او میگوید در جلسهٔ گذشته تا انتهای داستان ابراهیم خوانده شد و در این جلسه ابتدا نکاتی دربارهٔ این داستان میگوید و سپس دربارهٔ ارتباط داستانهای دیگر با متن سوره و توالی آنها. نخست معنای «نُکِسوا»، دروغ نبودن سخن ابراهیم، سخن گفتن خدا و عشق و تنهایی ابراهیم را میآورد؛ بعد سیر داستانها از نوح و داوود و سلیمان تا صبر انبیاء و پایان کار آنان با مریم.
معنای «نُکِسوا»
او میگوید دوستی یادآوری کرده که علامه طباطبایی در المیزان آیهٔ ۶۵ را استعاره میداند از جا دادن باطل در جای حق و معنای «نُکِسوا» را سر و ته شدن میداند، نه سرافکندگی؛ به نظر علامه مقاومت آنان در برابر حق از همینجا شروع شده است. او کاملاً مخالف است و به نظر خودش این اولین مورد اشتباه واضح در المیزان است؛ با این حال اکثر اختلافهای جزئی معمولاً تأثیر زیادی بر فهم کلیت سوره نمیگذارد.
دلیل اولش لفظی است: واژهٔ نَکَس سه بار در قرآن آمده و در آیهٔ سجده مجرمان در پیشگاه پروردگارشان سر به زیر افکندند، که به عبارت آیهٔ ۶۵ انبیاء بسیار نزدیکتر است. دلیل دومش متنی است: حتی اگر این واژه در جای دیگر هم نیامده بود، معنای مقاومت در برابر حقیقت با داستان و سیاق آیات جور در نمیآمد.
آیهٔ قبل میگوید به خودشان رجوع کردند و گفتند شما ظالم هستید، یعنی به مقام انا کنا ظالمین رسیدند؛ پس مقاومت از اینجا شروع نشده است. تصور او این است که لقد علمت ما هؤلاء ینطقون را قطعاً فریاد نزدند و شاید حتی به زبان هم نیاورده باشند؛ جلوی جمعیت اعتراف به حرف نزدن بتها با داستان سازگار نیست، و اگر هم گفته شده، به نظر او برای نرم کردن ابراهیم بوده است.
اگر مقاومتشان از آیهٔ ۶۵ شروع شده باشد، حرفهای ابراهیم در آیات ۶۶ و ۶۷ بعد از تصمیم به آتش زدن بیمعنی میشود. به نظر او ابراهیم از این موقعیت که هنوز سرشان پایین است استفاده میکند و تشر میزند، تا وقتی که میبینند دستبردار نیست و تصمیم میگیرند او را آتش بزنند، مانند فرعون که میفهمد موسی پیامبر است ولی مقاومت میکند.
آیا ابراهیم دروغ گفته است؟
او میگوید این نکته به محتوای سوره ارتباطی ندارد ولی چون زیاد بحث میشود اشاره میکند. بعضی «بل» را «شاید» معنی میکنند؛ او احساس میکند حتی بدون آن، جمله حالت گزارهٔ شرطی دارد، چون به «إن کانوا ینطقون» ختم میشود: اگر این بتها حرف میزنند، آنگاه بزرگشان این کار را کرده. چون شرط نادرست است، گزارهٔ شرطی درست است و بحث کذب پیش نمیآید.
اضافه میکند که ابراهیم گفته بود بتهای شما را کید میکنم، و کید حالتی شبیه کذب دارد، مثل کاری که یوسف دربارهٔ برادرش کرد؛ چون با هدف خیر انجام میشود شاید این مقدار وانمود قابل تحمل باشد. حرف ابراهیم حالت طعنه و کنایه دارد، مثل کسی که وقتی روز است بگوید شب است، و به گفتهٔ او این نکته در فهم این قسمت از داستان یا کل سوره اهمیتی ندارد.
سخن گفتن خدا و بتها
او به بحث فرعی دیگری میرسد که شاید از نظر محتوایی مهمتر باشد: ابراهیم روی حرف نزدن بتها تأکید میکند، و بتپرستان میتوانستند بپرسند مگر الله حرف میزند؟ ولی در قرآن این را نمیپرسند. سخن گفتن خدا معنای تکوینی دارد، یعنی ارادهای که تحقق پیدا میکند، و بتپرستها خالق بودن الله را میپذیرند؛ ادعایشان ربوبیت بتها است و رب باید توانایی نطق هم داشته باشد.
به نظر او نکتهٔ اصلی جای دیگری است: ابراهیم درک عمیقتری از نطق خدا دارد و سخن گفتن برایش بیشتر شبیه چیزی است که ما از سخن گفتن مدنظر داریم. چون الله حق است، آنچه قوهٔ شناختی ما درک میکند و حقیقتی که کشف میشود در واقع سخن حقی است که خداوند القا میکند؛ ابراهیم به درونش اینگونه نگاه میکند و میبیند فقط یک سخن وجود دارد، و بت هر چه هست غیر از حق است و سخن گفتنش معنی ندارد.
او میگوید بارها از ابن عربی نقل کرده که هر سخنی سخن خدا است، و اینکه چگونه میشود باطل را به خدا نسبت داد پیچیدگی دارد، مثل حباب روی آب که همان آب است؛ پس خدا نه تنها سخنگو است، تنها سخنگو است. تکرار این حرف از ابراهیم نشان میدهد از نظر او سخنگو بودن یکی از مهمترین ویژگیهای رب العالمین است.
ابراهیم، آتش و تنهایی
او میگوید نمیخواهد دربارهٔ اینکه قوم ابراهیم فهمیدند او از آتش نجات پیدا کرده یا نه اظهارنظر قطعی کند؛ قرآن صراحتاً چیزی نمیگوید. تصور او این است که قوم نفهمیدند معجزهٔ بزرگی اتفاق افتاده، چون اگر میدیدند و ایمان نمیآوردند مستوجب عذاب بودند، ولی در هیچ جای قرآن نابود شدن قوم ابراهیم نیامده.
او میگوید در این سوره بیشتر از هر جای دیگر قرآن حس ابراهیم نسبت به رب العالمین عاشقانه است: نوجوانی که از عشق الهی سر از پا نمیشناسد، و نفرت او از بتها نتیجهٔ همین عشق است، چون نمیتواند تحمل کند مردم از توحید محروم باشند. مهمترین نکته تنهایی اوست، یک نوجوان در مقابل قومی بزرگ. این عشق به طور سمبلیک آتشی است که نمیسوزاند، چنانکه دربارهٔ آتش درخت موسی در جلسات طه گفته شد.
مثل بحث یوسف، میگوید حقیقت هر موجودی در ناخودآگاه آدمها انعکاس پیدا میکند، و شاید بتپرستان ناخودآگاه ابراهیم را به جایی انداختند که باید میانداختند: او درون یک آتش است و آنها نمیدانند که این آتش نمیسوزاند.
بعید میداند به ابراهیم وعدهٔ نجات داده شده باشد، چون لااقل در داستان جایی نیست. بعد از آیهٔ ۷۰ در آیهٔ ۷۱ از نجات ابراهیم و لوط سخن میرود: یکی با او همراه شد و دو تا شدند؛ جریان نبوت اینگونه شروع میشود و سرزمین مبارک پایگاهی برای انبیاء و بنیاسرائیل میشود. بعد اسحاق و یعقوب میآیند و از دو نفر چهار نفر میشوند.
نوح، داوود و سلیمان
او میپرسد چه تناسبی دارد که اینجا نام نوح میآید. نوح برخلاف ابراهیم تنها نیست و با اهلش نجات پیدا میکند؛ اگر تنهایی و بعد دو و سه و چهار تا شدن را ببینید، جای داستان نوح اینجاست، و آنچه سیر صعودی دارد این است که انبیاء چگونه از تنهایی به سمت جمعیت حرکت کردهاند.
به شدت روی این نکته تأکید دارد که بعد از تصویر دهشتناک سیل، آیهٔ ۷۷ یکباره کات میشود و آیهٔ ۷۸ اوج قدرت انبیاء را نشان میدهد: داوود و سلیمان که دربارهٔ گوسفندانی که در کشتزار چریدهاند حکم میکنند. مهم تصویر آرامش در سایهٔ حکومت انبیاء است، نه اینکه چه حکمی داده شد؛ همانطور که لازم بود خدا یک بار در ماجرای کوه طور خود را به مردم نشان دهد، انگار یک بار هم لازم بود کسانی حاکم باشند که خدا پشت سر آنهاست.
به گفتهٔ او تا آیهٔ ۸۲ حس سلطهٔ انبیاء بر ارض مبارک نشان داده میشود و این اوج قدرت زمینی انبیاء است که قرار نیست همیشه ادامه داشته باشد. داوود با کوهها و پرندگان همراه است و زره ساختن به او یاد داده میشود، که حالت دفاع و بازدارندگی دارد؛ سلیمان مالک باد است و بر شیاطین هم حکومت میکند. به نظر او سلیمان یک درجه از داوود بالاتر است و از این لحاظ بالاتر از او نداریم.
پرانتز صبر
بعد یک دفعه بخش دیگری شروع میشود که او اسمش را پرانتز صبر میگذارد، هرچند واقعاً پرانتز نیست و ادامهٔ همان ماجراست: ایوب نماد صبر است و سپس اسماعیل و ادریس و ذوالکفل میآیند که همه از صابریناند. زیر نقطهٔ اوج، در باطن قدرت انبیاء، صبر هست؛ نمیشود صبر نکرد و به جایی رسید. اینکه شیطان چطور به ایوب دسترسی پیدا کرد در قرآن نیامده و از نظر درک آیات اهمیتی ندارد.
در آخر داستان پیامبری میآید که صبر نکرده است: یونس باید پیش قومش میماند ولی بیصبری و عجله کرد و رفت. «انی کنت من الظالمین» همان مقام «انا کنا ظالمین» است که دربارهٔ یک نبی به کار رفته؛ او میگوید این مقام توبه است و کسی که به آن برسد از عذاب معاف میشود، ولی رسیدن به آن به تنهایی کافی نیست و باید همراه عبودیت و اعتراف به توحید باشد.
قرآن خطاب به پیامبر
او میگوید با اینکه قرآن برای هدایت ماست، همیشه مدنظر داشته باشید که خطاب به پیامبر است؛ آیهٔ ۳۲ فرقان میگوید قرآن را پاره پاره فرستادیم تا قلب تو را استوار کنیم. اگر خودتان را جای رسول بگذارید که در مکه تحت فشار است، میبینید ابراهیم تنها مقابل قومی ایستاده که قویتر از قریشاند ولی یار و اهل پیدا میکند و به ارض مقدس میرود؛ از اولین آیاتی است که به پیامبر نوید داده میشود که شاید او هم هجرت کند و اهل و یارانی پیدا کند و نهایتاً به حکومتی برسد.
به گفتهٔ او داستان یونس برای پیامبری که در دوران رسالت است ترسناک است، چون اگر بیصبری کند ممکن است چنین بلایی سر او هم بیاید؛ در عین حال نوید داده میشود که تا وقتی ایمان و دعا و توحید هست امکان نجات حتی از دل ماهی و ظلمات هست.
پایان کار انبیاء
به نظر میرسد انبیاء در زمان داوود و سلیمان به اوج تسلط رسیدند و بعد قدرتشان نزولی شد. ممکن است کسی تصور کند انبیاء به حضیض رسیدند و آخر داستان به اولش رسید چون مسیح را مانند ابراهیم به صلیب میکشند، ولی او میگوید این همان اشتباهی است که یهودیان دربارهٔ مسیح کردند؛ منتظر تجدید پادشاهی داوود بودند و همهچیز را ظاهری فهمیدند، در حالی که مسیح چیزی بالاتر دارد، ملکوت آسمان به زمین آمده، و این اوج در باطن است. مطمئن است پیامبر هم انتهای داستان را همینگونه میفهمد.
در آیهٔ ۸۹ زکریا میگوید مرا تنها مگذار و یحیی به او داده میشود؛ او میگوید شاید این آیات را با فرزندخواهی پیامبر هم بشود مرتبط کرد. آیهٔ ۹۱ پایان داستانهاست که اسم عیسی در آن نمیآید و فقط از مریم و پسرش یاد میشود؛ به نظر او پایان داستانهای انبیاء بیشتر با مریم است تا با عیسی.
→ متنِ کاملِ این جلسه