→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۸ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نکاتی درباره بحث جلسه گذشته

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید می‌خواهد دربارهٔ علم در قرن نوزدهم بگوید و امیدوار است به این برسند که عنوان «قرن علم» دقیق‌تر از آن چیزی است که در ابتدا به نظر می‌رسد. نیمهٔ اول جلسه به ادامهٔ پیش‌فرض‌های متدولوژیک علم، طبیعی‌گرایی و عینیت می‌پردازد و نیمهٔ دوم به تحولات قرن نوزدهم.

قرن علم و نکاتی از جلسهٔ پیش

او می‌گوید می‌گویند قرن نوزدهم قرن علم است و ممکن است در ابتدا این نامگذاری دقیق به نظر نرسد، چون ریشه‌های علم در قرن هفدهم و هجدهم است و به نظر می‌رسد مقداری مسامحه در آن هست. دربارهٔ جلسهٔ پیش می‌گوید فاین تیونینگ را فقط مثال زده بود و نمی‌خواهد بحث با آن خلط شود؛ موضوع مهم نه فاین تیونینگ بود و نه حتی علت غایی. نکتهٔ اصلی این است که مجموعهٔ مدونی از پیش‌فرض‌های فیزیک و علم نداریم و چنین مجموعه‌ای به صورت سلسله مراتب لازم است.

او می‌گوید یکی از دوستان گفته گاهی اوقات اینسترومنتالیستی و ابزارانگارانه برخورد نکردند بلکه واقعا‌گرایانه برخورد کردند، مفید بوده برای علم، از جمله در بحث اتمیسم که بین ماخ و بعضی از فیزیکدان‌ها درگرفته بود. او فکر نمی‌کند در این مورد خاص هم حق با کسانی بوده که رئالیستی برخورد کردند، و فکر می‌کند آنهایی که ابزارانگارانه برخورد می‌کردند شاید علم را جلو می‌انداختند اگر حرف‌هایشان بهتر شنیده می‌شد.

علم به‌عنوان نهاد اجتماعی

به گفتهٔ او در انتهای قرن هجدهم علم کم کم به صورت یک نهاد اجتماعی قدرت پیدا کرد و با نهادهای سیاسی مرتبط شد. بعد از انقلاب فرانسه آکادمی‌های علوم در دولت‌های سکولار بودجه‌شان را از دولت می‌گرفتند و آموزش کم کم از دست کلیسا گرفته شد؛ در پایان قرن نوزدهم اثری از مرجعیت علمی کلیسا دیده نمی‌شود، و نهادهای مستقل از دولت هم از علم حمایت می‌کنند. او یادآوری می‌کند که از ابتدای انقلاب علمی دانشی پیدا شد که ذاتاً معطوف به قدرت است و نه حقیقت.

پیش‌فرض‌های متدولوژیک علم

او موضع دانشمندان را می‌آورد: ادعا می‌شود که در علم پیش‌فرض آنتولوژیک نداریم و پیش‌فرض‌های علم متدولوژیک‌اند؛ علم نمی‌گوید ماورای طبیعت وجود ندارد، می‌گوید روش ما این است که دنبال تبیین‌های طبیعی برای پدیده‌های طبیعی هستیم. می‌گویند ما یک متد انتخاب کردیم و این متد نتیجه داده، و اگر به بن‌بست رسیدیم مثل نسبیت اینشتین پیش‌فرض‌ها را عوض می‌کنیم؛ شما هم مدلی با علت غایی ارائه بدهید که بهتر کار کند.

نکتهٔ اول او این است که احساس موفقیت برمی‌گردد به انفجار نوری قرن هجدهم که به اشتباه گمان کردند قوانین اصلی طبیعت را یافته‌اند. به گفتهٔ او فقط تقریب‌هایی پیدا شده و این بیشتر باید حالت شکست داشته باشد تا پیروزی؛ موفقیت تقریبی در مدل کردن بعضی چیزها این پیش‌فرض‌ها را تأیید نمی‌کند. نکتهٔ دوم این است که ملاک داوری را از اول خود علم تعیین کرده، یعنی پیش‌بینی کمی، و او می‌پرسد چه کسی گفته هدف ما از شناخت طبیعت همین است. می‌گوید شاید علم جدیدی نتواند مثل علم فعلی تکنولوژی تولید کند، ولی چه کسی می‌گوید معرفت منحصر به پیش‌گویی و تکنولوژی است.

طبیعی‌گرایی

او می‌گوید یکی از مهم‌ترین عوامل پیروزی داروینیسم این بود که زیست‌شناس‌ها احساس می‌کردند چون ساینتیست هستند نمی‌توانند جز از عوامل طبیعی استفاده کنند و از علت غایی حرف بزنند، و با این فرض هیچ راهی جز تئوری‌ای مثل داروین باقی نمی‌ماند. به گفتهٔ او آن تئوری در زمان انتشار بی‌نهایت ضعیف بود و پشتوانهٔ تجربی نداشت؛ ولی از نوداروینیسم احساس بدی ندارد و آن را تئوری جالبی می‌داند.

مشکل اساسی طبیعی‌گرایی به گفتهٔ او این است که مشخص نکرده طبیعت یعنی چه: واژه‌های ماده و طبیعت در تاریخ پیوسته در حال وسعت‌اند، از جسم دکارت و ماده نیوتون تا میدان‌ها و انتنگلمنت که به قول اینشتین حالت روح‌مانند داشت و بعد پدیدهٔ فیزیکی پذیرفته شد. پس نمی‌شود گفت چون علم پیش رفته فرض تأیید شده؛ محدوده گسترش یافته است. او می‌گوید این فرض‌های متدولوژیک انگار کم کم مثل فرض آنتولوژیک وارد استدلال‌ها می‌شوند، و تبدیل کم و بیش متدولوژیک به آنتولوژیک از لحاظ فلسفی و روانشناسی اشکال دارد.

عینیت: دفاع و نقد

به گمان او خیلی‌ها اعتقاد دارند عینیت مهم‌ترین ویژگی ساینس است، و برای همین می‌خواهد از طرف علم‌گرا یک دفاعیه فلسفی از متدهای علمی بر اساس آرمان عینیت ارائه بدهد: کشف آن چیزی که واقعاً در عالم واقع هست، مستقل از ذهن و پرسپکتیو انسان. در همین نقش می‌گوید به جای گرم و سرد ترمومتر می‌گذاریم و به جای رنگ طول موج، و ریاضیات مستقل از ذهن به نظر می‌رسد، پس علم سراغ کمی‌سازی رفته تا عینی باشد؛ و با شوخی می‌گوید موقتاً یک آدم علم گرای کوررنگ است.

سپس نقش را کنار می‌گذارد و می‌گوید در یکی دو دههٔ اخیر شاید مهم‌ترین کار در فلسفهٔ علم این بوده که این دفاعیه و خود مفهوم عینیت زیر سؤال رفته است. کتاب «عینیت» از خانم داستون و آقای گلیسون را معرفی می‌کند که نشان می‌دهد عینیت دست‌کم پنج دوره با معنی‌های مختلف گذرانده، و دورهٔ دوم را عینیت مکانیکی می‌نامد. به گفتهٔ او عینیت پیش‌فرض‌ها را تولید نکرده، بلکه پیش‌فرض‌ها آن مفهوم خاص از عینیت را در ذهن جا انداخته‌اند، و در آغاز علم بحث عینیت مطرح نبود.

او برای باز شدن ذهن یک آلترناتیو مطرح می‌کند، نه برای دفاع از آن: مدل اسماء الهی، که در آن جهان تجلی اسماء و صفات خداوند است و اگر آن را در نظر بگیریم، آنچه واقعاً عینی است اسماء الهی‌اند و اندازه‌گیری طول موج از واقعیت دور می‌کند. به گفتهٔ او در عینیت مکانیکی پرسپکتیو انسان به ماشین داده می‌شود، و ماشین، درست است که موجود زنده نیست، ولی فاقد پرسپکتیو نیست.

او می‌پرسد این کار که کیفیات را تبدیل به کمیت کردند چقدر معتبر است. در مثال دما، تحقیقات جدید دربارهٔ احساس حرارت در انسان با تعریف کمی دما، یعنی انرژی جنبشی ذرات، فرق دارد.

تکرارپذیری، قدرت و فکت‌ها

او می‌گوید تکرارپذیری آزمایش یکی از فرض‌های علم است که می‌شود ارتباطش داد به آرمان آبجکتیو بودن؛ ولی با این شرط اراده آزاد و موجودات هوشمند ماورای طبیعی، که قابل تکرار نیستند، قابل detect کردن نمی‌شوند. این شرط بی‌گناه به نظر می‌رسد ولی مثل طبیعی‌گرایی به انکار چیزهای غیرقابل تکرار منجر می‌شود. به نظر او از روز اول واضح بود که علم یک روز اراده و اختیار را منکر می‌شود، و الان زمزمهٔ توهم بودن consciousness هم هست.

در مقابل او می‌گوید تکرارپذیری وقتی مهم است که بخواهید تکنولوژی تولید کنید؛ با فرشته‌ها و اراده آزاد نمی‌شود تکنولوژی ساخت، پس تکرارپذیری از آبجکتیو بودن نمی‌آید. ادعای او که بارها تکرار کرده این است که معطوف به قدرت و تکنولوژی بودن علم همه چیز را توجیه می‌کند و عینیت سرابی است که به آن نرسیده‌ایم. می‌گوید با تکرارپذیری معجزه هم حذف می‌شود؛ بحث معجزه نتیجهٔ پیش‌فرض‌های متدولوژیک است که نمی‌شد از آن‌ها نتیجه آنتولوژیک گرفت، ولی به نظر می‌آید گرفته‌اند.

او می‌گوید پاپر، تا آنجا که فکر می‌کند، نخستین بار گفت اینکه چه چیزی فکت پذیرفته شود شبیه حکم دادگاه و هیئت ژوری است، و امروز از بحران تکرارناپذیری آزمایش‌ها حرف می‌زنند. به نقل از جمله‌ای در مقاله‌ای روانشناسی می‌گوید ادعای دانش آبجکتیو درخواست مطلق اطاعت است؛ کلیسا هم ادعای کشف حاق واقعه داشت و علم هم همین کار را می‌کند، و او دوباره عینیت را به ارتباط علم با قدرت برمی‌گرداند.

قرن نوزدهم: زبان، رقابت ملی و آزمایشگاه لیبگ

او می‌گوید زبان لاتین از زبان علم حذف شد و فقط موضوع را مطرح می‌کند تا کنجکاو شوند؛ توجیه پیچیدگی لاتین را قابل قبول نمی‌داند چون می‌شد آن را ساده کرد یا اسپرانتو گذاشت. این که لاتین مترادف با دینی و کلیسایی بود و دوست داشتند زبان علم نباشد، که آن را به سره‌گرایی فارسی تشبیه می‌کند، دلیل حذف است و رقابت‌های ملی دلیل اینکه چیزی جایگزینش نشد؛ می‌گوید هیچ بعید نیست یکی از مسائل اصلی این بود که یک انگلیسی دوست نداشت آثار آلمانی را بخواند.

او می‌گوید ابتدای قرن قبلهٔ آمال فیزیکدان‌ها و شیمیدان‌ها پاریس بود و از نیمهٔ دوم قرن آلمان شد؛ فرانسه پس از شکست ۱۸۷۱ از پروس متوجه شد آلمانی‌ها از لحاظ تکنولوژی و علم پیشرفت کرده‌اند و از سه دههٔ آخر قرن از روش آموزشی آلمان تقلید کرد. انگلیسی‌ها هم مثل آلمانی‌ها رفتند سراغ آزمایشگاه راه انداختن، مثلاً cavendish lab.

به نظر او مهم‌ترین اتفاق قرن نوزدهم، نه یک مفهوم یا نظریهٔ علمی، درخشش آزمایشگاه لیبگ بود: یک آلمانی به اسم Liebig که شیمیدان بود آزمایشگاهی درست کرد که شاید بشود گفت اولین ریسرچ لب تاریخ علم است؛ آدم‌هایی که استخدام شدند همه PHD داشتند و او صدها محصول تولید کرد و به بازار داد و ثروت بسیار زیادی تولید شد. به گفتهٔ او برای اولین بار ارتباط بین علم و صنعت و تکنولوژی بطور تنگاتنگی که الان هست ایجاد شد و علم با تبدیل شدن به منبع ثروت وارد مرحله‌ای جدید شد که محتوا، متد و آموزش آن تغییر کرد.

او می‌گوید استفادهٔ دولت‌ها از دانش برای قدرت نظامی تازه نبود، ولی اینکه عده‌ای PHDدار مستقل با تولید کالا ثروت ایجاد کنند تازه بود و ارتباط علم با نظام سرمایه‌داری را برقرار کرد؛ بعد از موفقیت آلمان ریسرچ با آموزش تلفیق شد. دربارهٔ ماشین بخار می‌گوید خیلی مخترعین بزرگ تا یک جایی اصلاً دانشمند نبودند، و ترمودینامیک بعد از ماشین بخار آمد و انگیزهٔ اولیه‌اش بهبود ماشین‌های بخار بود.

ساینس و ساینتیست

او می‌گوید قدرت منابعی دارد، از جمله نیروی نظامی، ثروت و افکار عمومی، و علم تا نیمهٔ قرن نوزدهم به همهٔ این منابع وصل شد. مفهوم ساینتیست حرفه‌ای در نیمهٔ قرن جا افتاد؛ William Whewell برای اولین بار کلمهٔ ساینتیست را به این معنا به کار برد و واژهٔ ساینس بعداً از روی آن متداول شد. به گفتهٔ او ساینس یک نهاد و یک جریان تاریخی است و دنبال تعریف فلسفی یا متدولوژیک آن نباشید.

به نظر او نکتهٔ اصلی علم در قرن نوزدهم کشفیات هر رشته نبود، بلکه این بود که علم وارد زندگی مردم شد و مردم هر روز کالای تازه می‌دیدند و بالاترین سطح امید به آینده را داشتند. چون پیش از آن ساینس به این معنا وجود نداشته، می‌گوید عنوان قرن ساینس بسیار دقیق است. شاید مهم‌ترین عنصر تاریخ بشر در قرن نوزدهم همین اتصال ساینس به تکنولوژی بود، و او از بلایی که اروپایی‌ها با این تکنولوژی‌ها بر سر کشورهای پیرامونی آوردند، که ما جزء آن‌ها بودیم، یاد می‌کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه