او بحث سورهٔ آل عمران را با پرسشهای اولیه دربارهٔ وجود سه کتاب و سه دین و تعامل میان آنها آغاز میکند و میگوید جوابها را برای زمان پیغمبر میدهد. سپس معنای اسلام را از قرآن توضیح میدهد و سوره را مرور میکند: مقدمه، رفتار اهل کتاب در زمان پیغمبر، میثاق انبیا و عناد. در پایان تا حدود آیهٔ ۹۲ پیش رفته و میگوید نتوانسته صفحهٔ ۶۲ را تمام کند.
پرسشهای اولیه دربارهٔ سه دین
او میگوید مورد قبول همهٔ مسلمانان است که دستکم سه کتاب از طرف خداوند نازل شده و بنابراین دستکم سه دین فرستاده شده است. از اینجا چند پرسش پیش میآید: این کتابها برای چه نازل شدهاند؛ اگر هدایت وعده شده بود چرا جوامع دینی و امتها تشکیل شد، که به نظر او با رسیدن هدایت لزوماً یکی نیست؛ و آیا واقعاً سه دین است یا دو دین دیگر تحریف شدهاند.
او میگوید میتواند بر اساس قرآن استدلال کند که این سه دین نه در اثر تحریف بلکه ذاتاً اختلاف داشتهاند. پس میپرسد چرا باید سه دین نازل شود و آیا یک جامعهٔ دینی واحد بهتر نبود، و چه مقدار از مشکلات هزار سال اخیر از جنگ جوامع دینی است. به گفتهٔ او یکی از موضوعات محوری سوره تعامل با اهل کتاب است.
یک دیدگاه شایع میگوید هر دینی دین قبل را نسخ میکند. او میگوید این با عقاید عرفی ما سازگار نیست و به نظر میآید اسلام اهل کتاب را به نوعی به رسمیت میشناسد، با برخوردی که با مشرکین فرق دارد؛ وضعیت آنها را بینابینی میداند. حالت مخالف این است که اگر شریعت چیز یکتایی نباشد، هر سه دین مورد قبول باشند و فشاری نباشد که مسیحیان مسلمان شوند.
او آیهٔ سورهٔ مائده را میآورد که برای هر گروه راه و روشی قرار داده شده و اگر خدا میخواست امت واحد میساخت، و میگوید انگار هدف رقابت بوده است. کسی ممکن است بگوید موضوع همین است؛ او مثال میزند که اقلیتهای دینی، مثل مسلمانان اروپا، معمولاً دیندارترند، و شاید واقعاً پلورالیسم بهتر از دین یگانه باشد. ولی نظریهای که خودش میخواهد از قرآن بردارد این است که ادیان خیلی در عرض هم نیستند و دین آخر کاملتر است.
او میپرسد آیا کسانی که از این کتابها پیروی نمیکنند رستگار میشوند، و کسی که در دین پیشین است و خوب عمل میکند آیا باید تحقیق کند و اگر نفهمید دین حق کدام است تکلیفش چیست. تأکید میکند که مانند همه جای قرآن فرض بر این است که در زمان پیغمبریم و جواب را برای همان زمان میدهد، چون آن زمان واضح بود که اسلام دین حق است ولی اکنون فضا غبارآلود است؛ و اگر مسائل را در حالت روشن اولیه حل کنیم بقیه روشن میشود.
معنای اسلام
او میگوید معنای اسلام در قرآن با معنای عرفی فرق میکند و در آیههای مسلم و اسلام باید دقت کرد. به گفتهٔ او پرسش اینکه چرا شریعت اسلام است موضوع سورهٔ بقره است؛ در آل عمران بحث دربارهٔ هدایت است: انسانها قرار است به حالتی برسند که اسلام نام دارد، و راه طبیعی رسیدن پیروی از شریعت است که به تقوا و ایمان میرسد.
اسلام به گفتهٔ او تسلیم حق و تسلیم خداست: اینکه هر چه خداوند بخواهد همان را بخواهیم. داستان درویشی را میآورد که وقتی از او پرسیدند از خدا چه بخواهم، گفت درویش را چه به خواستن، و این را تعریف خوبی برای اسلام میداند. نکتهٔ اساسی عمل به شریعت نیست؛ اسلام حالتی است که با عمل صادقانه به شریعت به آن میرسید. در لحظههایی از زندگی، مثل جنگ، آزمایش میشوید که تسلیم هستید یا نه.
او میگوید در هر سه دین هستهای مرکزی هست، مثلاً پیغمبر و اولیا، و هرچه دور میشوید اسلام و تقوا کمرنگتر میشود تا به کسانی میرسید که فقط به ظاهر شرع عمل میکنند؛ حتی در مدینهٔ زمان پیغمبر چنین بود. پیچیدگی این است که جامعهٔ اسلامی با جوامع دیگر چگونه برخورد کند، در حالی که در هر کدام اهل حق هستند ولی اکثریت نیستند.
فرقان، دین واحد و جامعهٔ ناخالص
او میگوید جوابهای سردستی فرض میکنند در یک جامعه همه خوباند و در دیگری همه بد، و این با قرآن تناقض دارد. به گفتهٔ او حتی در جوامع کفار ممکن است کسانی که کتاب ندیدهاند اسلام و تقوا داشته باشند، چون علاوه بر سه کتاب فرقان هست که نیروی تشخیص حق و باطل است؛ چیزی در درون ماست که شریعت آن را تشدید میکند. البته رسیدن به تقوا با عمل به شریعت راحتتر است.
او میگوید قرآن به یهودیت و مسیحیت دین نمیگوید، اینها شریعت و کتاب دارند و دین آن چیز باطنی است. اگر از خدا بپرسیم یک دین بیشتر نداریم: سه کتاب داریم ولی دین یکی است و آن تسلیم محض و توحید است، مثل ابراهیم. کسانی که کتاب به آنها داده شد جز از روی بغی اختلاف پیدا نکردند، و بهترین جا برای فهم بغی همینجاست.
او ایدهٔ ساختن دین تازه از مسلمانان هر جامعه را غلط میداند، چون چنین جمعیتی هم بعد از چند قرن مسلم و غیرمسلم خواهد داشت؛ نباید برای ساختن جامعهای که همه مسلم باشند تلاش کرد. نام اسلام را هم به گفتهٔ او قرآن در زمان خود پیغمبر گذاشته، به خاطر تأکید بر محتوا و باطن؛ یهودی به قوم و مسیحی به یک پیغمبر اشاره دارد ولی مسلمانان از یک محتوا حرف میزنند.
پاسخ به پرسشها و ساختار سوره
دربارهٔ تحقیق میگوید پیغمبر یا اولیا ظرف سی ثانیه دین حق را تشخیص میدهند، ولی هرچه از مرکز دور شویم، چون آدمها در درونشان اعوجاج دارند و آنچه ارائه میشود هم ممکن است دچار اعوجاج شده باشد، احتمال اینکه کسی با تحقیق صادقانه هم نفهمد بیشتر میشود و لزوم تحقیق شل میشود. هنوز میماند که اگر کسی فهمید اسلام حق است آیا باید دینش را تغییر دهد.
او میگوید این امتها هیچکدام خالص نیستند و در همهشان «الذین فی قلوبهم مرض» و منافق هست؛ و چون سرنوشت اکثر جوامع این است که به سمت دموکراسی بروند، به محض فرصت این گروه برنده میشوند؛ مثلاً شیعیان معتقدند بلافاصله پس از پیغمبر حکومت به دست کسانی افتاد که جزء هسته نبودند. مقدمهٔ سوره مثل بقره از سه دسته میگوید: مؤمنان، کافران، و «الذین فی قلوبهم زیغ» که مسئول تحریفاند.
نیمهٔ دوم سوره و تعریف اسلام
به گفتهٔ او آل فرعون در مقدمه نمونهٔ کسانیاند که آیات الهی را تکذیب کردند، و این آیات برای نیمهٔ دوم مقدمهچینی میکنند که دربارهٔ رابطهٔ جامعهٔ جدید با کفار و جنگ و شکست احد است. آیهٔ بدر را یادآوری میکند و میگوید آیهٔ حب شهوات مقدمهای است برای اینکه چه شد که در احد باختید؛ و وعده میدهد جلسهٔ بعد توضیح دهد چرا شکست احد در این سوره آمده است.
از آیهٔ ۱۹ به بعد به نظر او قسمت اول سوره بنا میشود: یک دین بیشتر وجود ندارد و آن رسیدن به اسلام و همان دین ابراهیم است؛ وقتی فرشتهٔ مرگ میآید از شما نمی پرسند که مسلمانید یا نیستید؛ هنگام مرگ معلوم میشود چقدر مسلم هستید. اختلاف اهل کتاب به گفتهٔ او از حسادت و ظلم و خودخواهی است. آیهٔ ۲۰ میگوید اگر به حالت اسلام رسیدید هدایت شدهاید و اینکه تابع کدام شریعت باشید فرعیات است.
بغی و داستان آل عمران
او میگوید این بخش نمایشی از فضاحت جوامع دینی است که در زمان پیغمبر به آنها اهل کتاب گفته میشد: دین توحیدی تازهای آمده بود و باید خوشحال میشدند، ولی مشکلشان با مشرکین نبود و همهاش با مسلمانان بود. این را بغی مینامد: هویتشان دینشان شده و محتوا برایشان مهم نیست. آیات ۲۱ تا ۲۵ میگوید به آنها خیلی امیدوار نباشید.
او میگوید آیههای توحیدی قبل از آیهٔ ۲۸ اینطور مناسبت دارند: اگر واقعاً به توحید معتقد باشید به کسی نیاز ندارید و لازم نیست تحت ولایت و حمایت کافران باشید؛ و مسلمانان در آن زمان خیلی ضعیف بودند.
داستان آل عمران را فعلاً کنار میگذارد و میگوید به نظر میرسد با محتوای سوره هماهنگ نیست، چون وسط بحث آمده؛ مهمترین چیزی که فعلاً مربوط میداند این است که نشان میدهد ادیانی مثل مسیحیت چگونه تحریف شدهاند و یهودیها با مسیح چه کردند. میگوید اگر مسلمانان امید دارند با اهل کتاب خیلی دوست شوند، این داستان میگوید نباید امید داشته باشند.
رفتار اهل کتاب در برابر دین جدید
آیات بعد از داستان اول به چیز مشترک دعوت میکند: اصل دین این است که موحد باشیم و مسلم باشیم، پس سر همان مسالمتآمیز جمع شویم. ابراهیم هم چیز مشترک است: نه یهودی بود نه نصرانی، و نزدیکترین مردم به او پیروان او و این پیامبر و مؤمناناند.
بعد عکسالعملهای اهل کتاب را میآورد: به گفتهٔ او دوست دارند که مسلمانان گمراه شوند، چون دین رقیب برایشان پیدا شده، مثل اینکه جلوی دکانشان یک دکان باز شده باشد. این بخش تصاویری از اهل کتاب میدهد که معمولاً به نوع برخوردشان با مسلمانان برمیگردد، و در کنار آن اشاره میشود که بین آنها آدمهای خوب هم هست. نقشه میریزند که صبح به مسلمانان ایمان بیاورند و عصر از ایمانشان برگردند؛ و شعارشان این است که به کسی جز پیرو دینتان ایمان نیاورید، که او آن را شبیه حرف مشرکین میداند که میگفتند اجداد ما این کار را میکردند.
دربارهٔ امانتداری میگوید عدهای از آنها هستند که اگر همیانی به آنها بدهی به تو بر میگردانند و عدهای هستند که اگر دیناری بدهی بر نمیگردانند؛ به گفتهٔ او اینها اکثریت هستند و دین دست کسانی است که امانتداری آنها خوب نیست. اوج فضاحت را عدهای میداند که زبانشان را یک جورهایی میکنند که فکر کنید از کتاب است و از کتاب نیست؛ و به تعبیر او رسماً کتاب جعل میکنند.
میثاق انبیا و عناد
او میگوید آیهٔ ۸۱ پاسخ این پرسش است که ادیان نسخ میشوند یا نه: به نظر میرسد میگوید قرار نیست سه دین کنار هم زندگی کنند. خداوند از نبیین میثاق گرفت که اگر پیامبر دیگری آمد به او ایمان بیاورند و یاریش کنند. به نظر او اگر موسی بود و قرآن نازل میشد نمیگفت دین خودم را دارم؛ ولی هرچه از مرکز دورتر باشند، چون معلوم نیست حقیقت را درک کنند، این آیه دربارهٔ آنها صدق نمیکند.
دربارهٔ آیات ۸۶ تا ۹۲ میگوید کسانی که ایمان آوردند و شهادت دادند پیامبر حق است و دوباره کافر شدند، معمولاً به دلایل نفسانی چنین میکنند؛ مثلاً عالم یهودی که ایمان آوردن برایش رها کردن زندگی و شأن اجتماعی است، پردهای روی چشمش میاندازد. به نظر او تعهد فقط از رسل گرفته نشده؛ اگر کسی هسته مرکزی هم نباشد ولی بفهمد قرآن کتاب خداست، اختیاری نیست که به دلایل نفسانی سر جای خودش بماند، مگر اینکه توبه کند.
در پایان میگوید متأسف است که صفحهٔ ۶۲ را تمام نکرد. ده صفحهٔ اول را چنین جمع میکند: پیچیدگیهایی در ارتباط با اهل کتاب و مفهوم اسلام و چیز مشترک، ولی در عین حال حقایقی هم هست: اینکه این دین بهتر از سایر ادیان است، از پیامبران تعهد گرفته شده و کسی که دین حق را بفهمد و ایمان نیاورد مشکل دارد. در کنار آن رفتار فضاحتبار اهل کتاب هست، در حالی که دین جدید همان دین خودشان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه