جلسه با بازگشت به متن و پرسش از ناصافترین جاهای سوره آغاز میشود. سپس او میپرسد چرا آنان معجزه میخواستند، و پاسخ را در داستان ابراهیم و در فرق معجزهٔ سخت افزاری با نرم افزاری پیدا میکند. بعد به تکوین و تشریع و برکت انبیاء از زمین به آسمان میرسد و در پایان حضار سؤال میکنند.
بازخوانی متن و ناصافی آغاز سوره
او میگوید وقتی متنی را بخوانید و درکی از آن پیدا کنید، مثل این است که نظریهای درست کردهاید و باید مدام برگردید و ببینید آیا این نظریه همهٔ چیزهای متن را توجیه میکند یا نه. او مثال علفهای باغچه را میآورد: وقتی علفها را میچنید و باغچه خلوت میشود، میبینید چه جاهایی علف بیشتر است. پرسش او این است که ناصافترین جاها در این سوره کجا است.
به احساس او، از آغاز سوره تا حدود آیهٔ ۷-۸ بحث این است که آنان از پیامبر معجزه میخواهند، و توضیحاتی که تا اینجا دادهاند این را حل نمیکند. آغاز و پایان سوره به نظر او خوب به هم میرسند: «قَالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ» مانند این است که زمینهای فراهم شده، چون حکم کردن به حق چیزی است که عذاب را نازل میکند. واژهٔ رحمان در آیهٔ پایانی گویا یادآوری رحمت است؛ با این همه به نظر میآید نکتهٔ پررنگ آغاز سوره با آن توضیحات روشن نمیشود.
ناصافیها: آیات و واژههای خاص
او میگوید طبیعی است سورهای بخشی دربارهٔ توحید و معاد داشته باشد، ولی آنچه در این بخش ریخته شده باید به محتوای سوره ربط پیدا کند. رتق و فتق زمین و آسمان جای دیگر نیامده و مختص این سوره است، پس آدم بیشتر حساس میشود. او میپرسد چرا ذکر بهشت و جهنم بعد از بخش انبیاء است، در حالی که شاید پیش از آن طبیعیتر میبود، و چرا در وصف قیامت یأجوج و مأجوج آمده.
پایان داستان انبیاء با ذکر مریم است و نام مسیح برده نمیشود، بلکه از مریم و پسرش سخن میرود؛ او این را کاملاً غیرعادی و از موارد اختصاصی میداند. نام مریم هم در سوره نیست. او میگوید اشکالی ندارد بعضی نکتههای ریز پیامهایی برای شخص پیامبر باشد، ولی کلیت آن برای خود ما هم معنا دارد.
به نقل از یکی از دوستان، «فستجبنا» چهار بار آمده و فقط در این سوره است؛ او میگوید شاید عبدالعلی بازرگان در نظم قرآن این را نوشته باشد. راهی که برای رسیدن به انتخاب واژهها پیشنهاد میکند این است که واژهای مترادف بگذاریم یا چیزی را جابهجا کنیم و ببینیم محتوا چه تغییر میکند. جابهجایی داستان نوح دستکم یک اثر جالب دارد: بعد از تصویر طوفان تصویر دادگاه میآید.
پرسش اصلی: چرا معجزه؟ داستان ابراهیم
او میگوید آنچه به نظرش باید بیان شود و جزو محتوای اصلی سوره است، این است که چرا آنان به معجزه نیاز داشتند، در حالی که تلویحاً به آنان گفته میشود کتابی میآید. آنان با تحقیر قرآن را اصغاث احلام میخوانند و میگویند «فَلْیَأْتِنَا بِآیَةٍ کَمَا أُرْسِلَ الأوَّلُونَ»، و پاسخشان انگار این است که «لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ». او انتظار دارد از درون سوره پاسخی برای این مشکل پیدا شود.
به گفتهٔ او تصویری کموبیش اختصاصی در سوره هست: میان فهمیدن قطعیبودن عذاب و هلاکت فاصلهای و فرصتی هست که نمیتوانند از آن استفاده کنند. او «لا تَرْکُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ» را به این معنا میداند که نباید فرار کنند و باید برگردند. پیش از هلاک میگویند «یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ»؛ میفهمند اشتباه کردهاند، ولی سدهای روانی ایجاد شده و اصلاحپذیر نیستند و برای همین هلاک میشوند.
عبارت «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» در داستان ابراهیم هم هست، و به نظر او این داستان یکی از اصلیترین نکات سوره است. او به شوخی و جدی میگوید ابراهیم با کید خیلی عالمانهای کاری میکند که به این حالت برسند: بتها را میشکند و بت بزرگ را میگذارد، و آنان «فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ». ابراهیم شاید برای اولین بار موفق شده بدون نزول عذاب، با نمایشی هوشمندانه، آنان را به جایی برساند که بفهمند در اشتباه هستند.
تحول فهم بشر و نیاز به معجزه
به گفتهٔ او بقیهٔ پیامبران هرچه گفتند باد هوا شد؛ گاهی قومها میگفتند نمیفهمیم چه میگویی و همان عذاب را بیاور. او این تصور را اشتباه میداند که ما همان آدمهای پنج هزار سال پیش هستیم: بشر فرق کرده است. بشر وارد دوران زبان آوری و کلام میشود و از حالت حیوانی متکی به طبیعت به حیطهٔ فرهنگ میرود.
از نظر او بدیهی است که برای انسان غارنشین نمیتوان استدلال کرد تا بفهمد اشتباه میکند. زبان ناقص یعنی ذهن ناقص، و بشر امروز در درک تمثیل ضعیف شده و شاید هزار سال پیش بهتر میفهمیدند. پس تاریخ انبیاء از جایی شروع میشود که مردم نمیفهمند و راهی جز معجزه نیست؛ معجزه یعنی فقط بفهمند او راست میگوید و از طرف خداست، و همان هم نتیجهای نداده است.
در داستان صالح، حتی وقتی شتر را میبینند، بعد از مدتی آن را میکشند و هلاک میشوند. به گفتهٔ او معجزات سخت افزاری خطرناک است، چون رشد ذهنی نمیدهد و فقط آنان را مجبور میکند. ابراهیم متن نمیخواند و نمایش اجرا میکند. بعد فرهنگ بشر به جایی رسید که قرآن نازل شد؛ نه معجزهٔ سخت افزاری و نه نمایش لازم است، بلکه کتابی نازل شده که تا ابد میتواند نقش معجزه را بازی کند.
معجزهٔ نرم افزاری و رحمت برای جهانیان
او میگوید معجزه از سخت افزاری به نرم افزاری تغییر کرد و نرم افزاری قاطعیت سخت افزاری را ندارد: قرآن مانند شتر صالح نیست، ولی در عوض عذاب همراه آن نیست. او از جوادی آملی نقل میکند که هدایت منحصر در قرآن است، یعنی هر چیزی که باعث هدایت شود در قرآن هست؛ قرآن مانند معدنی از حقیقت است.
یکی از حضار میپرسد نوح معجزاتی داشت که در قرآن نیامده است. او میگوید ملاک باید آیهای باشد که هیچ قومی هلاک نمیشود مگر اینکه بینه برای آنان باشد، و ممکن است عمر طولانی نوح بینه بوده باشد. به گفتهٔ او آیات بینات نرم افزاری نرمتر است و انگار رحمتی در آن وجود دارد: فرهنگی ایجاد میشود که قانع کننده است؛ با آن مواجه میشوید و نمیپذیرید ولی بلافاصله هلاک نمیشوید.
او فکر میکند تأکید بر اینکه پیامبر رحمت برای جهانیان است یعنی چیزی آورده که انگار بساط هلاکت قریهها تمام میشود؛ نه اینکه آدمها عذاب نشوند، بلکه انفرادی و جمعی تنبیه میشوند ولی نه به شکلی که وجود داشت. او میگوید پس از داستان ابراهیم «وَنَجَّیْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الأرْضِ الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا لِلْعَالَمِینَ» آمده است: به سرزمینی میروند که برکت دارد، و دربارهٔ قرآن هم میگوید ذکری است که برکت دارد. به گمان او اینکه حتی قبل از هلاک به آنان فرصت داده شود خیلی در قرآن نیست و اختصاصی این سوره است.
تکوین و تشریع؛ قرآن در برابر مسیح
او میگوید بر دوگانهٔ تکوین و تشریع یا خلق و امر بسیار تأکید کرده است: قرآن در برابر مسیح است؛ مسیح اوج انسان کامل و کمال تکوین است و قرآن متنی در قالب زبان، و منظور از تشریع شریعت نیست. در این سوره از ابتدا بحث نزول قرآن است ولی کلمهٔ قرآن و نام مسیح نمیآید و به جای قرآن «ذکر» گفته میشود؛ نام مریم هم نیامده و مسیح به عنوان محصول جانبی با مریم اشاره میشود.
یکی از حضار میگوید در داستان پیامبران ظاهری شروع میشود و بعد فضا بسط پیدا میکند. او در پاسخ میگوید اگر پایان این بخش را در فضای باطنی عمیق ببینیم، نبردن نام عجیب نیست. به گمان او در ظاهر داود و سلیمان به اوج میرسند ولی واقعاً مسیح است که به اوج میرسد. شاید نبردن نام نشان بدهد اینها در عالم ظاهر نیستند: نام در حیطهٔ کلام و تشریع است و اینها اوج تکوینی جهان هستند.
از زمین به آسمان: برکت انبیاء
او میگوید انگار برکتی در انبیا است که از جنبهٔ مادی به جنبهٔ معنوی رسیده، و اگر تمثیلی نگاه کنیم از زمین به آسمان منتقل شده است. میپرسد آیا جدا شدن آسمان و زمین به این موضوع ربط دارد یا نه. در نگاه تمثیلی، آسمان جایی است که وحی از آن میآید و آب از آن بر زمین میبارد؛ آدمی که معنویت ندارد مرده است و وحی انبیاء مانند باران جهان اجسام را زنده میکند.
وسط آیههایی که از آب همهچیز زنده میشود، پس از «وَجَعَلْنَا فِی الأرْضِ رَوَاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ» میآید «لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ»، و واژهٔ هدایت انگار آدم را به این فضا میبرد که گویا از چیز دیگری در پشت آن سخن میگوید. به گفتهٔ او بر اثر خلقت میان زمین و آسمان فاصله افتاده و انبیاء حیات را از بالا میآورند و توزیع میکنند و اوجش قرآن است. این لایهٔ تمثیلی با محتوای سوره هماهنگ است.
مسلمانان و پرسش و پاسخ
او میگوید ما باید مانند رودهایی باشیم که هدایت را به همه جای دنیا میبرند، و قرنها است مسلمانها دچار خفت و خواری هستند. به گفتهٔ او قرآن را چاپ و ترجمه نکردند و قرآن در دنیا جاری نشده است.
او میگوید دربارهٔ یأجوج و مأجوج فکر میکند مغول نیستند و غیرعادیتر هستند و میپرسد چگونه ممکن است «مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ»؛ آن را نکتهٔ مبهم میگذارد. یکی از حضار دربارهٔ «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ» میپرسد، و او میگوید نکته این است که چرا نمیگوید همه میمیرند بلکه میگوید مرگ را میچشند؛ مسیح مرگ را چشیده ولی نمرده است، و شاید حالتی متفاوتتر از مرگ پیش بیاید.
یکی دیگر از حضار میگوید در داستان ابراهیم به آتش افتادن و سرد شدن شبیه جهنم و بهشت است. او مطمئن نیست که قرینهسازی باشد و میگوید شاید بهشت مانند «بَرْداً وَ سَلاماً» جلوهٔ حقیقتی باشد که در عالم وجود دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه