی وجود ندارد. در همهٔ فرهنگها واژهای برای چنین قدرتی هست، مثل «چی» در چینی و «پرانا» در هندی، و پزشکی چینی و هندی بر کنترل آن بنا شده است. وقتی میپرسند انرژی را چگونه اندازه میگیرید، باید پرسید کدام انرژی؛ انرژی کمیتی مثل طول نیست.
به نقل او، فاینمن میگوید در فیزیک امروز نمیدانیم انرژی چیست؛ فقط چیزهایی را اندازه میگیریم و جمع عددها ثابت میماند، و به آن جمع ثابت انرژی میگوییم. او میگوید انرژی در فیزیک شبیه پرانا و چی چیزی ناشناخته با جلوههای مختلف است، و اگر قانون جایی نقض شود میفهمیم نوع جدیدی از انرژی کشف کردهایم و نمیگوییم قانون به هم خورده، بلکه دنبال قانون جدیدی میگردیم. اول فکر میکرد فاینمن این را گفته، بعد دید پوانکاره صریح گفته است که دربارهٔ انرژی چیزی نمیدانیم جز قانون بقای انرژی.
او میگوید وقتی چیزی را نام میگذارند و اندازه میگیرند، انگار دیگر رازی ندارد و راززدایی میشود؛ در آموزش فیزیک کسی نمیپرسد انرژی چیست. با نگاهی مذهبی، مثل دکارت میشود گفت خداوند حرکت را آفریده و علت بقای انرژی ثبات صفات الهی است. او مفهوم هایدگر دربارهٔ مود شناختن و مود کارکردن را میآورد و میگوید انگار بشر از مود شناختن وارد مود کارکردن شد، یعنی از آبزرویشن انفعالی به اکسپریمنت و سلطه و کنترل؛ هایدگر این را برای توضیح ماجرای اروپا نگفته است. به نظر میرسد پدیدهٔ روانشناسی عمیقی پشت آن باشد.
آموزش سکولار و دو پرسش
در قرن نوزدهم آموزش را از دست کلیسا و ژئوزوئیتها گرفتند و سکولار شد؛ آکادمیهای بیرون از دانشگاه دانشگاهها را گرفتند و هدف آموزش تغییر کرد، و ما بهجای فیزیک متعارف همان فیزیکی را میخوانیم که بیشتر به درد مهندسی میخورد. او امیدوار است جلسهٔ آینده زیستشناسی و قرن بیستم را بگوید که فیزیک نیوتنی به هم میریزد ولی روی کسی تأثیری نمیگذارد.
یکی از حاضران میپرسد اگر تمام گرامر علم را عوض کنیم علم جدیدی حاصل میشود؟ او میگوید نه: علم به معنای وصف و مدل ریاضی و تکنولوژی همان میماند، ولی این گرامر ناخودآگاه این توهم را میسازد که طبیعت خودکار کار میکند، همهٔ پرسشها پاسخ داده شده، علم جای خدا را میگیرد، و قوانین انتولوژی ندارند. یکی دیگر میگوید مسئلهٔ قانون اهم را دربارهٔ قانون دوم نیوتن هم میشود گفت؛ او پاسخ میدهد کل ماجرای مژرمنت مشکلی فلسفی و کلی است و مقالات چنگ را توصیه میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه