جلسه با عذرخواهی از بینظمی جلسات آغاز میشود و او میگوید اگر هدف اصلی جدایی علم و دین باشد، شاید از قرن نوزدهم به بعد اتفاق خیلی مهمی نیفتاده است. سپس اهمیت وارونگی داروینی را توضیح میدهد و به رندوم و شانس، علمگرایی و علم زدگی و رابطهٔ علم با قدرت و سرمایهداری میرسد.
وارونگی داروینی: پیشفرض بهجای شواهد
به گفتهٔ او داروینیسم نه به دلیل شواهد تجربی خوب، بلکه چون مطابق پیشفرضهای علم آن زمان بود جا افتاد و محبوب شد. در قرن نوزدهم علم چنان پرستیژ پیدا کرد که فرض شد هر پدیدهای، حتی حیات، تبیین علمی دارد، و داروینیسم این «باید» را برآورده میکرد، چون تبیینی ماشینی، بدون غایت و بدون کیفیت میداد، حتی اگر تبیینی شل و ول.
وارونگی در بیان او یعنی به جای آنکه فکتها نظریه را پشتیبانی کنند، پیشفرضها پشتیبان آن باشند: نظریهای را میپذیریم که با پیشفرضهای جا افتاده در علم سازگارتر است. به نظر میآید داروینیسم دورترین تبیین از تبیینهای غایتشناسانه است و به همین دلیل محبوب شد؛ پس نمیتوان گفت داروینیسم غایتشناسی را تکذیب کرده، چون آن را درست برای غایتشناسانه نبودنش انتخاب کردیم.
او تأکید میکند منظورش از داروینیسم مکانیسم خاصی است، نه اصل تکامل؛ به گفتهٔ او یکی از ترفندهای طرفداران داروینیسم این است که مدام آن را در مقابل خلقت گرایی قرار میدهند. وارونگی داروینی فقط در زیستشناسی نیست و در همهجا دیده میشود: ممکن است نظریهای را با وجود اینکه هیچ فکتی برای تأیید یا تکذیب آن نباشد بپذیریم.
خدمات علم و «پکیج» علمگرایی
او میگوید هیچکدام از خدمات علم به این ربط ندارد که جهانبینی علمی، یعنی نبودن غایت و نچرالیسم، را داشته باشید؛ مدلهای ریاضی تقریبی خوب برای تولید تکنولوژی کافی است. از قرن نوزدهم علم به پکیجی با هویت مستقل بدل میشود که تکنولوژی و پیشفرضها هر دو در آن علم هستند و باید مثل یک نهاد دینی کل آن را با هم قبول کرد؛ به گفتهٔ او خطرناک همین پکیج است. حرف برخورندهٔ او این است که علم برای تکنولوژی و تسلط بر طبیعت طراحی شده نه برای معرفت، و اصحاب آن پکیج اکنون ادعا میکنند علم تنها راه رسیدن به معرفت است.
انسان، اقتدار علم و حواله به آینده
به گفتهٔ او از آرمان بیکن، یعنی جمعآوری فکتها و تحلیل منصفانهٔ آنها، دور شدهایم و پارادایمها به فکتها وزن میدهند. نمونهاش انسان است: موجودی فضایی که به زمین بیاید، به گمان او، نخست متوجه موجودی بسیار متفاوت به نام انسان میشود، و ارسطو هم تردید نداشت که موجودی ناطق هست. ولی از داروینیست بپرسید، این فکت را انکار میکند، چون نظریه طوری ساخته نشده که آن را توجیه کند.
او میگوید اتوریتهٔ علم به جایی رسیده که میلیونها نفر چون دانشمندان گفتند فکر میکنند چندان فرقی با میمون ندارند. علم میتواند فکتهایی را که نمیتواند توجیه کند نادیده بگیرد و پاسخ را به آینده احاله دهد؛ کشیش کلیسا هم در زمان اتوریتهاش میتوانست چنین کند، ولی اکنون دین این اتوریته را تا حدودی از دست داده و علم چنین اتوریتهای به دست آورده است.
«شانس» و «رندوم» بهجای توضیح
به گفتهٔ او از قرن نوزدهم واژههایی مثل رندوم و شانس در علم باب شد، و شانسی بودن یعنی مدل نمیتواند پیشبینی کند: مدل داروینی نمیتواند پیشبینی کند که انسانی به وجود میآید. علم دربارهٔ تعداد سیارات منظومهٔ شمسی و فاصلههایشان میگوید توجیه ندارد و اتفاقی است، در حالی که کپلر سعی میکرد نظم در بیاورد. او میپرسد آیا تعداد پدیدههایی که نظریه رندوم اعلام میکند نشاندهندهٔ نقطهضعف آن نیست؛ نظریهای که بیشتر را توجیه کند قویتر است.
او به مسئلهٔ فاینتونینگ اشاره میکند: اگر هر کدام از پارامترها و ثوابت فیزیکی را یک ذره تغییر بدهید به جهانی که در آن حیات به وجود بیاید نمیرسیم. اگر فیزیکدانی بتواند غایت ظهور انسان را توضیح دهد، چیزهای رندوم زیادی را که حالت معما دارند روشن کرده است؛ ولی به گفتهٔ او این پارادایم اجازه نمیدهد چنین حرفی زده شود و بسیاری از فیزیکدانها به جای پیشفرض غایت «پیشفرض بی شمار جهان بی معنی» را ترجیح میدهند. همهٔ اینها پشت واژهٔ رندوم پنهان میشود؛ وقتی همهچیز شانسی است نظریه پیروز است، در حالی که معنی واقعی آن این است که نظریه ضعیف است.
نمونهٔ دیگر بیماری است: علم ابتدا ادعا کرد که بیماریها کاملاً تصادفی هستند و معنا نسبت دادن به آنها بیربط است، ولی از نیمهٔ قرن بیستم با شناخت سیستم ایمنی دانشمندان کمکم متوجه شدند که عامل بیماری بیشتر این است که بدن قدرت دفاع در مقابل میکروب دارد یا نه. او نتیجه میگیرد که تصادفی یعنی دانش و مدلهای ما توضیحی برای پدیده ندارند، و هر جا در متون علمی شانس و تصادفی دیدید مکث کنید، چون مثل سد دفاعی است که به جای نقص نظریه نقص را به طبیعت نسبت میدهد.
جهان بیمعنا و علمگرایی
به گفتهٔ او فیلسوفان میفهمیدند که اگر جهانبینی علمی درست باشد، جهان به نوعی بیمعنا میشود: در جهان لاپلاسی قوانین ریاضی بی هدف حاکماند و نه اخلاق هست، نه معنا، نه غایت. تا قرن نوزدهم مردم شاید این را احساس نکردند، ولی با داروینیسم و نظریهٔ میکروبی کمکم وارد زندگیشان شد: انسان شانسی به وجود آمده و بیماریها شانسی هستند.
او علمگرایی را چنین میداند که چون علم کار میکند، پارادایم دوم را با همهٔ پیشفرضهایش واقعی فرض کنیم، مثلاً چون در آن غایت جایی ندارد فکر کنیم نشان دادهایم غایت وجود ندارد؛ در مقابل، نگاه ابزارگرایانه علم را ابزار پیشبینی تقریبی میداند. علم زدگی فراتر از این است: علم را تنها راه معرفت میدانیم، نه دین، نه فلسفه، نه عرفان. به گفتهٔ او هیچکدام از فواید علم نتیجهٔ علمگرایی یا علم زدگی نیست و فواید از آنجا میآید که مدلهای تقریبی کاربرد دارند.
یکی از دوستان در گروه نوشته بود کسانی که رئالیستی نگاه میکنند احساس بهتری دارند و علم بهتر پیش میرود. او میخواهد فرض را بر درستی این نکته بگذارد و میگوید باز علمگرایی ضررهای وحشتناکی دارد: به مردم گفته میشود همهچیز رندوم است و معنایی وجود ندارد، و او میپرسد این بیمعنا شدن چقدر آمار خودکشی را بالا برده است. در مقابل این زیان، به گفتهٔ او مهم نیست علمگراها کمی بیشتر یا کمتر پیشرفت کنند؛ البته به نظر او آن فرضیه درست نیست.
علم در ساختار قدرت و سرمایهداری
او میگوید در قرن نوزدهم علم رسالتی اجتماعی پیدا کرد و بخشی از ساختار قدرت شد، همانطور که در قرون وسطی کلیسا بخشی از ساختار قدرت و آمیخته با نظام فئودالی بود. علم همزمان با نظام سرمایهداری به وجود میآید؛ کلیسا حامی فئودالیسم بود و در برابر این تحول ایستاد، و در قرن هجدهم افرادی مثل وولتر عامدانه علم را در مقابل دین علم کردند. به گفتهٔ او حامیان علم جدید کشیشها بودند، و جدایی علم از دین در اثر فعالیتهایی به وجود آمد که علم را بهعنوان جایگزین دین مطرح کردند.
به گفتهٔ او حکومتها از تبعیت مردم از علم استفاده میکنند، چون ساختار قدرت برای استقرارش به فرهنگ و حسی از حقیقت نیاز دارد: کلیسا این را در زمان فئودالیسم میداد و در سرمایهداری علم میدهد. به همین دلیل دربارهٔ علم مداوم تبلیغات مثبت میشود و گفته نمیشود که تکنولوژیها باعث بیماری و هزار جور بدبختی شدهاند. به همین دلیل، به گفتهٔ او، ساینسی که ادعای اینسترومنتالیست بودن داشته باشد به درد نمیخورد و اگر قاطعانه حرف نزند طرفدار پیدا نمیکند، در حالی که واقعیت دانش این است که باید اینسترومنتالیستی به آن نگاه کرد.
علم و سرمایهداری به گفتهٔ او مناسبات گستردهای دارند: اگر تکنولوژی را بردارید نظام سرمایهداری زمین میخورد. یکی از روابط پنهان آنها کمیسازی است: علم جدید مفهوم کیفیت را کنار گذاشت و همهچیز را کمی کرد و اساس سرمایهداری هم کمیت است. او رنه گنون و کتاب «سیطره ی کمیت و نشانه های اعصار» را معرفی میکند که ویژگی مرکزی دنیای مدرن را سیطرهٔ کمیت میداند.
علم همیشه پیروز و فاست
به گفتهٔ او پارادایم نیوتنی با موفقیت پرینکیپیا مستقر شد و صداهای مخالف مثل لایبنیس خاموش شد. در آغاز قرن بیستم مبانی نظریهٔ نیوتن از بین رفت و هیچ خدشهای به ساینس وارد نشد؛ او به وایتهد اشاره میکند که علم هر اتفاقی برایش بیفتد پیروز است. او کتاب ضد روش فایرابند را میآورد که میگوید روش علمی واحدی وجود ندارد؛ آنچه شاخههای علم را متحد میکند جریان تاریخی و اجتماعیای است که اتوریته پیدا کرده است. ضرر علمگرایی و علم زدگی به گفتهٔ او بسیار زیاد است و بهتر است علمگرایی را کنار بگذارید، هرچند علم کلی فایده هم دارد.
او داستان فاست گوته را میآورد: دانشمندی که روحش را به شیطان میفروشد تا در دانش پیش برود. به گفتهٔ او گویی آنچه در قرن هجدهم افتاد، اتحاد علم با قدرتی نامشروع برای پیشرفت، با این داستان همسو است، هرچند شاید گوته آگاهانه چنین ننوشته باشد. دانش میتوانست بدون این بده بستانها پیشرفت کند، ولی اتفاقی حوالی انقلاب فرانسه آن را وارد کانالی کرد که ضررهایی داشت که میتوانست نباشد.
پرسش دربارهٔ هومیوپاتی و پزشکی
یکی از حاضران تعریف میکند که با نسخهای از طب سنتی تقریباً ۹۵ درصد خوب شد. استاد میگوید دربارهٔ هومیوپاتی اطلاعات زیادی ندارد، ولی آمارهای عجیبی دربارهٔ مؤثر بودن آن هست و محیط آکادمیک پزشکی آن را مردود میداند؛ یکی از پزشکان مخالف در مناظرهای تلویزیونی میگفت تا مبانی شیمیایی اثر داروها را نگویند علمی نیستند. به گفتهٔ او این همان وارونگی است: پیشفرضها از فکت و تجربه مهمترند. حاضری یادآوری میکند که در پزشکی مدرن هم مکانیسم بسیاری داروها معلوم نیست، و او میگوید جملهای را باید با احتیاط میگفت.
→ متنِ کاملِ این جلسه