این نخستین جلسهٔ تحلیل یهودیت است و او میخواهد مواضعی را بیان کند که قرآن دربارهٔ یهودیت و اهل کتاب دارد. نخست دربارهٔ شیوهٔ بحث و ساختن مدل رقیب توضیح میدهد. سپس مدل قرآن را دربارهٔ عهد ابراهیم، مفاد عهد، تکامل شریعت و سورهٔ اسرا بیان میکند و در پایان به مسیح و تخریب معبد میرسد.
شیوهٔ بحث: مدل رقیب
او میگوید برای چندمین بار دربارهٔ شیوهٔ بحث مقدمهای میگوید، شیوهای که «عقلانیت انتقادی» یا شاید «دیدگاه پوپری» نامیده میشود. در دیدگاه سنتی برای گزارههای یهودیها دلیل میآورند یا شبهه مطرح میکنند؛ ولی بنا بر دیدگاه پوپری هیچ بحثی دربارهٔ دیدگاه آنها ارزش منطقی ندارد مگر اینکه خودش دیدگاه رقیبی ارائه دهد.
در انتقاد از یک مدل باید مدل رقیبی ساخت که هم از نظر سازگاری درونی و هم با factهای موجود، مثلاً مسائل تاریخی، سازگارتر باشد. او میگوید قصدش این است که چنین مدلی را بر اساس قرآن مطرح کند و در حین بحث ناسازگاری درونی دیدگاههای یهودی را نشان دهد. به نظر او، و تأکید نمیکند که حتماً چنین است، بحث بینالاذهانی جز این چندان منطقی نیست، و اگر طرفین حرف مثبت نزنند بحث fair نیست.
او میگوید ملحد هم از این قواعد مستثنا نیست: یا باید بگوید اتفاقاتی که یهودیها میگویند نیفتاده، یا توضیح دهد چگونه افتاده است. به گمان او دیدگاه اکثر کسانی که دربارهٔ یهودیت بحث میکنند این است که از ابهامات تاریخی استفاده کنند و بگویند خروج و موسی و طوفان نوح افسانه است. او نمیخواهد وارد این بحثها شود و میخواهد بگوید قرآن چگونه با این ماجراها برخورد میکند.
ابراهیم و عهد بهمثابه معاهده
به گفتهٔ او قرآن با صراحت تقریباً همهٔ داستانهای تاریخی تورات را با تغییراتی میپذیرد، از نوح و طوفان تا عهد خداوند با ابراهیم. شاید بشود گفت ابراهیم در قرآن شخصیتی مهمتر و مقدستر از تورات است؛ اختلافها بیشتر در نوع برخورد است، چون قرآن برای پیامبران نوعی معصومیت قائل است. مثال او این است که در تورات ابراهیم دو بار ساره را خواهر خود معرفی میکند.
او میگوید تفاوت عمده اصالتی است که قرآن برای شاخهٔ اسماعیل قائل است و یهودیها قائل نیستند، ولی فعلاً نمیخواهد وارد مقایسه شود. قرآن تأیید میکند که عهدی میان خداوند و ابراهیم بسته شده و دستکم یک جنبهٔ بحث تملک سرزمینی بوده که الان فلسطین است، ولی عهد دوطرفه است: ابراهیم میگوید «و من ذریتی؟» و جواب میآید «لاینال عهدی الظالمین».
از اوایل سورهٔ بقره دیدگاه قرآن این است که بنیاسرائیل عهدشکناند: «اوفوا بعهدی اوف بعهدکم». او میگوید معاهده است نه هدیه، و یهودیها نمیتوانند این را انکار کنند، چون در تورات هم آمده که وقتی نپذیرفتند وارد سرزمین شوند چهل سال مجازات شدند و بعد از بتپرستی به اسارت رفتند؛ پس آن سرزمین ملک طلق نیست.
مفاد عهد و شریعت متکامل
او میگوید در قرآن یکی از مهمترین مفاد عهد تبعیت از پیامبرانی است که پس از موسی میآیند، در حالی که یهودیها تأکید میکنند عهد فقط شریعتی است که آنجا داده شد. به نظر او این نکته حساس است: اگر پیروی از پیامبران جزء عهد باشد، دیدگاه قرآن این است که پیامبرانی آمدند، یهودیها تبعیت نکردند و عهد را شکستند. عهد چیز فریزشدهای به نام شریعت نیست.
به گفتهٔ او خود یهودیها میپذیرند که بخش عمدهٔ شریعت در زمان موسی نازل نشده است: سنتی در طول تاریخ نگارش شده، مثل تلمود و میشنا، که به آن هلاخا میگویند. پس محتوای آن عهد جنبهٔ تاریخی پیدا میکند.
او میگوید اصول عقاید هم تکاملی بوده است: فکر میکند همهٔ یهودیها توافق دارند که در اسفار خمسه اشارهای به آخرت نیست. در زمان مسیح صدوقیها آخرت را خرافات میدانستند و فریسیها برندهٔ تاریخاند؛ اگر عهد را در همان لحظهٔ پای کوه طور فریز کنید، صدوقیها راست میگفتند.
نقطهٔ قوت یهودیها و پاسخ تکاملی
او میگوید یکی از نقاط قوت بحث یهودیها این پرسش است که چگونه ممکن است شریعتی داده شود و بعد تغییر کند، یعنی کلام خدا تغییر کند در حالی که خداوند ثابت است. سکولارها اینجا موفقاند. ولی اگر تکامل را نپذیرید با فکتهای تاریخی مشکل پیدا میکنید و اگر بپذیرید با ناسازگاری درونی؛ به نظر میرسد اگر اصول اعتقادات دینی را فلسفی کنیم یهودیها موضع برتری دارند، ولی فکتهای تاریخی تکامل را نشان میدهد.
او میگوید اگر هزار سال طول کشیده تا عهد قوام پیدا کند، ادعای قرآن درست است که پیروی از پیامبران بعدی هم در عهد هست. یکی از حاضران میپرسد یعنی باید از عیسی و محمد هم تبعیت کنند؟ او تأیید میکند و با شوخی میگوید ترس بهجاست. حاضر دیگری میگوید شاید بگویند موسی چند اصل داد و علما بعدها نتیجهگیری کردند؛ او پاسخ میدهد مسئله ظهور پیامبران بزرگی است که یهودیها به آنها اعتقاد دارند، و توپ در زمین مسلمانهاست که توضیح دهند چگونه پیامبری میآید و شریعت دیگری میآورد.
پاسخ قرآن به گفتهٔ او این است که بشر دورانی تکاملی را طی کرده، مثل موجود زندهای که رشد میکند، و خداوند از دوران کودکی آموزش را آغاز کرده تا جایی که شریعت کامل بیان شود. او میگوید بشر هم سختافزاری و هم نرمافزاری تکامل کرده است؛ مغز بر اساس فرهنگ تغییر میکند و نمیتوانید به بشر ابتدایی فلسفه آموزش دهید. به گفتهٔ او خداوند منتظر نبوده که تکامل به جایی برسد و بعد اقدام کند، بلکه با اقدام خودش تکامل را تسریع کرده است.
او میگوید یهودیها هم میپذیرند که نوح شریعتی ساده داشته، و قرآن هم میگوید نوح و ابراهیم شرع داشتند. همین کافی است برای اینکه پیامبری آمده باشد که همهٔ حرفها را نزده؛ بنابراین اشکالی که نقطهٔ قوت یهودیهاست در درون مدل خودشان مشکل پیدا میکند.
ختم نبوت و زبان
یکی از حاضران میگوید اگر تکامل وجود دارد ممکن است تا ابد ادامه داشته باشد و ایدهٔ ختم نبوت مشکل پیدا میکند. او پاسخ میدهد آنچه برای هدایت بشر لازم است در لحظهای از زمان قابل گفتن هست و گفته میشود، مثل اینکه در چهاردهسالگی کل ماجرا را به فردی که تربیتش میکنند بگویند؛ این به این معنا نیست که دیگر چیز جدیدی کشف نمیکند. خداوند پس از شریعت بیکار ننشسته و اکتشافات علمی هم از اوست، ولی دیگر لازم نیست پیامبری بفرستد.
او زبان را مثال میزند: زبان از نظر واقعنمایی به ماکسیمم میرسد و بعد نزول میکند، و سلسلهٔ انبیا کتابی را در آن نقطهٔ ماکسیمم بیان میکنند. یکی از حاضران میگوید از ۱۴۰۰ سال پیش آگاهی تاریخی تغییر کرده و شاید باز پیامبر لازم باشد. او میگوید ختم نبوت فعلاً مسئلهٔ اساسی بحثش نیست و با شوخی میگوید حاضر زیادی بحث او را قبول کرده است.
آخرت و سورهٔ اسرا
یکی از حاضران میگوید باور به معاد از توحید سختتر است و شاید فشار آوردن بر ذهن ساده صلاح نباشد. او میگوید مدل قرآن را بیان میکند و سورهٔ اسرا همین را میگوید: آنچه به بنیاسرائیل گفته شد آخرت نبود.
در ابتدای سورهٔ اسرا وعدههای بنیاسرائیل زمینی و تاریخیاند و بلافاصله پس از آن، با «ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم»، آخرتِ کل بشر آموزش داده میشود. به گفتهٔ او قرآن میگوید در زبور نوشتیم زمین میراث صالحان میشود. در تورات وعدهها زمینی بود؛ او میپرسد آیا توصیفات تورات دربارهٔ فلسطین شبیه بهشت قرآنی نیست، و میگوید با آن ذهن ابتدایی نمیشد به آنها فشار آورد که به برخاستن مردهها اعتقاد پیدا کنند.
به گفتهٔ او مفهوم معاد در طول تاریخ ادیان، بنا به روایت قرآن، از جای سادهای شروع شده است. پیامبران معاد را میفهمند ولی موظف نیستند بر آن تأکید کنند؛ آنچه لازم است اعتقاد به این است که کار خوب و کار بد پاداش خوب و بد میگیرد. او میگوید این آموزش به تعویق افتاده و همانطور که شریعت میتواند به تعویق بیفتد، آموزشهای اعتقادی هم ممکن است به تعویق بیفتند.
تغییر احکام و اثر وضعی
یکی از حاضران میپرسد اگر احکام حقیقتی روحی دارند، چگونه عوض میشوند، مثلاً گوشت شتر که برای یهودیها حرام است. او پاسخ میدهد آنچه عوض میشود training است؛ مثل دوندهٔ استقامت که دویست متر اول را سریع میدود. احکام یهود سختتر است چون گرایش ذهن اولیهٔ بشر به شرک بیشتر است؛ وقتی عادت کرد میشود آسانتر گرفت. دربارهٔ اثر وضعی هم میگوید همهٔ خوردنیها آثار وضعی بد و خوب دارند.
او میگوید دربارهٔ شراب قرآن میگوید «اثمهما اکبر من نفعهما» و هیچ حکم شریعت بیمعنا نیست. از علمای اسلام بپرسید، قداست زمانها به کارهایی است که در آن زمان انجام میشود و قلب مؤمنان مهبط ملائکه است؛ و با شوخی میافزاید که جمعهها مسلمانها میخوابند و ملائکه نازل نمیشوند.
او میگوید اشکال فلسفی دربارهٔ تغییر کلام خدا درست نیست: خدا تغییر نمیکند، شنونده تغییر میکند، مثل سخن گفتن با کودک و با دانشمند. یکی از حاضران میگوید توجیه دو چیز ناسازگار دشوار است؛ او میپرسد مگر تغییر غیر از این است که چیزی حلال بوده و حالا حرام است.
مسیح و تخریب معبد
به گفتهٔ او بنا بر قرآن مشکل یهودیها این است که مسیح را نپذیرفتند؛ عهد شامل شناسایی و پذیرش پیامبران بود، و با نپذیرفتن مسیح عهد کلاً از بین رفت. یکی از حاضران میگوید مشابه این پیشتر هم افتاده بود؛ او میپذیرد که عهد مدام نقض میشد و میگوید قرآن تأیید میکند که مسیحِ مسیحیان همان مسیح موعودی بود که یهودیها منتظرش بودند.
او میگوید دلش میخواهد از یک یهودی بپرسد چرا معبد در سال ۷۰ میلادی تخریب شد؛ بنا بر تورات تخریب معبد و تبعید بابلی نتیجهٔ گناه بود، پس باید گناه بزرگی کرده باشند. برای او بهعنوان مسلمان بدیهی است که چهل سال پیش از آن پیامبر بزرگی بود که قصد کشتنش را کردند.
او این را فکتی تاریخی میداند که همه قبول دارند: نقطهٔ عطفی در تاریخ یهودیت که طبق آموزش کتاب مقدس باید نتیجهٔ گناهی بزرگ باشد. به گفتهٔ او این با مدل قرآن بیش از سازگار است، چون سازگاری حالتی پسنگر دارد ولی این را میشد پیشبینی کرد: کسی که در سال ۳۰ میلادی تورات را خوانده بود و میفهمید مسیح پیامبر خداست، منتظر بلای بزرگی بود. از دیدگاه او همهٔ نقطهضعف یهودیها این است که مسیح را قبول نمیکنند و هنوز منتظر ظهور مسیحاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه