او جلسه را با نکتهای دربارهٔ شرک از جلسهٔ قبل آغاز میکند: اهل سنت چرا بعضی رفتارها را شرک میدانند، و چرا برای آنها نباید کسی را مشرک و مهدورالدم دانست. سپس به سورهٔ انعام میرسد که به گفتهٔ او همهٔ آیهها حول نبوت است، و در پایان از ساختار نامرتب و نمایشی سوره میگوید.
نگاه اهل سنت و حساسیت کم به شرک
او میگوید برخی اهل سنت بعضی رفتارهای شیعیان را شرکآلود میدانند و گزارهٔ او شرطی است: اگر شرک را سخنگفتن با موجودات موهوم بدانیم و اگر معتقد باشیم کسانی که از دنیا رفتهاند، هر که باشند، هیچ اثری در این دنیا نمیگذارند، آنوقت راز و نیاز بالای قبر شبیه رفتارهای شرکآمیز است. تأکید میکند هدفش بحث دربارهٔ اعتبار امامزادهها یا ارتباط مردگان با این عالم نیست، بلکه فهم اینکه اهل سنت چرا اینها را شرک میدانند.
احساس او این است که در فرهنگ دینی ما حساسیت نسبت به شرک خیلی کمتر از آن چیزی است که باید باشد: موضوع اصلی قرآن شرک و توحید است ولی موضوع اصلی جامعهٔ ما حجاب و بدحجابی است. به نظر او خواستن از هر کسی غیر از خدا که گناهان را ببخشد شرک است، و زیارتی که در آن برای چیزی که از امام میخواهند ذرهای جنبهٔ استقلال قائل شوند هم شرک است؛ و میگوید علما فقط وقتی اهل سنت فشار میآورند توضیح میدهند، در حالی که روایتی هست که شرک را مانند حرکت مورچهای سیاه در شب سیاه میداند.
مشرک به معنای قرآنی و تکفیر
به نظر او بدتر از این رفتارهای شبیه شرک این است که عدهای بهخاطر آنها بگویند شیعه مشرک و مهدورالدم است. او میگوید همهٔ ما رفتارهای شرکآلود داریم، ولی مشرک در قرآن متفاوت است: الف و لام سر «المشرکین» اشاره به آدمهایی است که در مکه مقابل پیغمبر بودند. احساسش این است که شرط لازم برای مشرک گفتن این است که عقاید موهوم ارتباط آدم را با «الله» قطع کرده باشد، چنانکه مشرکین قریش ارتباطشان با واسطهها بود.
او میگوید حتی اگر بعضی عقاید رسمی علمای شیعه شرکآلود باشد، نمیشود چنین حرفهایی زد؛ و معتقد نیست بشود مسیحیان کنونی را مشرک گفت، چون با وجود عقیدهٔ شرکآلود روشن بالاخره خداپرست هستند و قرآن هم مسیحیان را جزء مشرکین حساب نمیکند. به گفتهٔ او وقتی میشود گفت به شرک به معنای قرآنی رسیدهایم که پیروی از غیر خدا سیستماتیک شود و آدم دیگر پیرو خدا نباشد. در پاسخ به اعتراض یکی از حاضران میگوید گزارههای خود را شرطی گفته و نمیخواسته «اگر» آن را جواب دهد؛ حرفش این است که حتی با فرض درستی حرف اهل سنت نمیشود فتوای مهدورالدم بودن داد.
سورهٔ انعام: یک موضوع محوری
به گفتهٔ او سوره از جهاتی خیلی منسجم است و همهٔ حرفهایش حول یک موضوع محوری میگذرد، ولی شاید فصلبندی روشنی نداشته باشد و ترتیب مطالب به راحتی فهمیده نمیشود. او سوره را به سبک جلسات قبل قطعهقطعه بررسی نمیکند، چون فکر میکند به نتیجهٔ خوبی نمیرسد؛ کتاب «سورههای قرآن، درونمایهها و محورها» نوشتهٔ آقای مدرسی هم خلاصهٔ این سوره را طولانیترین خلاصهٔ کتاب کرده است.
برخلاف چهار سورهٔ بلند قبلی که بحثها در درون جامعهٔ دینی میگذرد، انعام اولین سورهٔ بلندی است که فضایش مواجهه با کفر و شرک است؛ حکم شرعی اگر هست در مقابل کارهای مشرکین است. به گفتهٔ او سوره بیان نبوت است: عدهای در کفر و شرک به حقیقت توجه ندارند و آیندهٔ وحشتناکی در انتظارشان است، و چون گویی دیگر امیدی نیست که آیات را تکوینی ببینند، تنها راه این است که آیات به صورت تشریعی فرستاده شود. شاید کمتر سورهای در قرآن اینقدر منسجم باشد.
او فضای ابتدای سوره را شگفتانگیز میداند و به آیهٔ آخر اشاره میکند که انسان را خلیفهٔ زمین میخواند: شگفتی این است که چگونه خلیفههایی که خدا برای زمین خلق کرده کارشان به اینجا میرسد که شاید اکثریتشان با حقیقت مواجه نیستند.
آنچه از بحث نبوت انتظار میرود
او پیشنهاد میکند فرض کنیم از ما بخواهند دربارهٔ نبوت و پیام انبیا بنویسیم؛ انتظار داریم دلایل توحید، معاد و نبوت، که این سه اصول دین ما هستند، در آن باشد. ولی انبیا صرفاً استدلال نمیکنند: به گفتهٔ او کسانی که انبیا برای آنها پیام میآورند بیشتر شبیه آدمهایی هستند که در حال خوشگذرانی و رقص و آواز هستند تا انسانهایی که برهانهای فلسفی توحید را بررسی میکنند، و مشکل عمدهٔ تقریباً همهٔ کافران غفلت است نه عقل و منطق، پس انذار و تبشیر هم جزء پیام انبیاست.
معجزه و سلسلهٔ انبیا هم مربوط به مسئلهٔ نبوت است؛ حتی اگر ثابت شود پیامبری لازم است، هنوز ثابت نشده که چرا در طول زمان پیامبرانی فرستاده شدهاند. بحث دیگر عوامل کفر است: اگر کفر را نتیجهٔ کتابهای ضاله بدانیم پیام انبیا یک چیز میشود، و اگر نتیجهٔ غرقشدن در لذتهای دنیوی یا پیروی از سنتهای جامعه بدانیم چیز دیگر. او میگوید اگر سوره را آیه به آیه بخوانید شاید نتوانید آیهای پیدا کنید که خارج از موضوع نبوت چیزی مطرح کرده باشد.
حاشیههای نبوت
او چند حاشیه را میشمارد: برخورد نبوت جدید با ادیان قبلی و اهل کتابی که حقیقت را میبینند ولی انکار میکنند، که وزنش خیلی کم است؛ اشاره در حد یک آیه به ادعای وحی دروغین؛ و توصیه به مؤمنان که به بتها توهین نکنند. موردی که با شدت بیان شده شوق زیاد پیغمبر به ایمان آوردن این آدمهاست: آیهای میگوید اگر اعراضشان بر تو گران است و میتوانی نردبانی به آسمان بفرستی و نشانهای بیاوری، خدا اگر میخواست همه را بر هدایت جمع میکرد؛ او میگوید اینکه پیامبر نمیتواند کاری کند که همه ایمان بیاورند تمی است که در سوره چند بار تکرار میشود.
بدل شریعت، آیات و استدلالها
به گفتهٔ او از نظر ما عامل اصلی کفر عملی است، یعنی بد زندگیکردن و غرقشدن در دنیا؛ و چون پیامبر برای کسانی که او را قبول ندارند نمیتواند شریعت وضع کند، یک راه مقایسهٔ احکام مسخرهٔ آنها با احکام معقول شریعتهای الهی است. راه دیگر آیاتی است که در آنها به پیامبر گفته میشود بگوید خودش چه کار میکند و چه کار نمیکند، که او آن را مانند بدل شریعت برای آدمهایی میداند که اصلاً اعتقاد دینی پیدا نکردهاند.
او میگوید شاید ده درصد سوره بیان آیات الهی در آفاق و انفس باشد؛ دربارهٔ معاد آیات کمتری هست ولی استدلال میکند، مثلاً خوابیدن شب که خدا شما را تحویل میگیرد و دوباره پس میفرستد. دربارهٔ نبوت هم به اتمام حجت اشاره شده، یعنی تا انبیا را نفرستیم کسی را مجازات نمیکنیم؛ و آیهای که میگوید قدر خدا را نشناختند وقتی گفتند خدا چیزی بر بشر نازل نکرده را او به نوعی بیان قاعدهٔ لطف میداند.
شریعت و تقلید از سنتها
او میگوید بخش بزرگی از اواخر سوره دربارهٔ آیینهای زندگی است: منشأ اصلی شرک و کفر، بیشتر از خطاهای شخصی، این است که آدمها در جامعهای به دنیا میآیند که آیینهایی دارد و به آنها اعتماد میکنند. این آیینها مانند الهامات و شریعتهای شیطانی هستند که کمکم تبدیل به سنت شدهاند؛ و به گفتهٔ او اگر ادیان نیایند شریعتهای کج و معوج پدید میآید، پس این حرف که ادیان زندگی را سخت کردهاند شاید درست برعکس باشد.
دربارهٔ چهارپایان مشرکان قاعدههای زیادی گذاشتهاند، و پیامبر در مقابل میگوید در شریعتش چیزی حرام نمیبیند جز آنچه در کمتر از یک خط بیان میشود. به نظر او پیروی از سنتهای شرکآلود بیش از گناهکردن و غرقبودن در دنیا در جاافتادن شرک مؤثر بوده است، و میخواهد در جلساتی جدا دربارهٔ وضعیت امروز شرک بحث کند؛ میگوید عدهای فکر میکنند شرک منقرض شده است.
توالی آیات و حالت نمایشی سوره
او میگوید سعی کرد سوره را از ذهن خارج کند و فکر کند اگر بخواهد دربارهٔ نبوت بحث کند اجزای بحثش چیست، و بعد نگاه کرد کدام یک در سوره آمده و کدام نیامده. اگر بخواهیم مطالب را مرتب کنیم فصلی برای توحید، فصلی برای معاد و فصلی برای انذارهایی که دربارهٔ قیامت است میگذاریم و با این ذهنیت سوره نامرتب است؛ ولی میپرسد اگر همهٔ انذارهایی که دربارهٔ قیامت است را در یک فصل ببریم بهتر است یا همانطور که لابهلای آیات آمده، و میگوید خودش هنگام خواندن تحتتأثیر قرار میگیرد.
سورهٔ انعام را او شاید کلامیترین سورهٔ قرآن میداند که بیشتر شبیه نمایش است تا متن فلسفی. آیهٔ اول را صحنهای میداند که تاریکی و نور و آدمهایی در تاریکی را میچیند، و میگوید در آن آمده که کافر هستند و بعد مشرک میشوند. ادعایش این است که هر جا بهمریختگیها را در انعام یا جاهای دیگر قرآن میبیند دنبال تأثیرگذاری خاصی است که بدون این فرم به دست نمیآید، و آن را به ادبیات پستمدرن شبیه میداند.
داستان ابراهیم به گفتهٔ او سوره را به دو قسمت میکند: قسمت اول بیشتر دربارهٔ عقاید و حرفها و ادعاهای آنهاست و قسمت دوم دربارهٔ کارهایی که میکنند، و بحث شریعت و آیین فقط در قسمت دوم است. او ادعا نمیکند این سوره تافتهٔ جدابافته است؛ شاید فقط شدت این حالت در آن بیشتر باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه