جلسه با مرور نکاتی از جلسهٔ قبل دربارهٔ سه دین ابراهیمی آغاز میشود و به این مسئله میرسد که آیا مسیح واقعاً ظهور کرده یا نه، که به تحریف یا عدم تحریف کتب دینی یهود برمیگردد. او مسئلهٔ تحریف تورات و قرآن را موازی پیش میبرد و در بخش اصلی، که گاهی در نقش یهودی و گاهی در قالب ملحدان صحبت میکند، این استدلال را بررسی میکند که خداوند وظیفه دارد کلام خودش را حفظ کند.
سه دین و جایگاه یهودیت
در پایان جلسهٔ قبل اشاره شد که وجود سه دین در سنت ابراهیمی ویژگی متعادلکننده دارد و، طبق آیهای در سورهٔ مائده، رقابت میان آنها مزایایی دارد. اکثریت پیروان تابع سنت و والدینشان هستند، پس نباید انتظار داشت با ظهور پیامبر بعدی دین قبلی محو شود. به گفتهٔ او دین یهود متمایل به تشریع است و جنبههای تکوینی آن کمرنگترند، دین مسیح برعکس، و اسلام قرار بوده حالتی میانه ایجاد کند.
او میگوید جوامعی که این سه دین کنار هم بودهاند معمولاً حکومت اسلامی داشتهاند و یکدیگر را تحمل میکردهاند؛ یهودیان از زمان بابل و تجربهٔ اقلیتبودن بهتر شدند. به نظر او یهودیان در تاریخ اسلام بیش از مسیحیان اثرگذار بودهاند و کمی تعدادشان از اهمیت دین یهود نمیکاهد.
بسمالله، رحمان و رحیم
او ایدهای از کتابی که از آن با نام «فسوس الحکم» یاد میکند میآورد: چیزی که در خلقت متأخر است در ظهور مقدم است. رحمانیت خدا در عالم تکوین است و رحیمیت در عالم تشریع. اگر بپذیریم که یهودیت بیشتر با رحیمیت و مسیحیت بیشتر با تجلی رحمانیت مناسبت دارد، آنگاه باید انتظار داشت اسم جامع الله در اسلام تجلی کرده باشد.
به گفتهٔ او انگار زن در عالم تکوین است و مرد در عالم تشریع؛ مسیحیت بیشتر حالات زنانه و آنیمایی دارد و یهودیت بیشتر حالت مردانه. حرف اساسی او این است که وجود این سه دین کنار هم مشیت الهی است و مفید، و این ایده که با آمدن یک دین بقیه باید از بین بروند درست نیست.
رسالت یهود و مسئلهٔ مسیح
او تذکر میدهد ابتدا سخن در مقام دفاع بود و اکنون که انتقاد میکنند سعی میکنند نکات مثبت را نگه دارند: احساس خاصبودن قوم یهود از جهتی درست است، چون خداوند ارتباط خاصی با این قوم داشته و بسیاری از اخلاقیات از جامعهٔ یهود به جامعهٔ بشری راه یافته است. در مقام انتقاد میگوید وقتی مسیحیت ظهور کرد رسالت دین یهود تمام شد، ولی یهودیان نپذیرفتند و همچنان منتظر مسیحاند.
مشکل اساسی بحث دین یهود این است که آیا مسیح واقعاً ظهور کرده؛ یهودیها میگویند این مسیح با آنچه برایشان توصیف شده هماهنگ نیست، و استدلالشان استناد به کتابهایشان است، پس مسئلهٔ تحریف مهم میشود. به گفتهٔ او یهودیها میگویند خداوند نمیگذارد کلامی که فرستاده تحریف شود، و مسلمانها هم نکتهٔ مشابهی دربارهٔ قرآن میگویند. یهودیان برای عدم تحریف تورات به اهتمام در حفظ، ختم سالانهٔ اسفار خمسه و وجود انبیا تا زمان مسیح هم استدلال میکنند.
در گفتوگو گفته میشود که پیش از کشف طومارهای بحرالمیت در ۱۹۴۷ سندیت تاریخی کتاب مقدس یهودیها خیلی بد بود؛ این طومارها دستکم دو هزار سال قدمت دارند و برای جامعهٔ یهودی دلگرمکننده بودهاند، هرچند همهاش منطبق نیست. در پاسخ آمده که از سه هزار سال قبل جز کتیبههای سنگی چیزی نداریم.
وابستگی یهودیت به تاریخ و کتاب
او میگوید ناخواسته باید مسئله را موازی با ادعاهای مسلمانها پیش ببرد: اگر کسی به عدم تحریف قرآن و تحریف تورات معتقد است، باید استدلالی برای قرآن داشته باشد که دربارهٔ تورات صدق نکند، چون شواهد تاریخی، اهتمام و تغییرناپذیری کلام خدا را یهودیها هم میتوانند بگویند. به نظر میآید همهٔ حرفهای ما را آنها هم تا حدودی میتوانند بزنند؛ پس فرق ماجرا در چیست؟
نکتهٔ کلیدی او این است که مسلمانبودن چه مقدار به تحریف قرآن وابسته است. به گفتهٔ او سرتاپای دین یهود وابسته به این است که وقایعی اتفاق افتاده باشد؛ قوم برگزیده باشند و مسیح قرار باشد ظهور کند. ولی مسلمان میتواند مسلمان باشد و چیزی از تاریخ دینش نداند، و به توحید معتقد نیست چون در قرآن نوشته شده. او میگوید یهودیان برای وقایع مقدسی که به آن معتقدند جز کتاب مقدس سندی ندارند، و این مخالفان، مخصوصاً ملحدان، کل کتاب مقدس را زیر سؤال میبرند و میگویند سلیمانی وجود نداشته. مسیحیها هم به گفتهٔ او شاید حتی کمتر از مسلمانها به سندیت کتابشان وابستهاند.
او در پاسخ به یکی از حاضران میگوید توحید و معاد را از قرآن نمیگیریم، قرآن راهنمای درک آنهاست. یهودیبودن به یک فکت تاریخی احتیاج دارد، ولی اعتقادات مسلمان انتزاعیتر است. اگر چیزی صرفاً با استفاده از متن آیات گرفته شود، مثل خاتمیت برای کسانی که فقط از یک آیه میگیرند، مسئلهٔ تحریف آن را حساس میکند؛ به اعتقاد او خاتمیت چندان اینطور نیست. در احکام هم بیشتر به سنت وابستهایم، و اگر قرآن تحریف شده باشد مسلمانها آسیب میبینند ولی همهچیزشان زیر سؤال نمیرود، در حالی که یهودیها همهچیزشان زیر سؤال میرود.
استدلال «خدا باید کلامش را حفظ کند»
یکی از حاضران میپرسد آیا شنیدن قرآن از پیامبر و ایمانآوردن پذیرفته نیست. او با شوخی «ناگهان دوباره یهودی شدم» در نقش یک یهودی ایراد میگیرد: اگر به ایمانآوردن مردم با شنیدن قرآن از پیامبر استناد کنیم، آن قرآن همین قرآنی نیست که اکنون در دست ماست؛ همهاش که تحریف نشده، قسمتهای تحریفنشده را میخوانند و ایمان میآورند. این خبرها هم از کانالی نامعتبرتر از کانال کتب مقدس رسیدهاند.
بعد میپرسد استدلال به آیهٔ «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون» چقدر قوی است: آیا «ذکر» همین قرآن است و «حافظ» به معنای مصونیت کلمات؟ میگوید نمیخواهد بگوید این آیه این معنا را نمیدهد، اما با اساس این استدلال مشکل دارد، چه یهودیها بگویند چه مسلمانها.
او میگوید اگر قائل به ختم نبوت باشیم این استدلال کمی قویتر میشود؛ یهودیها ختم نبوت را قبول ندارند و صحف ابراهیم هم از بین رفته. به نظرش قابل تصور است که قرآن کلام آخر خداوند باشد ولی به دلیل گناهان مردم بخشی از آن تحریف شده باشد، و تأکید میکند نمیخواهد بگوید این اتفاق افتاده؛ اکنون نه در موضع یهودیت نشسته و نه موضع دیگری، فقط میخواهد ببیند این استدلال چقدر خوب کار میکند.
او سه نکته جمعبندی میکند: مسلمانها آنقدر که یهودیها وابسته به کتابند وابسته نیستند؛ اعتقاد به خاتمیت این استدلال را دربارهٔ قرآن بیشتر جا میدهد تا برای یهودیها؛ و سوم اینکه کل این استدلال و استناد به آن آیه را خیلی قوی نمیبیند.
هدایت و مسئولیت مردم
در پاسخ به پرسش دربارهٔ اسباب هدایت میگوید هدایت موکول به تحریف یا عدم تحریف کتاب نیست و اکثریت مردم دنیا به راههای دیگری هدایت میشوند؛ قرآن هم میتواند یکی از آنها باشد. او اشکال کلی دارد به اینکه بگوییم خداوند چنین وظیفهای دارد؛ به نظرش خداوند انبیا را فرستاد و کتاب را نازل کرد و آنچه را وعده داده بود انجام داد، و اکنون توپ در زمین مردم است.
او دوباره تأکید میکند هیچ اعتقادی به تحریف قرآن ندارد و فقط میخواهد ببیند استدلال کار میکند یا نه؛ از نظر عقلی برایش قابل تصور است که به دلیل گناهان مردم چنین اتفاقی موقتاً بیفتد بیآنکه آثار اولیه از بین رفته باشد؛ و میگوید مسلمانها اکنون در حضیض قرار گرفتهاند و اگر متدین باشید نمیتوانید منکر شوید که دلیلش گناه و انحراف از دین است. مسئول حفظ دین و هدایت خود مردماند، و او به آیهٔ «اتخذوا هذا القرآن مهجورا» اشاره میکند که پیامبر شکایت میکند.
تحریف در همهٔ ادیان
او میپرسد دربارهٔ تورات چه شد: به گفتهٔ او مردم با استناد به همان متن تحریفشده مسیح را قبول نکردند و خداوند هیچ کاری نکرد؛ و در قرن چهارم میلادی جلسهای تشکیل شد که مسیحیت در آن بهکلی تحریف شد. میگوید شما وظایفی بر عهدهٔ خداوند میگذارید که او برای خودش قائل نیست.
به نظر او بدیهی است که همهٔ ادیان تحریف شدهاند، هرچند برای او بدیهی نیست که قرآن تحریف شده باشد؛ و حتی اگر نشده باشد، آموزشهایی که به عنوان هدایت الهی داده شده همان نیست که خدا میخواهد. به نظر میآید روند عملکرد خداوند، دستکم پیش از قرآن، اجازهٔ تحریف کتب آسمانی بوده است.
او میگوید وظیفهٔ انبیای بنیاسرائیل حفظ کتاب نبود بلکه حفظ کلیات پیام، مثلاً از بین بردن گرایش به بتپرستی. همهٔ ادیان و ایدئولوژیها وقتی به جامعه تزریق میشوند تحریف میشوند، چون اکثریت «لایعقلون» هستند؛ و اعتماد خیلی از مردم متدین، مسلمان و غیرمسلمان، به تعلیمات نادرستی که گرفتهاند بر این استدلال استوار است که مگر میشود خداوند بگذارد؛ در حالی که به نظر او همهٔ تاریخ این است که خداوند اتفاقاً میگذارد.
جمعبندی
او میگوید این برهان به دلش نمیچسبد، چه وقتی مسلمانها که ادعای خاتمیت دارند بگویند و چه یهودیها؛ توقعی نابهجاست که از آنجا پدید میآید که وقتی از کارهایی که کردهایم دفاعی نداریم، میخواهیم دیگران را قانع کنیم و میگوییم اگر اینطور بود خدا نمیگذاشت. نگهداری الفاظ تنها راه رسیدن هدایت نیست، و اگر خداوند باید هدایت را به همه برساند، باید معانی قرآن را هم برساند.
در پایان میگوید به نظر میآید در این جلسه بیشتر در قالب ملحدان صحبت کرده تا در قالب مسلمان، ولی اشکالی ندارد، و فکر میکند این استدلال خیلی کار نمیکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه