این جلسه آخر مجموعهٔ دوازدهتا سخنرانی است. او در تکمیل بحث جلسهٔ قبل میخواهد نشان دهد که از قرن نوزدهم به بعد علم مانند دین به صورت یک نهاد اجتماعی درآمده، و هر بلایی که سر دین در این حالت آمد باید انتظار داشت سر علم هم بیاید. برای این کار از تحولات فیزیک قرن بیستم نمونه میآورد و میگوید اتوریتهٔ علم به جایی رسیده که هر چیزی را میتواند بگوید. در پایان به این میپردازد که آیا امیدی هست این پارادایم یک روزی شکسته شود.
قرنها و علمگرایی
به گفتهٔ او اگر میخواستیم نشان بدهیم که چگونه این جدایی پیش آمد، قرن هجدهم و نوزدهم مهمتر هستند و در قرن بیستم اتفاق بزرگی در رابطهٔ علم و دین و فلسفه نیفتاده است؛ در قرن نوزدهم جدایی علم از دین کاملاً آشکار شد. فلسفهٔ علم، از کوپر گرفته تا کوهن و فایراون، برای دانشمندان عصبانی کننده است، چون اشاره به نسبی بودن علم دارد. او خاطرهای از شخصی نقل میکند که اسمش یادش نیست و از پیروان Traditionalism بود، ولی بعداً به نفع ساینس فعالیت میکرد و میگفت هر کسی از واژهٔ پارادایم استفاده کند آنتیساینس است.
ترادیشنالیستها، مثل رنه گنون، به نظر او واقعاً آنتیساینس هستند، چون احساسشان این است که در سه چهار قرن اخیر بشر در ظلمت فرو رفت و یکی از ارکان مهم این فرو رفتن ساینس است. او میگوید خودش نمیگوید فعالیتهای علمی بد هستند؛ ادعای زیادی کردن و از ساینس نتایج فلسفی بیخودی گرفتن بد و مضر است. علمگرایی بد است نه خود علم، ولی در آثار خیلی از ترادیشینالیستها چنین تفکیکی نمیبیند. انتقادشان به دانش عمیق و از ریشه است و چیزی که او میگوید در مقابل حرفهای آنها خیلی ملایم است.
علم و دین بهعنوان نهاد
او میگوید دین وقتی نهاد اجتماعی میشود، با روحانیت و سلسلهمراتب و دادوستد با ارکان قدرت دچار تحریف میشود، و علم هم وقتی میخواهد بهعنوان نهادی با مرجعیت جایگزین دین شود همینطور میشود. دانشمندان بزرگ متواضعاند ولی در ویترین نیستند؛ مثال او ویتن در برابر هاوکینگ است، که در اولین کتابش میگفت علم نمیتواند دربارهٔ وجود خدا اظهارنظر کند و در پایان قاطعانه دربارهٔ همهچیز حرف میزد. به نظر او نهاد بیش از آنچه واقعیت دارد قاطعانه صحبت میکند و وعدههای بزرگ میدهد: کنترل مرگ، سفر به کرات دیگر، ابرانسان؛ از دههٔ پنجاه میلادی تقریباً هیچکدام از آن وعدهها محقق نشده است.
او میگوید یک نهاد وقتی که خیلی قدرتمند است خطاهایش قابل بخشش است. کسانی که مرجع تقلید هستند میگویند اگر ما اشتباه کنیم و شما پیروی کنید اشکالی ندارد؛ کلیسا هم با جادوگری مبارزه میکرد و میگفت شاید بعضیهایشان جادوگر نبودند ولی کلاً مفید است. دربارهٔ علم او ماجرای اسفانگیز تاریخ پزشکی را میآورد: داروی بیحسی خاصی که روی بچهها کار میکرد، ولی بچهها در حین عمل جراحی به طور کامل احساس درد میکردند و عکسالعملی نداشتند. پزشکها میگویند اشتباهی کردیم و کسی نهاد علم را سرزنش نمیکند چون حسی از تقدس وجود دارد؛ او میگوید آزمایشگاهها را کسی کنترل نمیکند و فقط مسائل هستهای پادمان بینالمللی دارد.
از ویژگیهای نهاد اجتماعی شدن و قدرت این است که نمیشود انتقاد کرد و آدمی که انتقاد میکند آدم بدی است که به یک فعالیت مقدسی ایراد میگیرد. او به زبان طنز نقل میکند که پاسخ این بود: اگر کسی مظلومانه اعدام شود میرود بهشت، و دربارهٔ آن بچهها: «شهید راه علم شدند». او میگوید نمیخواهد بگوید پزشکی را تعطیل کنیم؛ ولی برخورد اکثر آدمهایی که علمگرا و علم زده هستند با منتقد شبیه برخورد ادیان با افرادی است که سؤال میپرسیدند. شباهت دیگر بیتفاوتی نسبت به فکتهایی است که به آن میرسیم: به هیچکدام از چیزهایی که اهداف انقلاب علمی بود نرسیدیم، ولی گفته میشود به هر چیزی رسیدیم همان خیر است؛ در حالی که یک سیستم معرفتی اگر خلافش دیده شود میلرزد.
فیزیک قرن بیستم و بیاعتنایی نهاد
او میگوید در نسبیت و کوانتوم باید ببینیم چقدر از جهانبینی دکارت و نیوتن مانده، و به نظرش همه آن چیزها نادرست بوده است. نسبیت عام میگوید فضا و زمان متناهی است، در حالی که نیوتن نامتناهی میدانست؛ او خاطرهٔ دوستی را میآورد که سابقاً مارکسیست بود و گفته بود اگر دنیا متناهی باشد حتماً خدایی هست. به گفتهٔ او اتئیستها میگفتند اگر جهان حادث باشد خدا هست، و در قرن بیستم به اینجا رسیدیم که جهان متناهی است و حادث هم هست، ولی کسی تکان نخورد؛ نمیگویند نظریهٔ نیوتن نقض شده، میگویند تکمیل شده، در حالی که طبق نسبیت نیروی جاذبه وجود ندارد.
در مکانیک کوانتوم، به گفتهٔ او، نه آن نیرو وجود دارد نه این ذرات؛ نه الکترون ذره است نه مسیر حرکتی دارد، و فقط میتوانیم نتایج آزمایشات را با فرمولها پیشبینی کنیم. او میگوید به نظرش مهمترین نکتهٔ نسبیت این است که به شما دیدگاهی عرفانی میدهد، چون محسوسات نسبی هستند و قوانین ثابت هستند، که از نظر فلسفی مثل حمایت از اصالت عقل در مقابل اصالت حس است؛ ولی برای مبانی علمیِ تجربهگرا و حسگرایی کوچکترین تزلزلی به وجود نیامده است. او میگوید دلش میخواهد از دانشمندان بپرسد چه چیزی شما را به تردید میاندازد، چون همیشه یک تأخیر انداختن در پاسخ هست، مثل مسئلهٔ گربه شرودینگر.
او تأکید میکند که تئوری را با یک مشاهدهٔ همخوان نبودن بهراحتی نمیشود کنار گذاشت و این به قدرت و نهاد ربطی ندارد؛ مثلاً حاضرند دارک متر را فرض کنند تا تئوری ثابت بماند. با این حال میگوید در آن بیست سی سال همهٔ عناصر تصویر کلاسیک تقریباً از بین رفت و هیچ احساسی از اینکه خللی وارد شده به وجود نیامد. فیلسوفان زمان نیوتن به او میگفتند داری اشتباه میکنی، و هویگنس تعجب کرد که نیوتن این همه زمان صرف کرده درحالیکه واضح است همهاش غلط است؛ الان میبینید هویگنس و لایبنیتس دربارهٔ مطلق نبودن مکان درست میگفتند.
صداقت دانشمندان و اینرسی نهاد
به نظر او بحث fine-tuning نشانهٔ واضحی است که باید یک جور غایتشناسی در علم وارد کنیم، ولی جزو نوامیس دانشمندان این است که حرف از غایتشناسی زده نشود. او میگوید این معنایش آن نیست که دانشمندان آدمهای صادقی نیستند؛ میزان صداقت دانشمندان مثل طلاب علوم دینی است که با تمام وجود سعی میکنند به دین خدمت کنند و به اینکه مبانی فقه درست است یا غلط فکر نمیکنند. دانشجوی فیزیک اگر خیلی بخواهد به مبانی فکر کند به جایی نمیرسد؛ شعار کلاس درس فیزیک «Shut Up And Calculate» است. او میگوید عدم صداقتی در کار نیست، عدم آگاهی هست.
به گفتهٔ او یکی از ویژگیهای نهاد علم این است که حالت کرختی نسبت به واقعیت پیدا میکند، همانطوری که نهاد دین این شکلی بود، و این اینرسی به شدت خطرناک است؛ اگر آدمهایی مثل انیشتین نبودند به تئوریهای جالب امروزی نمیرسیدیم. او میگوید پارادایم بعدی را اصلاً نمیبینیم چون تمایلی به فکر کردن به مبانی نداریم. میگوید این سرنوشت همهٔ انقلابها است که شعارهای اولیهشان بعد از مدتی عملی نمیشود ولی هیچ کس ناراحت نیست، مثل برابری و برادری در انقلاب فرانسه.
عدم قطعیت و پیشفرضهای مقدس
او میگوید تمام آن چیزهایی که از اول گفته میشد نقض شده است، اما علمگراها همچنان به آن مبانی بهعنوان واقعیت معتقدند، و در طول تاریخ معرفتی که به این حد از قدرت رسیده باشد نداشتیم؛ هیچکدام از ادیان اینقدر قدرت نداشتند. در مثال سادهای که او میزند، با ثابت نگه داشتن همه پارامترها الکترون ۶۰ درصد اوقات به راست و ۴۰ درصد اوقات به چپ میرود. انیشتین میگفت شاید بعضی پارامترهای مهم را هنوز نمیشناسیم، یعنی نظریهٔ متغیرهای پنهان، ولی بل ثابت کرد که چنین چیزی ممکن نیست.
از زمان گالیله فرض شد جهان را با کمیات میشود توصیف کرد، در حالی که ارسطو کیفیات هم داشت. او میگوید برونو پیشبینی کرده بود سیستمهایی هست که همهٔ کمیاتشان را بدانید و نتوانید رفتارشان را پیشبینی کنید. او میگوید حرفش دربارهٔ درستی یا نادرستی این نیست؛ ولی وقتی عدم قطعیت پیش آمد، به جای شک در نگاه کمی به جهان گفتند هر چیزی علتی ندارد و اسمش را گذاشتند عدم موجبیت.
به نظر او پیشفرضهایی که در پارادایم علم هستند مقدستر از پیشفرضهایی هستند که قبل از علم به وجود آمدند: اگر بگوید کمیت کفایت نمیکند یکی از پایههای علمی قرن هفدهم را میشکند، ولی اگر بگوید رابطهٔ علت و معلول وجود ندارد چیزی از دوهزار سال پیش را از بین میبرد. او میگوید توطئهای وجود ندارد و ذهن دانشمند نسبت به پارادایم علم قفل است. به گفتهٔ او ادیان برای پیشفرضهای اساسی عقلی حرمت قائل بودند و حتی دربارهٔ تثلیث رک و راست نمیگفتند که اصل امتناع تناقض را نقض میکنیم. اکنون میگویند مغز ما برای فهم اسرار جهان تکامل پیدا نکرده، و اگر چیزی قابل فهم نیست، «به جهنم که قابل فهم نیست».
علت این رفتار را او به نیاز روانی ما به امنیت برمیگرداند: علم بشارت میداد جهان را میشود کنترل کرد، و با سیستمهایی روبهرو میشویم که قابل کنترل نیستند، که حس خوبی نمیدهد. او میگوید علم به تناقضهایی رسیده و باید تجدیدنظر اساسی در پارادایم کند و نمیخواهد.
نورساینس و علم حضوری
او نورساینس را یکی از داغترین بخشها میداند، که با آزمایشهایی میگوید شما اختیار ندارید و «من» توهم است. میگوید با افرادی روبهرو شده که واقعاً قانع شدند اختیار ندارند. به نظر او قویترین چیزی که ادراک میکند به قول دکارت این است که هست، و به قول هوسر در هر چیزی میشود شک کرد جز اینکه حس میکند.
او علم حصولی را ممکن است باطل میداند و میگوید در تاریخ بشر سابقه ندارد که یک اتوریتهٔ علمی بتواند در علوم حضوری شما خدشه وارد کند، آن هم با آزمایشی که درستیاش معلوم نیست و مردم هم شک نمیکنند. تثلیث که یک خورده حالت تناقضآمیز داشت چنین چیزی نبود. وقتی بیبیسی با دانشمندی مصاحبه میکند که میگوید اختیار ندارید، مردم میگویند «لابد من اختیار ندارم».
امید به پارادایم جدید
برای تغییر پارادایم، به گفتهٔ او باید به این فکر کنیم که آیا از نظر اقتصادی تحولی پیش آمده. او قدرتمندتر بودن علم از دین را به رسانهها نسبت میدهد: کشیشها هفتهای یک ساعت صحبت میکردند و دانشمندان هفتهای هفت روز، با فیلمهای علمیتخیلی. تأمین مالی علم از اشراف و دولتها به صنعت رفته و دانشمند باید در هر حال استانداردهای آکادمیک را رعایت کند.
تحول اقتصادی تازه کتابهای پاپیولار است: هاوکینگ بیش از تمام حقوقی که از دانشگاه گرفته بود از فروش تاریخچهٔ زمان درآمد کسب کرد و دیگران هم شروع کردند به نوشتن. او میگوید پنروز در کتابش صراحتاً مینویسد فرمالیسم مکانیک کوانتوم غلط است، که در مقاله چاپ نمیکنند؛ شاید دانشجوی جوان نابغهای از این افکار ایده بگیرد و پارادایم جدید سومی بگذارد وسط. اما کتابهای هرری، پرفروشترین کتاب شبه علمی دنیا، نشان میدهد این جریان بیشتر احتمالاً مخرب خواهد بود تا سازنده. او میگوید برای شکستن پارادایم احتیاج به فضای سهلگیرتر و آسانگیرتری داریم که اجازه بدهد آدمها تخیلاتشان را هم بنویسند.
او امید دیگری هم دارد، هوش مصنوعی، چون نظریههای علمی همیشه با توانایی ریاضیات محدود بودند و ماشینها شاید از محدودیتهای ریاضی فاصله بگیرند. امید سوم این است که همیشه ممکن است نابغهای پیدا شود و فرضهایی را از بین ببرد، بیآنکه اتوریتهٔ علم از بین برود. در پایان میگوید خللی هست و امیدوار است این پارادایم در دهههای آینده فرو بریزد و پارادایم سومی ظاهر شود؛ به نظرش این اتفاق میافتد.
پایان جلسات و پرسش و پاسخ
او میگوید همینجا دوازده جلسه را تمام میکند؛ پروژهٔ کلی او این است که ۱۲ جلسه تبدیل به کتاب شود، بعضی تیکهها هم مقاله، و گروه را با تمام شدن سخنرانیها تعطیل نمیکنند. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ جمعآوری نوامیس علم میگوید فعالیتی شگفتانگیز معطل مانده است: دانشمندان میگویند همهاش متدولوژیک است ولی طوری رفتار میکنند که انگار آنتولوژیک است، و لیست پیشفرضها را ندارند.
دربارهٔ رندومنس میگوید در علم دقیقاً به معنای undetermined است و تعریف دقیقی از آن نداریم؛ در دین کلمهٔ شانس را به کار نمیبرند و همهچیز مشئیت الهی است. کلمهٔ رندوم و مانندهایش هم کلمات جدیدی هستند که بیشتر در قرن نوزدهم استعمال شدند. برای معرفی کتاب، از تائوی فیزیک کاپرا یاد میکند و میگوید کتابهای بوهم نزدیکتر به ساینس است، چون بوهم دنبال شکستن کامل پارادایم بود. دربارهٔ فلسفه میگوید از کانت به بعد فلسفهٔ طبیعی حذف شد و ساینس جای آن را گرفت، و اگر حرف پنروز درست باشد و ریاضیات طبیعت نانکامپیوتیشنال باشد، از حالت مدل ریاضی به آن معنا فراتر رفتهایم.
→ متنِ کاملِ این جلسه