این جلسه سورهٔ آلعمران را به عنوان ادامهٔ سورهٔ بقره معرفی میکند، بیآنکه از خود محتوای سوره شروع کند. ابتدا برنامهٔ جلسه و ساختار سوره میآید، بعد خلاصهٔ بقره و اینکه چرا آلعمران باید بعد از آن بیاید، سپس وضع اهل کتاب و آیات ابتدای سوره و در پایان پرسش و پاسخ.
مقدمه و ویژگیهای سوره
او میگوید میخواست جلسهٔ اول را بدون پیشزمینه برگزار کند و با پرسش و پاسخ از خود حاضران به این برسد که سورهٔ بعد از بقره باید آلعمران باشد؛ اما چون جلسه آنلاین است و حاضران را نمیبیند، این ایده تلف شد. به جایش کار را خیلی تقریبی و خلاصهشده اول این جلسه انجام میدهد.
به نظر او آلعمران از بقره پیچیدهتر است. بقره روشن و خطی است و قطعات بزرگ دارد: داستان بنیاسرائیل، ابراهیم و تغییر قبله، و احکام. آلعمران قطعات خیلی کوچک دارد، با بخشهای متعدد احتجاج با اهل کتاب، قسمتهایی دربارهٔ جنگ و خطاب به مؤمنین؛ داستان خانوادهٔ عمران شاید حدود ده درصد سوره باشد و بخش جنگ احد چند بار قطع میشود.
او میگوید برای کسی که اولین بار سوره را با دقت میخواند، بخشهای بحث با اهل کتاب شاید خیلی قانعکننده نباشد. او نمونههایی را با لحنی شوخ میآورد: اگر اسلام آوردید خوش به حالتان و اگر نه هم هیچ، یا دربارهٔ مسیح اینکه بیایید مباهله کنیم. به نظر او نکتهٔ مهم این است که منطق پشت این شیوهٔ احتجاج و این نحوهٔ مواجهه با اهل کتاب فهمیده شود.
خلاصهٔ سورهٔ بقره
بقره با داستان آفرینش شروع میشود و به هبوط و وعدهٔ فرستادن رسولان برای هدایت میرسد. بعد داستان بنیاسرائیل میآید که با آنها عهدی بسته شد و تخلف پشت تخلف کردند، تا جایی که با جبرئیل دشمن شدند. به گفتهٔ او حضرت مسیح پایان کار این شاخه از بنیاسرائیل بود و تلاش کردند او را از بین ببرند و این نقطهٔ اتمام حجت بود.
سوره استدلالی پیش میرود و دعوت ابراهیم با تغییر قبله تجدید میشود؛ از آن لحظه خطابها به بنیاسرائیل قطع میشود و خطاب به «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» شروع میشود و امت و شریعت جدید اعلام میشود. او میگوید توحید در آنجا آنقدر قوی است که اینکه از چه شریعتی تبعیت کنید کمکم اهمیتش را از دست میدهد.
او از لایهٔ دوم بقره میگوید: مدام هشدار میدهد که سختیها و جنگ در پیش است و نقص اموال و انفس میآید، یهودیها و مسیحیها ایمان نمیآورند، و از ابتدای سوره «الذین فی قلوبهم مرض» در جامعهٔ دینی هستند. به گفتهٔ او شاید به صراحت گفته نشود ولی از فهوای کلام برمیآید که امت جدید هم باید منتظر چنین بلاهایی از درون باشد. در بقره مؤمنان درگیر جنگ نیستند، فقط اعلام خطر هست؛ پس انتظار به حق ما از فصل دوم این است که امت جدید را در تلاطم با درون و بیرونش ببینیم.
آلعمران به عنوان ادامه
در آلعمران امت تشکیل شده و درگیریها شروع شده است. او میگوید هر دینی خودش را به معنایی خاتم میداند و اینرسیای دارد که دین بعدی را نپذیرد؛ به شوخی میگوید ما هم پیامبر بعدی را نشناختیم، ما خاتم هستیم. لابهلای خبر خوش دین جدید این هشدار هم هست که اهل کتاب توطئه میکنند و مؤمنان باید مواظب خودشان باشند و انفاق کنند و ربا نخورند.
دیگر آن شادی تشکیل امت نیست. به گفتهٔ او امت جدید در بقره مانند نوزاد بود و به او تذکر داده میشد که سختیهایی خواهد کشید؛ آلعمران آن سختیهاست. اهل کتاب با علمایی اهل بحث ایستادهاند، با مشرکین جنگ شروع شده و صحنهای که در این سوره انعکاس پیدا کرده صحنهٔ شکست است، نه پیروزی. بیشتر از همه در داخل وضع خوب نیست: «الذین فی قلوبهم مرض» باعث شکست میشوند و خطر ارتداد هست. او میگوید اتفاقهایی که افتاده تا صادق و کاذب از هم جدا شوند، و همهٔ خطراتی که در محیط امت جدید است، داخلی و خارجی، به شکل نمایشی چیده شدهاند؛ از این نظر سورهٔ دوم بودنش متناسب است.
او میگوید آلعمران امت را در زمان «و انت فیهم» نشان میدهد، یعنی پیامبر هنوز هست؛ پس برحق بودن امت فعلاً فرض است و اگر در جنگ خطا کنند تقصیر از خودشان است. اما بعد، مثلاً در زمان عبدالملک مروان یا معاویه، چنین فرضی نیست.
اهل کتاب: انحراف و کتاب
مؤمنان اطراف پیامبر موحد هستند و هنوز نهادهای دینی و دستگاههای پیچیدهٔ دینی که در مسیحیت و یهودیت شکل گرفته در آنها نیست. به گفتهٔ او مسیحیان اعتقاد پیدا کردهاند که مسیح خدا بوده و اگر این را قبول نکنید به جهنم میروید، و یهودیان نهادهای پیچیدهای پیدا کردهاند و خودشان را ابناء خدا میدانند؛ در حالی که پیامبران برای دعوت به خدا آمدند و خودشان مثل فلش بودند.
او میگوید باید به اهل کتاب یادآوری شود که اصل ماجرا توحید بود؛ نه شریعت مهم است، نه حکومت و نه خود پیامبران به عنوان افرادی که مرتب با آنها در ارتباط باشیم، و همه آمدند تا ما را متوجه خدا کنند. دین برایشان مانعی شده، به جای اینکه راهی به سمت خدا باشد. میگوید یک درصد دین شکل ظاهری شریعت است و بقیه محتوای توحیدی و حرکت به سمت خداست.
دستاویز دیگر کتاب خود اهل کتاب است. به گفتهٔ او آنها به کتابهایشان چیزهایی اضافه کردند، ترجمهها و کاربرد کلمات را عوض کردند و حدیث و روایتی ساختند که به اندازهٔ کتاب برایشان اهمیت دارد؛ حتی اگر به آنها بگوییم لازم نیست مسلمان شوید و فقط توحید و شریعت خودتان را رعایت کنید، چون در کتابشان صریح نوشته همان را هم نمیپذیرند.
مکانیسمهای دفاعی و واژهٔ کفر
او میگوید مسیحیان آنقدر غرق مسیح شدهاند که با خدا یکی شده، و میپرسد آیا اینها توحید است. بخش قابل توجهی از قسمت اهل کتاب در آلعمران درهای بسته را نشان میدهد، مثل مکانیسمهای دفاعی در روان انسان: امتها مانند طرفداران یک تیم فوتبال هستند و مرتب خودشان را در مقابل دیگران میبینند، پس جایی برای حرف زدن نمیگذارند.
در سوره آمده که اهل کتاب توطئه میکنند صبح ایمان بیاورند و عصر برگردند. او میگوید واژهٔ کفر مثال خوبی از «يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ» است: در قرآن حالتی روحی در مقابل شکر و ایمان است، یعنی در حجاب بودن، و مراتب دارد و در هر امتی ممکن است عدهای کافر باشند. بعدها در فقه آن را برای همهٔ غیرمسلمانان به کار بردند و او میپرسد چه کسی چنین حقی داده؛ کلمه قحط نیست. به گفتهٔ او وقتی جامعه از زمان حضور پیامبر دور میشود همین مکانیسمها فعال میشوند.
عرضهٔ خود بر قرآن
او میخواست حاضران حدس بزنند سورهٔ بعد از بقره چه باید بگوید: امت جدید با اهل کتاب و مشرکین چگونه برخورد کند. اگر چیزی که فکر میکنیم گفته نشود، میپرسیم چرا؛ به گفتهٔ او این نوعی عرضه کردن خود بر قرآن است. برای نمونه اگر از یک داعشی بپرسیم میگوید یک نارنجک میاندازیم. او میگوید این کار نشد و برایش جالب میآمد.
او میگوید یک سیاستمدار فوراً به این فکر میکند که اهل کتاب و مشرکین با هم متحد نشوند، چون وقتی امت ضعیف است دشمنان با هم متحد نمیشوند. این را به عنوان فکر سیاسی میگوید و ممکن است در سوره چنین حرفی نباشد. ولی خودش به نکتهای که پیشتر ندیده بود برخورد و بعد دو آیه در این مورد یافت. او امیدوار است قانع کرده باشد که آلعمران مناسب ادامهٔ بقره است.
آیات آغازین سوره
دربارهٔ «الم»، به شوخی نقل میکند که یکی از دوستان از قول یکی از علمای معاصر گفته حروف مقطعه امضای کاتبهاست؛ این را ارتباطی ضعیف میداند، ولی خارج از شوخی حسش این است که سورههای «الم» پیوندی با هم دارند. به گفتهٔ او فقط این دو سوره با سهگانهٔ مؤمن، کافر و «الذین فی قلوبهم زیغ» شروع میشوند، ولی بقره با توصیف متقین شروع میشد و اینجا با الذین فی قلوبهم مرض. اگر اشتباه نکند فقط در این دو سوره عبارت «اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ» آمده است.
آیهٔ بعد از آن میگوید کتاب نازل شد، و تورات و انجیل و فرقان؛ به گفتهٔ او بنای سوره گذاشته میشود که دربارهٔ روابط سه کتاب و اهل آنها باشد. فرقان را مثل عقل چیزی در درون ما میداند که حق و باطل را تشخیص میدهد و میگوید بعضی آن را قرآن میگیرند که با ظاهر آیه سازگار نیست.
به گفتهٔ او بیشترین کاربرد کتاب و کفر در آلعمران است و اهل کتاب هم بیشتر از هر جای قرآن آمده؛ کفر مثلاً ۴۲ بار آمده، در حالی که بقره دو برابر آن طول دارد، پس چگالی کفر نزدیک دو برابر است. واژهٔ «تَوَلَّوْ» هم مدام میآید و فضای سوره بر خلاف بقره شاد نیست و مانند نوجوانی بچه است.
متشابهات و پرسش و پاسخ
دربارهٔ آیهٔ محکمات و متشابهات به گفتهٔ او نکتهٔ شگفتانگیز این است که قرآن رک و راست دربارهٔ همین کتاب میگوید «الذین فی قلوبهم زیغ» از خودتان هستند و متشابهات را دنبال میکنند، نه اینکه دربارهٔ اهل کتاب بگوید تا ما درس بگیریم. او با طعنه میگوید چون دین خاتم است لابد تحریف نکردند و فرشتگان جلوی سوءاستفاده از متشابهات را گرفتند؛ به شوخی میگوید دستش به خون آلوده میشود. به نظر او سوره از اول به مؤمنان میگوید در میان شما منافقان بسیاری است و میخواهید کتاب را در آینده تحریف کنید.
او میگوید «الذین کفروا» در آیات ۱۰ تا ۱۳ مشرکینی هستند که بیرون از جامعهٔ دینی هستند. او میگوید کسانی که زیغ دارند منتظرند «و انت فیهم» تمام شود تا اولین کارشان این باشد که اهل کتاب را کافر و کفار را مهدورالدم اعلام کنند؛ فکر میکند این اولویت داشته و خیلی سریع انجام شده است.
یکی از حاضران دربارهٔ آیهای از سورهٔ توبه میگوید انتظار داشت کسانی که پس از شکست از ترس مسلمان میشوند مجبور به اظهار ایمان نشوند. او پاسخ میدهد که از میان کسانی که با مسلمانان جنگیدند آدمهای خوبی بیرون آمدند و از میان مسلمانان مدینه آدمهای بد، و این سهلانگاری در پذیرفتن را ویژگی اسلام میداند. میگوید شرط اماندادن ظاهرسازی باشد مثل تولید «الذین فی قلوبهم مرض» است و سؤال را در گروه یا سوره بررسی میکند.
حاضر دیگری میگوید قرآن با مخالفان به جای استدلال برخورد خشن دارد؛ او میگوید به آن میرسند و میپرسد چرا فحش به نظر میرسد. حاضر دیگری نگران شوخیهای او دربارهٔ خاتمیت است؛ او میگوید دربارهٔ خاتمیت شوخی کرده و دربارهٔ تحریف نه، چون منظورش تحریف در فهم قرآن است نه در کلام، و بعداً دربارهٔ خاتمیت بحث میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه