→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۱۰ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

استدلال پیلی و تطابق موجودات زنده با محیط. پیچیدگی و زیبایی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید در جلسهٔ پیش گفته بود شاید یکی از مهم‌ترین مسائل رابطهٔ علم و دین نظریهٔ داروین باشد، و این جلسه را به نقش داروینیسم در جدایی علم از دین و توضیح «وارونگی داروینی» اختصاص می‌دهد. ادعایش این است که آنچه امروز دربارهٔ مرکزیت داروینیسم برای خداناباوری گفته می‌شود درست نیست. سپس الهیات طبیعی، محتوای نظریهٔ داروین، شواهد و پارادایم آن را بررسی می‌کند و در پایان می‌پرسد آیا در خود داروینیسم غایت‌شناسی هست.

داروینیسم و جدایی علم از دین

او می‌گوید اصطلاح وارونگی داروینی مختص زیست‌شناسی و نظریهٔ داروین نیست، و برای توضیحش از کتاب ساختار انقلاب‌های علمی توماس کوهن استفاده می‌کند. فرض نمی‌کند که شما زیست‌شناسی بلد هستید؛ تمرکز روی این است که نقش داروینیسم در قرن نوزدهم در جدایی علم از دین چه بوده و آیا به معنای واقعی باعث این جدایی شده یا نه.

او می‌گوید در جریان خداناباوری نو، با داوکینز، دنت و هریس، تأکید زیادی روی داروینیسم هست. می‌خواهد بگوید مقدار ادعاهایی که امروز دربارهٔ داروینیسم و مرکزیت آن برای خداناباوری می‌شود درست نیست و از لحاظ تاریخی هم نقش اصلی در جدایی علم از دین نداشته است؛ جدایی از قرن قبل شروع شده و سروصدای اطراف داروینیسم ظاهر کار است.

الهیات طبیعی و روایت داوکینز

او نقل می‌کند که داوکینز در کتاب ژن خودخواه، اگر اشتباه نکند، می‌گوید استدلال‌های طراحی و تطابق موجودات زنده با محیط، یعنی الهیات طبیعی، چنان قانع‌کننده بود که پیش از داروین و ۱۸۵۹ هیچ خداناباوری حق نداشت خداناباور باشد و خداناباوری فقط بعد از داروین توجیه عقلانی دارد. او این تأکید را جالب می‌داند و می‌گوید این مانند یک استراتژی است که در خداناباوری نو وجود دارد تا داروینیسم را در مرکز بحث‌ها قرار دهند؛ دلیلش را نمی‌خواهد بگوید.

به گفتهٔ او در قرن هجدهم بعد از نیوتن این حس پیدا شد، که آن را توهم لاپلاسی می‌نامد، که با نظم طبیعی همه چیز حل شده و دیگر انگشت خداوند برای حرکت افلاک لازم نیست؛ پس فشار الهیات طبیعی رفت روی زیبایی، پیچیدگی و تطابق شگفت‌انگیز موجودات زنده با محیط. کتاب معروف پیلی از این نشانه‌ها می‌گفت و چنین کتاب‌هایی پرفروش بودند. او می‌گوید خدای الهیات طبیعی به خدای ادیان نزدیک‌تر بود تا خدای فلسفی، و حرف داوکینز و بسیاری از خداناباوران این است که داروین این حربه را هم از الهی‌دانان گرفت.

داروینیسم چیست

او می‌گوید داروین منشأ انواع را در ۱۸۵۹ منتشر کرد، هرچند به گفتهٔ او اسناد نشان می‌دهد نزدیک ۲۰ سال قبل ایده‌ها را داشت و پس از نامهٔ والاس مقالهٔ مشترکی با او نوشت. کتاب دربارهٔ منشأ گونه‌هاست، نه منشأ حیات، و نظریهٔ داروین دربارهٔ منشأ حیات چیز قابل توجهی نیست.

ابهام دوم این است که کتاب دو موضوع دارد که از هم قابل تفکیک هستند، هرچند در خود کتاب تفکیک کاملی نیست: تکامل، یعنی درخت حیات و جد مشترک، و مکانیسم تکامل. به گفتهٔ او تکامل را اولین بار داروین مطرح نکرد، هرچند در نگاهش ابداع زیادی هست؛ آنچه نتایج فلسفی خداباورانه و خداناباورانه دارد پذیرش مکانیسم است.

او از کوهن نقل می‌کند که آنچه برای خداباوران زهر داشت تبدیل موجودات به همدیگر یا خویشاوندی انسان با میمون نبود، بلکه این بود که مکانیسم داروین هیچ دیزاین و غایت‌شناسی ندارد و گویی چیزی اتوماتیک و بی‌هدف رخ می‌دهد. به گفتهٔ او داوکینز و دوستانش معتقدند داروین با توصیف مکانیسم نیاز به طراح هوشمند را از بین برد، ولی خود تکامل می‌تواند چیزی باشد که طراح بسیار هوشمندی آن را آفریده؛ و او نکتهٔ کوهن را به نظر خودش درست می‌داند.

او می‌خواهد تأکید کند کتاب داروین بسیار مهم است، و احساس می‌کند بعضی خداباوران بزرگنمایی آن را توطئه‌آمیز می‌دانند. داروین را از جهاتی می‌شود با نیوتن مقایسه کرد، چون بسیاری از شواهد و ابزارها را خودش آورده؛ و حتی اگر کسی نیوتن و داروین را گمراه بداند، به گفتهٔ او باید انصاف داشت که آن‌ها مثل پهلوانانی بودند که در جناحی که با آن موافق نیستید جنگیده‌اند، چنان که رستم در شاهنامه مهرپرست است.

مکانیسم: انتخاب طبیعی

او می‌گوید از اینجا هر جا بگوید داروینیسم منظورش مکانیسم تکامل است. مکانیسم را ساده کرده و دو پایه دارد: نسل‌های جدید همیشه تفاوت‌های کوچک و خودبه‌خودی با والدین دارند، و این تفاوت‌ها در تنازع بقا و تولیدمثل موفقیت متفاوتی می‌دهند، پس موفق‌ترها نسل بیشتری تولید می‌کنند، مثلاً گردن‌درازها در گلهٔ زرافه‌ها.

انتخاب طبیعی یعنی انگار طبیعت آنهایی را که تطابق بیشتر دارند انتخاب می‌کند، ولو آن ویژگی اولین بار تصادفی پدید آمده باشد. لامارک می‌گفت صفت اکتسابی به فرزندان می‌رسد، ولی داروین می‌گوید چیز اکتسابی به ارث نمی‌رسد و تغییرات خودبه‌خود، مثل خطاهایی در وراثت، ایجاد می‌شوند. به گفتهٔ او مکانیسم هیچ طراحی ندارد و برای کسی که دیزاینی فکر می‌کند برخورنده است، و امیدوار است آن زهر نظریه را منتقل کرده باشد.

پذیرش بدون شواهد کافی

او می‌پرسد چرا نظریهٔ داروین پذیرفته شد، و می‌گوید این نظریه شواهد تجربی کافی نداشت، دست‌کم در زمان داروین و تا سال‌ها بعد. شاهد نقلی او اوضاع داخلی زیست‌شناسی است: از نیمهٔ قرن بیستم تقریباً هر ده پانزده سال قیامی علیه روند کلی هست، در حالی که در دویست سال حکومت نیوتن بحرانی نبود. نمونه‌اش گولد است که اعلام کرد نظریهٔ داروین را در حدی تغییر داده که دیگر نمی‌شود داروینیسم نامید.

به گفتهٔ او در داروینیسم به جای اینکه همه چیز شاهد باشد و یک چیز مثال نقض، دنبال یک شاهد می‌گردند، که یکی از ارکان وارونگی است. وقتی هم از زیست‌شناس شاهد داروینیسم را می‌پرسند، شواهد تکامل را نشان می‌دهد نه مکانیسم را. مایکل روس در پاسخ به پوپر، که داروینیسم را ابطال‌ناپذیر و فلسفی می‌دانست، نوشت پوپر از پیشرفت‌های زیست‌شناسی بی‌خبر است؛ و کوین (Coyne) هم به منتقدی نوشت از پیشرفت‌های قرن بیست و یکم بی‌خبر است. به گفتهٔ او هیچ‌کس نمی‌گوید برو منشأ انواع را بخوان قانع می‌شوی.

او می‌گوید اگر حرف کوین درست باشد، الحاد از ۲۰۰۰ به بعد قابل قبول شده، چون داروینیسم قبلاً به اندازهٔ کافی شاهد نداشته است. به گفتهٔ او در منشأ انواع تلاش برای نشان دادن این است که ممکن است چنین اتفاقی افتاده باشد نه اینکه افتاده؛ و درشت فرگشت اتفاقی تاریخی است و امکان مشاهده‌اش نیست، و حداکثر شواهدی که الان وجود دارد دربارهٔ جهش‌هایی است که موجودات میکروسکوپی طی چند نسل می‌کنند، که شاهد قوی برای تکامل نیست.

پارادایم و ابرپارادایم

او می‌گوید هیچ مکانیسم روشنی نیست که پارادایم‌ها چگونه شکل می‌گیرند و غالب می‌شوند، و به قول کوهن مثل رقابت احزاب سیاسی است. دلیل اصلی اینکه نظریهٔ داروین، وقتی شواهد تجربی ندارد، تبدیل به پارادایم اصلی شد این است که با سوپرپارادایمی هماهنگ است که در قرن هجدهم بعد از نیوتن شکل گرفت و شاید بشود به آن دکارتی گفت: طبیعت مثل ماشین است و هر چه هست طبق قوانین ماشینی کار می‌کند. این مکانیسم کاملاً ماشینی است؛ و اگر به یک شخص داروینیسم بگویید شاید این غلط باشد، بلافاصله می‌گوید نباید بگویی طراحی وجود دارد.

به گفتهٔ او پارادایم تعیین می‌کند چه چیزهایی فکت هستند و کدام معماها اصلی هستند: زیست‌شناسی تکاملی هنوز برای غرایز توجیهی ندارد و این جزو سؤال‌های اصلی نیست، و سؤال اصلی پیش از داروین، یعنی حیات چیست و از کجا آمده، فرعی شده. مثال دیگر نردبان طبیعت است: دست‌کم ۲ هزار سال همه می‌پذیرفتند انسان تفاوت بسیار زیادی با حیوانات دارد، ولی این فکت در زیست‌شناسی مدرن حذف شد چون در نظریهٔ داروین به خوبی توجیه نمی‌شد.

وارونگی داروینی

وارونگی داروینی به گفتهٔ او این است که از قرن نوزدهم رشته‌های جدید به جای اینکه، چنان که بیکن می‌گفت، بر پایهٔ استقرا و شواهد تجربی تثبیت شوند، بر اساس پیش‌فرض‌هایی که از قبل تعیین شده بودند اولویت پیدا می‌کردند و از اعتبار ساینس و آن سوپرپارادایم به عنوان شاهد استفاده می‌شد. می‌گوید مطلقاً فکر نکنید داروینیسم در اثر شواهد تجربی جا افتاد؛ و دنبال مثال تأیید می‌گردند به جای مثال نقض.

به گفتهٔ او آنچه به نظر کوهن برهان‌های الهیاتی را خراب می‌کند غایت‌شناسانه نبودن داروینیسم است، ولی نظریهٔ داروین جا افتاد چون می‌خواستیم نظریه‌ای غیرغایت‌شناسانه داشته باشیم، پس از داروینیسم نمی‌شود نتیجه گرفت غایت وجود ندارد. جدایی جایی اتفاق افتاد که در نیمهٔ دوم قرن هجدهم قرار شد غیرغایت‌شناسانه و نچرالیستی صحبت کنیم. جمع‌بندی او این است که داروینیسم جدایی علم از دین را به وجود نیاورده و مولود اتوریته ساینسی است که تثبیت شده بود.

غایت‌شناسی در خود داروینیسم؟

او می‌گوید می‌خواهد ادعا کند که در همین نظریهٔ موجود هم هرچه جلوتر می‌رویم بیشتر بوی دیزاین و غایت‌شناسی می‌دهد، هرچند پنهان است. سناریوی اول لامارکیسم نو است: جهش‌هایی که به تغییرپذیری نسل بعد می‌انجامند تحت تأثیر زندگی موجود زنده باشند. به گفتهٔ او دربارهٔ وراثت آنقدر نمی‌دانیم و هیچ بعید نیست؛ ژنتیک مدرن مطلقاً رد نمی‌کند که چنین آثاری باشد و خود داروین هم مخالف نبود.

سناریوی دوم تنظیم دقیق است: فرض کنید معلوم شود رشتهٔ DNA اولیه چنان انتخاب شده که نرخ خطا در آن برای تکامل مناسب است؛ آنگاه، مثل تیری که به وسط سیبل می‌خورد، غایت را در شرایط اولیه می‌بینید نه در جریان، و در چارچوب داروینیسم هم غایت‌شناسی خواهد بود. او می‌گوید هر وقت به جهان‌های ممکن متوسل شدند بدانید برهان کار خودش را کرده، و این نتیجهٔ پیشرفت علم نیست؛ فقط به دلیل اتوریته علم است که به نظر می‌آید همه قانع می‌شوند.

او می‌گوید حتی در وضعیت موجود به نظر می‌رسد به غایت‌شناسی رسیده‌ایم: تصور داروین از وراثت بسیار ساده بود، ولی ساختار وراثت و مکانیسم‌های اصلاح جهش بسیار پیچیده است، و اگر صد قطعه کنید با اطمینان یک درصدش را هم هنوز نفهمیده‌ایم؛ می‌پرسد این ساختار خودش دیزاین نمی‌خواهد؟ می‌گوید نمی‌دانیم حیات از کجا آمده، و مقالاتی هستند که سعی می‌کنند نشان دهند اگر مکانیسم داروینی جهش خودبه‌خودی بدون جهت باشد حتی ۳۰ میلیارد سال برای تکامل چیزهای ساده کافی نیست. فکر می‌کند حتی وضعیت موجود زیست‌شناسی نمی‌تواند غایت‌شناسانه بودن یا نبودن را خوب قضاوت کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه