او میگوید این جلسهٔ آخر است و پس از مرور فضای سوره، به داستان آلعمران میرسد که به گمان او هستهٔ نورانی و مرکزی سوره است. سپس قهرمانان زن، دعای همسر عمران، زکریا و یحیی، بشارت مسیح و پایان داستان با آیهٔ مباهله را شرح میدهد و با پرسش و پاسخ دربارهٔ اصالت زن تمام میکند.
مرور سوره پیش از داستان
او میگوید روششان این بود که سوره را بدون داستان آلعمران تا آخر مرور کنند و مدام بگوید بعداً برمیگردند؛ امیدوار است این جلسه قانع کند که تصمیم خوبی بود. او فرض میکند حاضران سخنرانی دربارهٔ شبههٔ اخت هارون را گوش کردهاند و ممکن است به سورهٔ مریم ارجاع بدهد.
او میگوید امت جدید که در سورهٔ بقره مطرح شد، حالا گویی به نوجوانی رسیده و در دو جبهه است: محاجه با اهل کتاب که اهل سخن و قلماند، و مواجهه با کفار شبیه آل فرعون که با شمشیر و خونریزی واقعی است، و در کنار آن افرادی که در دلهایشان مرض و زیغ است و داخل خود امتاند. او این مشاهدات را غمانگیز میداند.
اما در طول سوره مثل ترجیعبند دریچههایی به سمت نور باز میشود: آدمهای خوب در میان اهل کتاب، ربّیونی که خوب جنگیدند و عبادت شبانهٔ مؤمنین در پایان سوره. با این حال او میگوید غلبهٔ فضای سوره با انحرافها و عصیانها و گناهها است و بیشتر حرفهایی که نقل میشود حرفهای بد است تا خوب.
در بزرگ آلعمران
به گفتهٔ او بعد از مقدمه ناگهان در بزرگی باز میشود و ما به هستهٔ مرکزی امت میرویم، آنجا که محرابی هست و مریم عبادت میکند. قانع میشویم که همهٔ آن فسادهایی که در بیرون دیدیم و همهٔ آن خونریزیها ارزش این را دارد که یک چنین معبد و محرابی باشد و چنین انسانهای برجستهای عبادت بکنند. او میگوید حدود سه صفحه است، ولی وزن این قسمت شاید از وزن کل سوره بیشتر باشد و هستهٔ مرکزی سوره انگار همینجاست.
در سورهٔ بقره گفته شد چرا انبیا میآیند ولی خیلی ندیدیم این هدایت به کجا منجر میشود؛ اینجا همهٔ تلاش انبیا و امتها به تولد مسیح، انسان کامل و خلیفهٔ کامل خدا در زمین، میرسد. او میگوید اگر دین و امتها به هستههایی مثل این برسند در راه درستاند، وگرنه فقط با هم جنگیدهاند.
او میگوید بعد از آن همه جنجال، با باز شدن این در فضایی ساکت هست: محراب ساکت و جای امنی برای مریم، با ذکر و عبادت. شاید جایی در کل قرآن این فشردگی از انسانهای درجه یک را در تعداد کمی آیه نداشته باشیم.
قهرمانان زن و عالم تکوین
او میگوید از ابتدای سورهٔ بقره تا اینجا زنی ندیدیم؛ ناگهان قهرمانان مادر مریم و مریماند، و زکریا هم تحت تأثیر مریم قرار میگیرد. بیرون پر از واژهٔ موت و قتل بود، ولی اینجا تولد پشت تولد است: مریم، یحیی، عیسی، و گل که پرنده میشود.
به گفتهٔ او بیرون این فضا شریعت حرف اول را میزد، ولی اینجا عالم تکوین است و برای همین دست زنهاست. اسم قسمت به عمران است ولی خود عمران را نمیبینیم و زن عمران است که نذر میکند و اسم مریم را میگذارد. او تأکید میکند که نباید عیسی را وارد مسائل جنسیت کرد و چنین حرفی توهین به عیسی است.
او میگوید قرآن خودش در عالم تشریع است ولی قسمتهایی را به عالم مقابل اختصاص میدهد؛ این در ناگهان باز میشود و ناگهان بسته میشود، و از نظر هنر مدرن مثل کلاژ است.
او آیهٔ سورهٔ حج دربارهٔ دفع مردم به وسیلهٔ یکدیگر را میآورد و میگوید این بخش انگار تحقق آن است: همهٔ جنگها و محاجهها برای محفوظ ماندن جایی برای عبادت است. حتی ممکن است به ذهن برسد که مردها بیرون میجنگند تا فضای داخلی که قهرمانهایش زناند امن باشد؛ او در پرانتز میگوید شاید یک مقدار حالت فمینیسمی دارد. از عبارت «وَلَیسَ الذَّکرُ کالْأُنْثَیٰ» برمیآید که زن بزرگتر یا مساوی مرد است؛ او میگوید اگر نتیجهٔ قطعی نشود گرفت، در ابتدای داستان واضحترین استدلال همین است.
شباهت با سورهٔ نور و کعبه
او میگوید این امت مواجهههایی با خارج دارد و سدهایی دفاعی گذاشته شده تا داخل فضایی نورانی به وجود بیاید، مثل سورهٔ نور که انگار همهٔ شرایع خانواده در خدمت بیتی است که نور خدا در اتاقی در آن دیده شود. کل امت و شرایع آمدهاند تا صوامع و بِیَعی در درونشان باشد.
او میگوید در دوگانهٔ تکوین و تشریع، عیسی اوج تکوین است در مقابل قرآن که اوج تشریع است، ولی چیز دیگری هم مقابل مریم قرار میگیرد: کعبه. به نظر میرسد این داستان نقطهٔ مقابل داستان بنای کعبه در سورهٔ بقره باشد، و دعای همسر عمران «إِنَّک أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» شبیه دعای ابراهیم است.
همسر عمران، مریم و زکریا
او میگوید داستان با این آیه شروع میشود که خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آلعمران را برگزید؛ او تأکید میکند که این عمران ربطی به عمران پدر موسی ندارد و خلاف بلاغت است که همسر عمران دو آیه بعد از همین عمران نباشد. «ذُرِّیةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ» اشاره به سلسلهٔ انبیا دارد و آلعمران ظاهراً بخشی از آل ابراهیم است.
همسر عمران آنچه در درون دارد را نذر میکند مُحَرَّراً، یعنی آزاد از دنیا و در معبد. او میگوید ده ترجمه نگاه کرده و آقایان مترجم همه «بطن» را شکم ترجمه کردهاند و بهتر است درون ترجمه شود. از آیه برمیآید که شاید طبق روایات تاریخی انتظار پسر داشت و نگران بود نذرش ادا نشود؛ او تأکید میکند که نه اینکه از دختر بودن فرزند احساس بدی داشته باشد. در «وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا» مریم را مثل گل زیبایی میداند.
زکریا هر بار که در محراب میآمد کنار مریم رزقی میدید و پرسید این از کجاست؛ مریم گفت از جانب خداست. او این را حالت استغراق مریم در توحید میداند، و میگوید احتمالاً برای زکریا نشانهٔ اینکه مریم مادر مسیح است بود و همین باعث شد فرزند بخواهد.
زکریا ذریهٔ طیبه میخواهد و بشارت یحیی میآید. او میگوید زکریا مستقیم با خدا صحبت میکند نه با فرشته، و نشانه این بود که سه روز سخن نگوید. انگار یحیی را هم یک جوری مریم به دنیا میآورد، چون زکریا تحت تأثیر مریم بود.
قلمانداختن و کفالت مریم
او میگوید هر بار آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاک وَطَهَّرَک» را میخواند یاد سورهٔ بقره میافتد که ملائکه پرسیدند انسان خون میریزد؛ احساسش این است که خدا ملائکه را فرستاد جواب سؤالشان را اینجا بگیرند، چون خلیفهٔ الهی مسیح است. اصطفای آلعمران همان اصطفای مریم بر زنان است.
او میگوید در «انجیل یعقوب» و بعضی مفسران مدرن میگویند کفالت بعد به یوسف میرسد، ولی خودش این را نمیپسندد: «وَمَا کُنتَ لَدَیهِم» معمولاً فلاشبک به صحنهای است و خلاف بلاغت است که کفالت جدید گفته نشود. به نظر میرسد کفالت زکریاست و «یلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ» نوعی قرعهکشی؛ مهم نیست قلمها را کجا انداختند.
آنچه خودش میفهمد این است که زکریا قلمش را بهتر انداخت، چون اهل قلم بودند و او فهمید مریم کسی نیست که بخواهد در درونش چیزی نوشته شود؛ قرار است قلم خدا کلمهٔ الهی را در او بنویسد. به گفتهٔ او زکریا بارها رزق را دید و تا آخر یک کلمه نپرسید، که با همین تعبیر سازگار است.
سکوت و تولد مسیح
او میگوید کلمهٔ «کهلا» در آیهٔ «وَیکلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کهْلًا» بیشتر به ذهنش میرساند که میان مهد تا بزرگی سکوتی بوده و عیسی خیلی با مردم حرف نمیزده.
به گفتهٔ او بیرون محاجه و جنگ است و داخل سکوت: زکریا با مریم حرف نمیزد و حتی یک سؤال نمیپرسید، نشانهٔ یحیی این بود که زکریا سه روز حرف نمیزند و مریم گفت روزهٔ سکوت گرفتهام. این حس سکوت را او شبیه بهشت میداند، و میگوید معبد درست میکنیم تا در این دنیا بهشت درست کنیم.
مریم میپرسد چگونه بچهدار شود و جواب داده میشود «کُنْ فَیکُونُ». عیسی از گل پرنده میسازد، کور و جذامی را شفا میدهد و مرده را زنده میکند؛ او میگوید مبدأ حیات است و آن خلیفهای است که خدا گفته بود. داستان با اینکه مثل عیسی نزد خدا مثل آدم است و دعوت به مباهله تمام میشود.
مباهله و هستهٔ مرکزی این امت
او میگوید این هستهٔ مرکزی همهٔ گرفتاریهای بیرون را توجیه میکند و از خواندن داستان میشود نتیجه گرفت که در این امت هم باید چنین هستهای باشد؛ عجیب است اگر کسی فکر کند اطراف پیامبر بزرگی مثل حضرت رسول چنین چیزی شکل نگرفته باشد.
دربارهٔ مباهله میگوید پیامبر با فاطمه، علی، حسن و حسین آمد و به نظر میآید ذکر آن بعد از این داستان ذهن را به سمت هستهٔ مرکزی این امت میبرد: شاید مریم این امت فاطمه باشد و حسین مثل مسیح. او تأکید میکند بحث فرقهای نیست و عرفای اهل سنت هم این را میپذیرند. در پاسخ به حاضری میپرسد آیا جملهٔ «هَل مَن ناصِر» را شیعیان به تقلید از «مَن اَنصاری اِلَی اللَّه» ساختهاند یا امام حسین واقعاً گفته.
حاضری میگوید برداشت فمینیستی عکس فمینیسم رایج است. او پاسخ میدهد که منظورش دقیقاً عکس چیزی است که الان فمینیسم نامیده میشود: اصالت زن یعنی زن با مرد فرق دارد، بهتر است و موجود مستقلی است؛ و تلاش زنها برای اینکه بگویند ما با مرد فرقی نداریم نتیجهٔ خودباختگی است.
حاضری میگوید تنها ویژگی مثبت مریم به دنیا آوردن است و خاک هم تولید مثل میکند. او جواب میدهد که این قضاوت نتیجهٔ فرهنگ مردسالار است که ویژگیهای مردانه را مهم میشمارد، و به دنیا آوردن مسیح اگر مهمتر از نزول قرآن نباشد همارز آن است؛ مسیح در وجود مریم ساخته میشود. به گفتهٔ او زنها حاکمان عالم تکویناند و پیامبران حاکم عالم تشریع.
→ متنِ کاملِ این جلسه