او میگوید سورهٔ انعام بعد از چهار سورهٔ اول قرآن فضای کاملاً دیگری دارد و بحث را با صفحهٔ اول سوره آغاز میکند. از آیههای ابتدایی تصویر کلی سوره را بیرون میکشد: حقیقتی روشن هست و عدهای آن را نمیبینند و خداوند پیامبران را میفرستد. سپس مقدمهای دربارهٔ شرک میگوید و در پایان دوباره به موضوع سوره و تفاوتش با چهار سورهٔ قبلی برمیگردد.
تصویر ابتدایی سوره
او میگوید اگر بگوید آیهٔ اول کل فضای سوره را در خودش دارد اغراق نکرده است: خداوند آسمان و زمین را خلق کرده و عدهای نسبت به او شرک میورزند. به گفتهٔ او مشرکین زمان پیامبر هم الله را خالق جهان میدانستند، ولی نیروهای موضعی دیگری در اطراف خودشان فرض میکردند؛ هستهٔ مرکزی بتپرستی اعتقاد به نیروهای مادون خداوند است که در سرنوشت انسانها مؤثر هستند. به گفتهٔ او شرک رابطهٔ انسان را در زندگی روزمره با خداوند قطع میکند و واسطهها جایش را پر میکنند، در حالی که سه آیهٔ اول میگویند همهچیز تحت اختیار خداوند است و او سر و آشکار شما را میداند.
در ادامه تصویر کسانی را میبیند که از نشانههای الهی «كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ»؛ تکذیب و تمسخر میکنند و اعراضشان به گفتهٔ او معماست، چون توحید واضحترین واقعیت است. او میگوید به نظرش اعتقاد به عقیدهٔ غلط خیلی سختتر از اعتقاد به عقیدهٔ درست است، و تمسخر دینداران انگار سپر دفاعی این پوشیدگی در برابر حقیقت است.
آیهٔ بعدی از نابودی اقوام پیشین میگوید. او میگوید همهٔ اقوام بتپرستی که امید داشتند بتها نیروهای طبیعت را مهار کنند از بین رفتند، و یک بتپرست کمی عاقل باید شک کند که شاید کل رویکرد غلط است، نه فقط بتهای آنها. به گفتهٔ او این ارجاع قرآن برای مخاطبانش اثر داشت، چون اقوام قبلی را میشناختند و بعضی بتها مشترک بودند؛ بعل را مثال میزند و میگوید دقیقاً نمیداند چه کاری میکرد.
راهبرد خداوند: فرستادن پیامبر
او میگوید باید یک لحظه آنچه را بدیهی میدانیم فراموش کنیم و بپرسیم خداوند در برابر چنین آدمهایی چه استراتژیای میتواند داشته باشد. یک راه این است که آنها را به حال خودشان بگذارد؛ راهی که اجرا شده این است که کسانی را که به حقیقت رسیدهاند مأمور کند حقایق را به زبان خودشان توضیح دهند و معجزه نشان دهند. به گفتهٔ او خیلی واضح نیست که این راه به نتیجه برسد، چون کسی که توحید را انکار میکند نبوت را هم انکار میکند و یک چیز عجیب تبدیل به دو چیز عجیب میشود.
اگر کتابی روی کاغذ از آسمان بفرستند و لمسش کنند هم میگویند جادو است. به گفتهٔ او آنها انتظار فرشته دارند و خداوند پاسخ میدهد که اگر فرشته بفرستد هم به لباس آنها میفرستد؛ کسی باید مانند معلم به زبان خودشان با آنها حرف بزند.
او میگوید آن استهزائی که نسبت به توحید داشتند به پیامبران منتقل میشود و گریبانگیرشان میشود. به گفتهٔ او این استراتژی دوم هم بدیهی نیست، چون هرچه نعمتهای الهی بیشتر شود، آنها به لبهٔ پرتگاه نزدیکتر میشوند؛ پس در بطن رحمت خداوند غضب هم هست. تجربهٔ تاریخی هم این است که این اقوام تقریباً به همین سرنوشت دچار شدند.
موضوع اصلی سوره
او میگوید کل سوره بر این متمرکز است که عدهای حقیقت را نمیبینند و خداوند با ارسال انبیاء میخواهد این مسئله را حل کند. زندگی آنها موقتی است و مستوجب عذاب اخروی میشوند؛ عقاید موهوم مانع رشدشان است و گاهی لازم میشود که بساط آنها برچیده بشود، چون مانع رشد دیگران هم هستند. به همین دلیل میگوید هلاکت دنیوی آنها نکتهٔ خیلی مهمی نیست و در بطن آن رحمتی هم هست.
او چهار سورهٔ اول را با آن مقایسه میکند: آنجا بحث دربارهٔ جامعهٔ دینی و مؤمنین و منافقین و اهل کتاب است و تقریباً بحثی با مشرکین نیست، ولی در انعام اهل کتاب و منافقین تقریباً غایباند. نشانهٔ لفظی این را تکرار فراوان «قل» میداند و میگوید از معجم شمرده است، ۴۴ بار. به گفتهٔ او خداوند مشرکین و کفار را مستقیم خطاب نمیکند و پیامبر برای رساندن پیام غیرمستقیم میآید؛ در قرآن «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» هست ولی «یا ایها الکافرون» ندارد و «قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ» دارد.
شرک، گناه نابخشودنی
او میگوید شرک را منحوسترین پدیده در فضای تفکر دینی میداند و به آیهای در نساء اشاره میکند که خداوند همهٔ گناهان را میبخشد جز شرک. میپرسد شرک چیست و آیا منقرض شده است. به گفتهٔ او قرآن میگوید اکثر کسانی که ایمان میآورند هنوز مشرک هستند، و روایتی از پیامبر میآورد که شرک از حرکت مورچهٔ سیاه در شب سیاه روی پارچهٔ سیاه مخفیتر است. مطمئناً منظور از نابخشودنی بودن این حرکت مورچهٔ سیاه نیست. در ایران تذکرات کمی دربارهٔ شرک میشنویم و شاید نتیجهٔ این تصور باشد که شرک چیزی بود که از بین رفت؛ میگوید در قرآن به نظر میرسد مسیحیان به دلیل اعتقاد به تثلیث به نوعی مشرک قلمداد میشوند.
هستهٔ شرک و بحث دربارهٔ شیعیان
او میگوید بت چوبی یا تمثال مسئلهٔ فرعی است؛ اساس شرک اعتقاد موهوم و خرافی به نیروهایی است که وجود ندارند و دعا و درخواست از آنها، مانند حرفزدن در جایی که گوشی نیست. این اعتقادات موهوم جلوی تجلی حقیقت را در قلب میگیرند. او میگوید بعل فقط یک اسم است و شرک لزوماً پرستش و بت هم ندارد؛ در آیهٔ زمر مشرکین میگویند «مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَىٰ» و به نظر او فرض ساختارهای واسطه بین انسان و خدا، حتی با عشق به الله، شرک است.
او میگوید بدون ورود به بحث فرقهای میخواهد ادعای مخالفان شیعه را بفهمیم. اگر درست باشد که ارواح بعد از مرگ دیگر نمیشنوند و در امور زندهها دخالت ندارند، از نظر اهلسنت مورد خطاب قرار دادن امام فوتکردهٔ خودش شبیه شرک جلی است و شیعیان مشرک هستند؛ پس مشرکبودن یا نبودن شیعیان موکول به درستی اعتقادشان است. او میگوید فکر نمیکند شیعیان توسل را راه انحصاری برای رسیدن به خدا بدانند؛ اگر چنین بود شرک جلی بود. به گفتهٔ او شیعیان ائمه را در طول خداوند میبینند، و در نظر او مورد خطاب قرار دادن اسباب، مثل خواستن باران از ابر، شرک است.
یکی از حاضران نکتهای دربارهٔ دیدن مردهها در رؤیا میگوید و او میگوید به نظر میرسد منشأ اعتقاد به ارواح و ارتباط با آنها بیشتر رؤیاها بوده، هرچند نمیداند این حرف تا چه حد صحت دارد و این دلیل نمیشود که بتوان از مردگان چیزی خواست.
چرا شرک بزرگترین گناه است
او میگوید شرک موروثی است: آدمها در جامعهای به دنیا میآیند و عقاید باطل را کسب میکنند، و عقاید شرکآلود قوی بود و جوانان داوطلبانه پای بتها قربانی میشدند. به گفتهٔ او وقتی از مشرکین میپرسند چرا مشرک هستند، میگویند اجداد ما این کار را میکردند؛ او میگوید آدم درست و حسابی وقتی نوجوان میشود و عقلش میرسد باید آنچه نافش را با آن بریدند ریوایز کند. شرک فقط اعتقاد نیست و آداب پرستش و قربانی هم دارد، و جلی بودنش در این است که کسی بستهای از عقاید موهوم را رسماً بپذیرد، نه اینکه رفتارش گاهی با توحید نخواند.
او میگوید کسی که مطیع چیزی غیر از خدا شده فطرتش خاموش میشود؛ میتواند آدم بکشد و احساس گناه نکند، در حالی که گناه معمولی فطرت را خاموش نمیکند و احساس گناه نشان میدهد که جای بخشش دارند. «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا» را میآورد و دربارهٔ یهودیان به «اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ» اشاره میکند. خودش میگوید شاید مثالی که زد مثال خوبی نباشد و این بحث جا برای شرح بیشتر دارد.
دربارهٔ جاذبهٔ شرک میگوید توحید از انسان میخواهد از صبح تا شب در محضر بینهایت باشد، و انانیت انسان که میخواهد تشخص پیدا کند با توحید سازگار نیست چون توحید همهٔ مخلوقات را همسطح میکند. آدمهایی که در حد حس ماندهاند، چیزی را که دیده نمیشود وهم میدانند.
چه انتظاری از سوره داشت
او میگوید در سوره انتظار دارد ببیند انبیاء چه میگفتند، مشرکین چه واکنشی نشان میدادند و عوامل غفلت چه بود. برای فهم وضع انبیاء مثال میزند که مأمورتان کنند در دیسکو مردم را توحید کنید؛ برهان فلسفی در چنین فضایی جا ندارد و به همین دلیل یکی از بزرگترین وظایف انبیاء انذار است. داستان ابراهیم را هم در انعام میبیند و میگوید جایی دیگر در قرآن نیست.
او میگوید مشکلات دیگری هم میتواند پیش بیاید: اهل کتاب که منحرف شدهاند به جای کمک به مسلمانان مخالفت میکنند، و ممکن است انبیاء دروغین پیدا شوند. بحث انعام بیشتر نبوت است، نه توحید و معاد؛ در سوره بازیگران مختلفی هستند، از جمله مؤمنین که دستور میگیرند به بتهای مشرکان توهین نکنند. او میگوید این سوره مقام گفتن احکام شریعت نیست و مخاطب انبیاء در آن مشرکین هستند، ولی شنوندهٔ نهایی خواننده است که مؤمن است. در پایان میگوید جلسهٔ بعد هم دربارهٔ انعام صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه