جلسه پنجم سورهٔ انبیاء قرار است بحثهای باقیمانده را تمام کند و قسمت پایانی سوره، یعنی فصل سوم، را مرور کند. نخست به آیات دربارهٔ قوم لوط و پیوند توحید با رشد میپردازد، سپس پیوند آیات ۴۸ تا ۵۰ و سیر انبیاء از موسی تا عیسی را میگوید و هشدار میدهد که خواننده خود را جای پیامبر نگیرد. بعد مؤخرهٔ سوره و آیهٔ ۹۲ دربارهٔ امت واحده را میخواند و با آیهٔ دشوار ۹۵ پایان میدهد.
حیات طیبه و قوم لوط
او میگوید جلسهٔ قبل بیشتر به ترتیبی از حضرت ابراهیم تا ملک سلیمان و به پیامبرانی که صبر کردند و پیامبری که صبر نکرد پرداخته بود، و به این نظم توجه داشت؛ مثلاً میشود فهمید چرا داستان نوح اول نیامده و آنجا آمده است. آیهای را که جلسهٔ قبل تعمداً نخوانده بود، یعنی آیهای دربارهٔ قوم لوط، اکنون با همین حرفها توجیه میکند.
به گفتهٔ او وقتی فصل اول تمام میشود، لازم است نتیجهٔ توحید و حیات طیبهای که همراه آن است نشان داده شود، نه فقط اینکه خدا یکی است؛ پیامبران نماد حیات طیبه هستند، دعا میکنند مستجاب میشود و ارتباط خصوصی با خداوند دارند. در آیهٔ دربارهٔ لوط تأکید روی عمل زشت قوم و فاسق بودن آنهاست، گویا تأکید نمیشود که مشرک بودند. او میگوید شرک نتیجهٔ کوتاهی عقیدتی و نظری نیست، بلکه نتیجهٔ خبائث و پیروی از اباء و اجدادی است که سبک زندگیشان درست نبوده؛ آدمی که حیات طیبه دارد حقیقت را میبیند و به توحید میرسد.
به گفتهٔ او کارهای نادرست مانع رشد میشود، و اگر نسخهٔ رشد طبیعی به هم بخورد، درون انسان بهم میخورد و از هم گسیختگی روانی ایجاد میشود که در بیرون روی شرک پروژکت میشود. به نظر میرسد دو آیهٔ معترضه در این جایگاه خیلی بجا است. او میگوید توحید نتیجهٔ رشد روانی و زمینهساز آن است؛ انگار باید از حدی عبور کرد تا بتوان با توحید آشنا شد.
ذکر و پیوند فصلها
نکتهٔ دیگری که به نظر او عمیقتر است این است که فصل اول دربارهٔ نازلشدن قرآن است که قوم پیامبر آن را سحر و خوابهای پریشان میخوانند و معجزه میخواهند. کلمهٔ قرآن نمیآید، ولی واژهٔ ذکر میآید، و در آیات ۴۸ تا ۵۰ هم، که دربارهٔ موسی و هارون است، واژهٔ ذکر میآید. او میگوید «ساعه» ابهام دارد: هم مرگ شخصی است که به سمت ما میآید و هم قیامتی که به سمت جهان میآید.
به گفتهٔ او اگر آنها متقی بودند میفهمیدند کتاب برایشان ذکر و فرقان و ضیاء است؛ ولی آنها در حال لهو و لعب هستند و متوجه ساعت و حساب نیستند. به همین دلیل این به انتهای آن فصل میچسبد، و در عین حال با اشاره به موسی و هارون انگار سلسلهٔ انبیاء شروع میشود.
او سیری از موسی و هارون تا عیسی و مریم و زکریا میبیند، از تشریع به تکوین. میگوید ممکن است کسی توهم کند سلسلهٔ انبیاء شکست خورده، چون زکریا را بنا به روایات کشتند، ولی اینطور نیست. حضرت موسی نماد تشریع و حضرت عیسی نماد تکوین است، و حضرت مریم در بخش تکوینی بزرگترین آدم است، هرچند به معنای متعارف پیامبر نیست.
آیهٔ ۵۰ به فصل اول وصل است و آیات ۴۸ و ۴۹ انگار شروع این قسمت هستند و این دو مانند قلاب درهم رفتهاند. او میگوید توضیحاتی که میدهد شاید به طور کامل توجیه برای هیچ آیهای نباشد؛ او نقشهای کلی از سوره میکشد، و اگر همهٔ جزئیات توضیح داده شود مجاب میشویم سوره اعجاز دارد.
پایان شگفت ذکر انبیاء
او میگوید به نظرش بیدلیل نیست که نام حضرت مسیح نمیآید و تأکید روی «فَنَفَخْنَا فِیهَا مِنْ رُوحِنَا» است؛ انگار سلسلهٔ انبیاء باعث شد خدا روح خود را در کالبد جهان بدمد. تا حدودی با تأکید بر جنبهٔ تکوینی توجیه میشود، ولی به نظر او باز شگفتانگیز است که اسم مسیح، و حتی اسم مریم، نمیآید. آیهٔ ۹۱ این مجموعه را میبندد: از دو مرد شروع میشود و به یک زن و پسر او ختم میشود.
خودپیامبرپنداری
او میگوید ما قرآن را به واسطهٔ پیامبر میشنویم و داستان انبیاء برای او معنایی دیگر دارد: ابراهیم برای ما الگوی انسانیت و موحد کامل است و برای پیامبر الگوی نبوت؛ بیصبری یونس برای پیامبر حالت تهدیدآمیز دارد و برای ما نه. ممکن است داستانها معنای ثانوی شخصی هم برای او داشته باشد: تقریباً تنهاست، هارونی ندارد، مهاجرت ابراهیم و لوط زمینهٔ کوچ او باشد، و داستان زکریا برای او که در انتظار فرزند است.
با این حال هشدار میدهد مواظب باشیم دچار خودپیامبرپنداری نشویم: خودابراهیمپنداری، یعنی کسی بخواهد مثل ابراهیم بت بشکند، به نظر او گناه است. او میگوید ما حق نداریم خودمان را جای پیامبران بگذاریم، وقتی وحی نشده و مأموریتی نداریم و طرف مقابل هم فرعون نیست؛ باید آنها را الگو و نمونهٔ اولیه فهمید و دید خودمان چند درصد اینگونهایم. به گفتهٔ عرفا موسای درون را باید با فرعون درون به کارزار آورد.
به گفتهٔ او حکومت داوود و سلیمان برای پیامبر ممکن است نویدی از آینده باشد، ولی ما سلسلهٔ انبیاء را میبینیم که به مسیح و ولایت کامل میرسد، و خلیفهٔ اصلی خدا مسیح است. فهم بعضی قسمتهای قرآن موکول به این است که یک بار هم با گوش پیامبر گوش دهیم؛ در این سوره این جنبه مهمتر از خیلی جاهای دیگر قرآن است.
بخشبندی فصل سوم
او فصل اول را مرور میکند: پیامبر را در مقابل معاصرین خود میبینیم؛ معجزهٔ پیامبر کلام خدا است، ولی آنها به آن سحر و اضغاث احلام میگویند، در حال لهو و لعب هستند و به آنها وعدهٔ عذاب داده میشود. بعد فصل پیامبران است.
فصل سوم دربارهٔ قیامت و آخرت است. به نظر او تا آیهٔ ۱۰۶ یک قطعه است و از آیهٔ ۱۰۷ تا ۱۱۲ قسمتی کوچک با حالت مؤخره که سخن به خود پیامبر برمیگردد. فصل سه بخش قابل تشخیص دارد: ۹۲ تا ۹۵، ۹۶ تا ۱۰۶ و ۱۰۷ تا ۱۱۲.
مؤخرهٔ سوره
او فکر میکند عجیبترین جای سوره پایان آن است. آیهٔ ۱۰۷ خطاب به پیامبر است و با «وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آیَةً لِلْعَالَمِینَ» قافیه دارد. در فصل اول دستکم سه بار تأکید شده پیامبران کسانیاند که به آنها وحی میشود و وحی توحید است؛ آیات پایانی دوباره به پیام اصلی انبیاء برمیگردد. او میگوید آیهٔ ۱۰۹ برایش خیلی ترسناک است و مانند این است که کسی برای آخرین بار چیزی را میگوید.
آیهٔ ۱۱۲ را عجیب میداند. در داستان ابراهیم فرشتهها پیش از عذاب قوم لوط به او خبر میدهند، او مقاومت میکند و ستایش میشود، ولی به او میگویند حکم قطعی شده است؛ به گفتهٔ او این مثل حرف عرفاست که کسی در زمین ولایت دارد. در عین حال ابراهیم تخلف نمیکند.
او میگوید پیامبر شاید از ابراهیم هم رحمت بیشتری نسبت به قومش دارد، پس اگر امکان مجادله بود حتماً مجادله میکرد. آیهٔ پایانی را اینگونه میبیند که به پیامبر گفته میشود برای آخرین بار بگو، و پیامبر انگار رضایت میدهد: «قَالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ». ولی در «رَبُّنَا الرَّحْمَنُ» حالت رحمت هست و پیامبر همچنان از رحمت خدا انتظار دارد. او احساس میکند این حکم احتمالاً به هجرت و عذابی که از راه جنگها بر معاصران پیامبر نازل شد، یعنی شکست و مرگ بسیاری از آنها، مربوط باشد.
او میگوید حرفهای پیامبر در قرآن معمولاً سوم شخص نقل نمیشود و این آیه را برجسته میکند؛ یکی از موارد استثنایی دیگر «قال» در آیهٔ ۴ در ابتدای سوره است و این دو به هم وصل میشوند. از این پایان حسی ترسناک میگیرد: آیات پایانی کوبندهاند و به ابتدای سوره بازمیگردند. او تأکید میکند حجم آیات دربارهٔ امکان نزول عذاب بر قوم معاصر پیامبر را باید دید.
امت واحده
در آیهٔ ۹۲ آمده است «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ». او میگوید این میتواند پایان فصل انبیاء یا آغاز این فصل باشد، و همهٔ ادیان و انبیاء حرف توحید و دوری از شرک و حیات طیبه و رشد را میزدند.
به گفتهٔ او سوره بقره جایی است که امت و شریعت جدید اعلام میشود، با حفظ همین نکته: اسلام نمیخواهد خود را در عرض یهودیت و مسیحیت قرار دهد، بلکه در طول آنها. هر کس ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد جایش بهشت است، و او حرفهایی را که میگویند فقط یهودیها یا فقط مسیحیها یا فقط مسلمانها به بهشت میروند چرند و پرند مینامد. این سوره مکی و پیش از بقره است.
آیهٔ دشوار ۹۵
او میگوید «وَحَرَامٌ عَلَى قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ» دشوار است: بیش از ده قرائت دربارهٔ «حرام» هست، ولی به نظر او مشکل اساسی فهمیدن «أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ» است. ترجمهٔ معمول این است که بر قریههایی که هلاک شدند حرام است به دنیا برگردند، که ابهام دارد. بعضی آن را به رجعت ربط دادهاند، ولی او میگوید از این آیه چنین چیزی فهمیده نمیشود.
او میگوید «رجعت» در آیه قبلاً به این قریهها نسبت داده شده است: وقتی عذاب را حس کردند، گفته شد فرار نکنید و برگردید. به نظر او این مثل توبه است، و آیات ۹۵ تا ۹۷ شباهت لفظی روشنی با آیات ۱۱ تا ۱۵ دارد. او میگوید رجوع در اینجا معنایی جز آنچه در آن آیات آمده ندارد، و شاید اختلاف قرائتها شکل گرامری عجیب را توضیح دهد.
به گفتهٔ او وقتی حکم هلاکت صادر میشود، کار از کار گذشته و آنها خودبهخود بدتر میکنند تا «حَقَّت عَلَيهِم كَلِمَتُ عذاب». او آیه را اینگونه میفهمد که بر آنها رجعت، یعنی توبه، حرام میشود چون از حدی گذشتهاند. میگوید اگر خدا کسی را گمراه میکند، این از حدی است که خود آدم بدی را به آن رسانده؛ کسی که متقی است هدایت میشود و فاسق گمراه.
او میگوید آیه را به هر معنا بگیریم در محتوای سوره تأثیر اساسی نمیگذارد، و وزندادن زیاد به آن ممکن است سبق و سیاق جلسات را به هم بزند. از آیهٔ ۹۶ توصیف قیامت و بهشت و جهنم است، و دربارهٔ آیات ۱۰۴ و ۱۰۵ و باقیماندهٔ فصل اول در جلسهٔ آینده سخن میگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه