او میگوید جلسه را با چند ابهامی آغاز میکند که از روی پرسشها پیش آمده و بعد مرور کلی میکند و قسمتهایی را که کمتر دربارهٔ آنها صحبت شده میگوید. نخست معنی «لا یرجعون» در آیهٔ ۹۵ و اختلاف قرائتها را میآورد، سپس شک خود دربارهٔ یأجوج و مأجوج را. بعد سوره را مرور میکند و به آیات ۱۹ و ۲۰ و آیات توحید در طبیعت میپردازد.
معنی «لا یرجعون»
او میگوید روی آیهٔ ۹۵ بحث شد و انتظار ندارد شسته و رفته توضیح داده شود، چون متن آیه ابهام دارد؛ ولی میخواهد از تعبیری که گفت دفاع کند. رایج است که لایرجعون را چنین بگیرند که اینها از مرگ به جهان برنمیگردند ولی بعضی از آدمهای دیگر ممکن است برگردند، مانند اعتقادی که به رجعت وجود دارد. استدلال او این است که در آیات ۱۱ تا ۱۵ قریههایی هلاک میشوند و به آنها گفته میشود ارجعوا ولی برنمیگردند؛ میگویند آیهٔ ۱۳ حالت استهزاء منکرین را دارد، که به نظر او شگفتانگیز است و چنین برخوردی را در جای دیگر قرآن نمیبینیم؛ همه هم جزو مترفین نبودند. او پیشنهاد میکند ارجعوا به این معنا باشد که توبه کنید و گذشتهٔ خود را اصلاح کنید و پاسخگو باشید، ولی اینها قابلیت آن را ندارند.
بنابراین «لا یرجعون» یعنی آنها خودشان را به مرحلهای رساندند که بازگشت غیرممکن است، و به گفتهٔ او در قرآن اینکه گفته شود ما نمیگذاریم برگردند یا ما گمراه میکنیم با ادبیات قرآنی ناسازگار نیست. اگر چنین تعبیر کنیم حرف عجیبی نیست، در حالی که تعبیرهایی که در تفاسیر آمده به نظر او هیچکدام با محتوای قرآن سازگار نیست؛ اعتقاد شیعیان به رجعت، که همهٔ مردم برگردند، به نظر او درست نمیآید.
اشکال به نظر او «حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ» است که انگار یک وقتی برمیگردند. پاسخ او این است که همهٔ موجودات نهایتاً به سمت خدا برمیگردند؛ کسانی که در دنیا برنگشتند بعد از قیامت قهری از طریق جهنم برمیگردند، و دیدگاه قرآنی این است که بهشت و جهنم مسیر برگشت به سمت خدا است. میگوید انشاالله کسانی که به جهنم میروند تغییراتی میکنند و خلاص میشوند، چون خالد بودن در جهنم بحث خاصی است.
او میگوید با این تعبیر هر دو آیهٔ مبهم سوره شاید حل شود: در هر دو مورد باید یرجعون را معنوی گرفت، یعنی وقتی قریهای عذاب میشود به حالتی رسیده که توبه برایش ممکن نیست. مزیت دیگر این است که هر دو تصویر مربوط به دنیا است، همان تصویر که یک بار دیگر خلاصه تکرار میشود. میگوید یکی از فواید مباحثی که سوره را کلی و منسجم میفهمند همین است که برای حل آیات مشکل از تعبیر کلی سوره استفاده شود، در حالی که مترجمان و حتی بسیاری مفسران آیهآیه میخوانند.
اختلاف قرائت
او میگوید اختلاف قرائتها را نگاه کرد و تقریباً همه معنای حرمت میدهند. اختلاف قرائتها چون نقطهگذاری انجام نشده یا الفها را نگذاشتند پیش آمده و به نظر او خودش تأیید میکند که قرآن مکتوبی دست آدمها بوده؛ میگوید به نظر میآید قرآن بیرمنگان ثابت شده که مربوط به قرن اول است. برای این واژه بیش از ده قرائت هست و بیشتر از این را ندیده است؛ حدس میزند، با این قید که باید مطالعه شود، شاید ابهام در معنای آیه باعث اختلاف قرائت شده باشد.
یأجوج و مأجوج
دربارهٔ یأجوج و مأجوج خیلی شک داشت که صحبت کند و هنوز هم شک دارد. دلیل اول این است که با دقتی که سوره را میخوانند فرقی نمیکند آنها را اقوام وحشی بدانیم یا جن، چون تعبیر این است که مقدمهٔ قیامت است؛ میگوید اگر به جای آن خسوف قمر گفته میشد هم علی سویه بود، ولی فکر میکند حتماً راهی هست که کسی از سوره نتیجهای بگیرد. دلیل دوم این است که یأجوج و مأجوج بحث سورهٔ کهف بود، همراه با بحثی که دربارهٔ ذوالقرنین بود و فکر میکند معمای یأجوج و مأجوج را در آنجا باید حل کرد.
او میگوید رجوع به اسناد پیش از قرآن، مثل گوک و ماگوک در تورات و متنهای سریانی دربارهٔ اسکندر، راه را میبندد چون قابل اعتماد نیستند: مثلاً در تورات به جای ابلیس مار است و وقتی مسیح آمد تاج و ادعای پادشاهی نداشت و برای آنها قابل قبول نبود. حدس او این است که شاید فرهنگ آن زمان اجازهٔ صحبت دربارهٔ مسائل انتزاعی را نمیداد؛ فرض را بر این میگذارد که از اول تحریفی در کار نیست، ولی در مواردی به نظر میآید خودشان تحریفاتی داشتند. به نظر او دربارهٔ چیزهایی مثل یأجوج و مأجوج یا داستان خلقت مردم خیلی خیالپردازی کردهاند، و اوج آن داستانهای معراج است که از نظر دینی فاجعه هستند چون هرچه دلشان میخواست نوشتند، ولی از نظر ادبی ژانر سورئال است.
فکر میکند معمولاً آیه را چنین میخوانند که «من کل حدب ینسلون» به یأجوج و مأجوج برمیگردد؛ اگر آنها را قوم مغول بگیرند باید زوجی باشند و اگر تورات را ملاک بگیرند در ماجرای ذوالقرنین و ربط با قیامت به مشکل برمیخورید. در سورهٔ کهف سعی کرده توضیح دهد که داستان ذوالقرنین به واقعیتهای این جهانی خیلی اشاره ندارد و شبیه داستان معراج است، پس یأجوج و مأجوج را بیشتر انتزاعی و سورئال میکند؛ ولی فکر نمیکند کسی ادعای حل قاطع داشته باشد.
مرور کلی سوره
او میگوید روش کار این است که سوره را بخوانی، به ایدهای دربارهٔ ارتباط اول و آخر و فرازهای مختلف برسی و مداوم برگردی ببینی با همهٔ قسمتها میخورد یا نه. به نظر او ابتدا و انتهای سوره کاملاً به هم مربوطاند: تم پررنگ این است که معاصرین پیامبر مثل اقوام هلاکشده همان راه را میروند، قرآن را سحر میدانند، معجزه میخواهند و انذار در آنها اثر نمیکند. پایان سوره هم انگار به جایی میرسد که عذابی نازل خواهد شد؛ پیامبر میگوید زود یا دیر بودنش را نمیدانم و از خدا میخواهد به حق حکم کند، یعنی اگر به حق حکم شود آنها عذاب میشوند.
بخش میانی دربارهٔ انبیاء است و اسم سوره از آنجا گرفته شده؛ او میگوید اینجا ذکر انبیاء برای تکرار پیام دعوت و هلاک اقوام نیست، بلکه بخش نورانی سوره است که مخالفین حضور ندارند و سیر صعودی ابراهیم تا سلیمان و داوود و بعد تا مسیح را نشان میدهد. برای شنونده، به گفتهٔ او، بیان این است که زندگی توحیدی چقدر خوب است: دعوت به توحید دعوت به یک عقیده نیست، سبک زندگی خیلی جالب و عاشقانه است، با رابطه با خدا و دعا و مستجاب شدن.
اشارهٔ جلسهٔ قبل به زندگی قوم لوط را هم همینطور توجیه میکند: تأکید بیشتر روی نحوهٔ زندگی است تا هلاک. وضعیت آخرتی آدمها هم به صورت نرمال نمایش داده میشود، و به شوخی گفته که اگر بمیریم و آن طرف برویم شاکی میشویم که چرا اینقدر کم گفته شد. آیات ۱۶ به بعد استدلالهایی دربارهٔ معاد است و آیات ۳۰ تا ۳۳ توحید در طبیعت، که به نظرش نرمال است و توضیح نمیخواهد.
«من عنده» و عباد مکرمون
او میگوید حداقل دو فراز در سوره مانده که صحبت نکردند، یکی «من عنده» و یکی عباد مکرمون، و از آیهٔ ۱۹ شروع میکند. دربارهٔ اینکه اینها فرشتگاناند یا پیامبران، فکر میکند علامه طباطبایی حق دارد و هر دو را شامل میداند: هر که در آسمان و زمین است برای خدا است و نزد خدا بودن به معنای آسمانها بودن نیست.
دربارهٔ ولد گرفتن و عباد مکرمون میگوید مشکلی نمیبیند که به انبیاء هم اشاره کند چون مسیح و ملائکه هر دو ولد گرفته شدند و شفاعت هم به هر دو نسبت داده میشود. آیهٔ ادعای الوهیت بیشتر به نبی میخورد، ولی هیچکدام کاملاً نقض نمیکند که فقط دربارهٔ یکی باشد، و فکر میکند تفسیر درست این است که دربارهٔ عباد صحبت میکند و جن و انس و ملک میتوانند جزء عباد باشند.
به نظر او این اشارهها در مقابل تصویر لهو و لعب در ابتدای سوره است: خداوند انسان را برای لهو و لعب خلق نکرده بلکه برای عبادت، که یعنی کارگزار حق بودن؛ و این قسمت مقدمهای است برای دیدن زندگی انبیاء. استدلال کسانی را که میگویند فقط ملائکهاند، هم از نظر الفاظ و هم محتوای سوره، ضعیف میداند.
آیات توحید در طبیعت
یک قسمت از فصل اول مانده، چهار آیه دربارهٔ آیات توحید. او میگوید یکی از ویژگیهای سورهٔ انبیاء این است که چند آیه دارد که حتی ترجمهاش مشکل دارد؛ مثل آیهای که میگوید آسمان و زمین رتق بودند و فتق کردیم، که بعضی با بیگبنگ تعبیر کردهاند. او با چنین تعبیرهایی خیلی میانه ندارد و میگوید اگر کسی چنین معتقد است باید توضیح دهد که شنونده در آن زمان چه فایدهای داشت.
به نظر او باید از «ففتقناهما» چیزی فهمید که برای آن مردم محسوس بود: آسمان با فاصله بالای سر ما است و در فضای بازی زندگی میکنیم، که اشاره به نعمت است؛ و در آخرت آیهٔ ۱۰۴ برعکس میگوید آسمان درهم پیچیده میشود. بعد به آب اشاره میشود که همه موجودات زنده از آناند، و او چرخش آب را میآورد و میگوید اگر آن فاصله نبود این سیرکولیشن نبود؛ کوهها هم مانند سیستم لولهکشی و ذخیرهسازی هستند.
آسمان را سقف محفوظ میگوید و نمیداند قدیمیها چه برداشتی داشتند، ولی به نظرش حسی از حفاظت وجود داشت. این چهار آیه مجموعهای منسجم از طبیعت را میگوید که برای زندگی ما تدارک دیده شده و به توحید اشاره دارد: چون همه چیز در خلقت و ربوبیت منسجم است نمیتوان آن را به چند نفر نسبت داد.
→ متنِ کاملِ این جلسه