→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۷ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

علت شروع جلسات و در آستانۀ قرن نوزدهم

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

جلسه با عذرخواهی برای تأخیر آغاز می‌شود و او همان کاریکاتور جلسهٔ اول را دوباره می‌آورد. او می‌گوید چون فایل صوتی و پاورپوینت با هم سینک نبود، این بار وابستگی به پاورپوینت را کم کرده است. سپس سه نکتهٔ طرح اولیه را مرور می‌کند، برای مطالعه توصیه می‌دهد و دربارهٔ علت غایی و انرژی سخن می‌گوید. در بخش پایانی به آستانهٔ قرن نوزدهم و پیش‌فرض طبیعت‌گرایی روش‌شناسانه می‌رسد.

کاریکاتور، فرانکشتین و علم‌گرایی

او دوباره سراغ کاریکاتور جلسهٔ اول می‌رود: حتی اگر دانشمندها واکسنی ابداع کنند، کسانی این را حرکتی غیر دینی و ضد دینی حساب می‌کنند. می‌گوید به نظر می‌رسد از پارسال تا حالا تحقیقات تا حدود زیادی ما را به این سمت بردند که این ویروس آزمایشگاهی است؛ اگر این راست باشد، بالاخره تقصیر دانشمندانی است که این کار را کرده‌اند و کاریکاتور باید طور دیگری شود.

سپس می‌گوید به جای دانش باید دانشمندان بگوید، چون خود science مشکلی ایجاد نمی‌کند و نحوهٔ استفاده از آن مشکل ایجاد می‌کند؛ همین را دربارهٔ دین و مسلمان‌ها هم می‌شود گفت. داستان فرانکشتین را می‌آورد و می‌گوید science بارها فرانکشتین‌هایی تولید کرده که حیات بشر را به خطر انداخته‌اند، مثل بمب اتم.

او می‌گوید این چیزها ضد علم نیست و ضد نحوهٔ استفاده از علم است، یعنی اینکه بیش از اندازه به دانشی که قابل اتکا نیست به طور صددرصد تکیه کنیم. علم نیست که ادعاهای فراعلمی می‌کند، دانشمندان و جامعه‌ای در حاشیهٔ دانشمندان هستند که این کارها را می‌کنند، مثل ولتر که سعی کرد نیوتن را به خدایی برساند و علم را تبدیل به یک دین جدید کند؛ به گفتهٔ او اینها دانشمند نیستند و تئوری‌های نیوتن را هم نمی‌فهمند.

مرور سه نکتهٔ طرح اولیه

برنامه سه جلسه برای سه نکته بود که به نظر او دربارهٔ آن‌ها سوءفهم‌هایی هست که منشأ پایهٔ علم‌گرایی‌اند. علم‌گرایی را چنین می‌گوید: علم تنها منبع معرفت باشد و بیرون از علم راهی به معرفت نباشد. او می‌گوید علم شاخه‌ای از معرفت است که برای معرفت مناسب نیست و معطوف به قدرت است. دربارهٔ جلسات آینده می‌گوید طرح روشن و مشخصی ندارد.

نکتهٔ اول: این تصور که علم جدید نتیجهٔ انقلاب علمی است که از کوپرنیک و گالیله و نیوتن شروع شد، به گفتهٔ او صد درصد موهوم و تاریخ‌نگاری مغرضانه است. پیشرفت‌های تکنولوژیک و علوم دیگر به‌جز فیزیک و ستاره‌شناسی مستقل از آن بود و نتیجهٔ موجی با جنبه‌های سخت‌افزاری مثل چاپ و دانشگاه‌ها که ریشه در کلیسای کاتولیک و پروتستانتیسم داشت؛ ولی او حق گالیله و نیوتن را به عنوان یکی از سه رکن جدا کرده است.

نکتهٔ دوم: باورهای جهان‌بینی علمی، مثل ریاضی‌بودن قوانین و علت فاعلی به جای غایی، در پیشرفت‌ها مؤثر نبودند و نگاه ابزارانگارانه همان تحولات تکنولوژیک را می‌داد. نکتهٔ سوم: این باورها مضر هم بودند، چون اگر فضای اطراف پرینسیپیا نبود و حرف لایبنیتس و بارکلی شنیده می‌شد، ممکن بود خیلی زودتر به نسبیت خاص برسیم.

توصیه: متون هم‌عصر نیوتن

او می‌گوید خودش بعد از مدت‌ها دوباره فکر کرد که چگونه یک دفعه چنین توهمی همه را گرفت؛ گفتن اینکه صرفاً آموزش بوده دردی را دوا نمی‌کند. برای کسانی که می‌خواهند در مبانی فیزیک کار کنند توصیه می‌کند متن‌هایی را که بارکلی و لایبنیتس و هویگنس و رقبای جریان نیوتنی نوشته‌اند بخوانند، چون در متون تقریباً همزمان با نیوتن بحث‌های درخشان فلسفی پیدا می‌شود و اکثر آن‌ها اعتراض‌هایی هستند که وارد هستند.

او کتابی پیدا نکرده که دربارهٔ پیش‌فرض‌های اونتولوژیکی که با نیوتن وارد علم شد جمع‌آوری منظمی کرده باشد. یک تحول بزرگ فیزیک با کنار گذاشتن مکان مطلق و زمان مطلق نیوتن در نسبیت انیشتین رخ داد؛ پس طبیعی است آدم فکر کند بن‌بست‌هایی که در فیزیک حداقل صد سال وجود دارد شاید با بررسی پیش‌فرض‌های دیگر قابل رفع باشد.

نکتهٔ دوم او این است که در بحث‌های زمان نیوتن شیوهٔ استدلال به سبک اسکولاستیک بود و کسی پیش‌بینی نمی‌کرد که چون این فرض‌های ناموجه را می‌گذارید دچار این مشکل خواهید شد. او راهی می‌گوید که یکی دو مورد امتحان کرده است: بپرسیم اگر این کار را بکنیم چه می‌شود، یعنی علمی به وجود می‌آید که چنین نقصی دارد و بعد نشان دهیم در قرن‌های آینده این نقص‌ها خودشان را نشان داده‌اند. می‌گوید ندیده جایی دیگر این کار را بکنند.

علت غایی و تنظیم دقیق

یکی از فرض‌های متودولوژیک علم جدید این بود که فقط علت فاعلی نگه داشته شد، با اینکه همهٔ فلاسفه توافق داشتند علت غایی هم باید در توجیه باشد؛ می‌شود گفت ارجاع به هدف برای دانشمندان تابو شده است. اگر چیزهای مؤثری وجود داشته باشند که کمی نمی‌شوند، با فقر اطلاعات روبه‌رو می‌شویم و مدل جواب نمی‌دهد. می‌گوید در قرن هجدهم یک نفر می‌توانست این را هشدار دهد و کسی را ندیده که چنین کرده باشد.

تمثیل تیرانداز را می‌آورد: تیری در وسط سیبل می‌نشیند و همهٔ مسیرش از نظر فاعلی توجیه می‌شود، از قوانین مکانیک تا سیگنال‌هایی که از مغز می‌آید و عضلات؛ ولی اینکه چرا از بین همهٔ شرایط اولیه همین زاویه و نیرو انتخاب شد توجیه ندارد، و علت غایی همین‌جا خودش را نشان می‌دهد. می‌گوید تمثیل است و منظورش نیست که دانشمندان منکر نشانه‌گیری هستند.

به نظر او Fine Tuning از این نوع است: اگر تئوری بیگ‌بنگ را قبول کنید، در شرایط اولیه آزادی عملی نزدیک به بی‌نهایت برای پارامترها وجود داشت و با تلورانس‌های بسیار کم، جهانی که در آن حیات پدید بیاید به دست آمد. در زیست‌شناسی، اگر روزی نشان دهند که از بین میلیاردها رشتهٔ ممکن DNA فقط یکی به چنین حیاتی می‌رسید، موردی شبیه آن خواهد بود؛ ولی هنوز به آنجا نرسیده‌ایم و باید دست‌کم ده بیست سال صبر کنیم، در حالی که در فیزیک مسئلهٔ Fine Tuning خیلی جدی و تثبیت‌شده است.

به کسانی که علت غایی را منکرند و می‌گویند جهان‌های موازی بسیار هست و ما در یکی از آن‌ها زندگی می‌کنیم، می‌گوید این جواب را چند هزار سال قبل هم می‌شد به برهان نظم داد؛ تا شاهدی ارائه نشود به علت غایی باید اعتراف کرد، مگر اینکه توجیهی برای این انتخاب خاص شرایط اولیه بیاورند. می‌گوید همان‌گونه که از پنروز نقل کرده، علم فیزیک با این تئوری‌های موجود دارد می‌گوید علت غایی وجود دارد و خدایی هست و آفرینشی وجود داشته، مگر اینکه علم در آینده چیز دیگری بگوید.

انرژی و جدایی علم و دین در ذهن

او می‌گوید با دید اینسترومنتالیستی همهٔ تکنولوژی را می‌شود داشت: پای قورباغه پدیده‌ای است که حرکت ایجاد می‌کند، می‌شود آن را مدرج کرد و اندازه گرفت و کنترل کرد و از آن تکنولوژی درآورد، حتی بدون اینکه بدانیم چه چیزی آن را تکان می‌دهد. به گفتهٔ او ضدیت علم‌گراها با فلسفه و دین نتیجهٔ کار علمی و محتوای علم نیست، نتیجهٔ جایگاهی است که علم از نظر اجتماعی و روانی پیدا کرد، یعنی بزرگ‌نمایی و علم‌ستایی و علم‌پرستی که در زبان و آموزش رسوخ کرده است.

دربارهٔ انرژی می‌گوید فیزیکدان‌ها همین الان می‌پذیرند که نمی‌دانیم انرژی چیست؛ انرژی چیزی مستقل نیست و فقط جلوه‌های مختلفش را اندازه می‌گیریم، و آنچه آن را پذیرفتنی می‌کند قانون بقای انرژی است. هر کس با متون عرفانی آشنا باشد احساس می‌کند دربارهٔ مفهومی عرفانی سخن می‌رود؛ عرفایی می‌گویند God is Energy که به نظر او در آن مسامحه‌هایی هست.

او تمرینی پیشنهاد می‌کند: شعار «لَاحَوْلَ وَ لَاقُوَّةَ إِلّا بِاللّٰهِ» را، حتی اگر ترجمهٔ عیناً درستی نباشد، به زبان فیزیک بگویند: هیچ انرژی جنبشی و پتانسیلی نیست مگر از جانب خدا. این را به کسانی می‌گوید که اعتقاد دینی دارند و فکر می‌کند خنده‌شان می‌گیرد؛ خودش هم نتوانسته جلوی خنده را بگیرد. نتیجه می‌گیرد که این دو زبان و دو نوع معرفت در ذهن ما دور از هم هستند و جدایی علم و دین در درون ما هم حک شده است.

آستانهٔ قرن نوزدهم و مسئلهٔ حیات

او می‌گوید تا جلسهٔ ششم بیشتر روی پیش‌فرض‌های انتولوژیک تأکید داشت و در این جلسه روی پیش‌فرض‌های متودولوژیک تأکید می‌کند. این گرایش که تعارض و جدایی علم و دین را نسبت می‌دهند به داروین اشتباه است و هر چه تقریباً پدید آمد در قرن هجدهم تثبیت شد. در توهم لاپلاسی، در آغاز قرن نوزدهم فرض بر این بود که می‌دانیم جهان از چه تشکیل شده و فقط زیست‌شناسی مجهول مانده است.

به گفتهٔ او مسئلهٔ اصلی داروینیسم نبوده و نیوتنیسم است که مشکلات را به وجود آورده. به شوخی می‌گوید مثل این است که در ابتدای قرن نوزدهم کسی بگوید اگر توهم لاپلاسی را قبول کنی و توصیف‌ها را به عنوان تبیین قبول کنی، حیات را برایت توجیه می‌کنم؛ جواب او نه است، چون اگر پرت و پلاها را به عنوان توجیه قبول کنی، توجیهی پرت و پلا هم برای حیات می‌آورند، کما اینکه آوردند. چرا پیلی برهان‌های خداشناسی را سمت حیات برد؟ چون احساس می‌کرد جای دیگری برای برهان نمانده است؛ یعنی توهم لاپلاسی حتی در دیندارها هم ایجاد شده بود.

به نظر او قطعی است که آن پیش‌فرض‌ها غلط هستند و همه دانش‌های موقت ضعیفی هستند که به زودی جانشین پیدا می‌کنند. دربارهٔ داروینیسم هم حداقل یک جلسه صحبت خواهد کرد.

طبیعت‌گرایی روش‌شناسانه

پیش‌فرض ظاهراً بی‌آزار این است که دانشمند در مقالهٔ علمی حق ندارد پدیده‌ای را که برایش توجیه طبیعی پیدا نکرده به ماورای طبیعت نسبت دهد. او می‌گوید طبیعت‌گرایی روش‌شناسانه نمی‌گوید ماورای طبیعت وجود ندارد و فقط دستورالعمل است، و فکر می‌کند همه قبول دارند روش‌شناسی خوبی است: مسئله‌ای که حل نشده باقی بماند حل نشده می‌ماند و کنجکاوی تا نهایت ادامه پیدا می‌کند. دربارهٔ Fine Tuning می‌گوید از نظر پنروز باید تئوری‌ها را عوض کرد، و دانشمند با مجهول همین‌گونه برخورد می‌کند.

دربارهٔ تاریخچه می‌گوید اگر اشتباه نکند از قرن سیزده در مدرسهٔ پاریس از استادهای طبیعیات تعهد می‌گرفتند که از الهیات استفاده نکنند، و نیوتن هم به گفتهٔ او وقتی رئیس آکادمی سلطنتی شد بحث الهیاتی در مقاله‌ها را ممنوع کرد؛ این دشمنی با الهیات نبود و احساس می‌کردند ماورای طبیعت بحث علمی را تضعیف می‌کند.

سپس می‌گوید روانشناسانه برای دانشمند هر دخالت ماورای طبیعت شکست علم است و science از آن متنفر می‌شود، و به تدریج طبیعت‌گرایی روش‌شناسانه اونتولوژیک شد. می‌گوید در ذهن آدم‌هایی که نظریهٔ تکامل را می‌پذیرند این نیست که تکامل نظریهٔ بسیار موفقی است، بلکه این است که راهی جز آن برای حفظ طبیعت‌گرایی نیست؛ هرچند این استدلال را جایی به این وضوح نمی‌بینید. چون سه دقیقه به ساعت هفت مانده، بحث Objective بودن و تمثیلی را به جلسهٔ آینده می‌گذارد.

→ متنِ کاملِ این جلسه