او با یادآوری پنج سورهٔ پیشین آغاز میکند و سورهٔ اعراف را مکی و بیشتر دربارهٔ نبوت میداند. سپس مقدمهٔ سوره و داستان آدم و حوا را با بقره مقایسه میکند و تا خطابهای «یا بنی آدم» پیش میرود.
پنج سورهٔ پیشین و فضای اعراف
به گفتهٔ او فضای چهار سورهٔ اول قرآن جامعهٔ دینی و اهل کتاب است: بقره دین جدید را اعلام میکند و داستان بنیاسرائیل چندان امیدوارکننده نیست؛ آل عمران به نظر میآید همان نکتهها را در زمان خود پیامبر و در جنگ احد نشان میدهد؛ نساء بیشتر دربارهٔ شریعت است و مائده دربارهٔ تعامل آیندهٔ مسلمانان با اهل کتاب. انعام فضای دیگری دارد و بحث پیامبر با مشرکین است، و اعراف، سورهٔ ششم، نه فضای چهار سورهٔ اول را دارد و نه دقیقاً فضای انعام را.
مکی بودن و غلبهٔ نبوت
او میگوید دربارهٔ مکی بودن اعراف تقریباً اجماع هست و اگر درست باشد، نباید انتظار احکام و شریعت داشت؛ سورههای مکی بیشتر به اصول دین و مسائل اخلاقی میپردازند. شاید بیش از نصف سوره، از داستان نوح تا پایان داستان موسی و بنیاسرائیل، به داستان انبیا اختصاص دارد، پس به نظر میآید اگر از اصول دین یکی غلبه داشته باشد احتمالاً نبوت است؛ به نظر میرسد بعد از آن آیات قیامت اکثریت دارند و بعد آیات توحیدی.
او میگوید سورهای که با مقدمهای کوتاه به داستان آدم و حوا میرسد آدم را یاد بقره میاندازد؛ این دو طولانیترین روایتهای آفرینش در قرآناند، و میخواهد مقدمه و این داستان را با بقره مقایسه کند، چون دانستن کارکرد داستان در بقره به فهم کارکردش در این سوره کمک میکند.
مقدمهٔ سوره: کتاب و پیروی از آن
به گفتهٔ او آیهٔ اول، با «المص»، به نزول کتاب و وظیفهٔ پیامبر در انذار و ذکر اشاره دارد: انذار برای کسانی که ایمان نیاوردهاند و ذکر برای مؤمنان. او میگوید بعضی مفسران حروف مقطعهٔ مشترک را نشانهٔ محتوای مشترک میدانند و کسی که چنین بپذیرد باید میان اعراف و سورههای «الم» شباهتهایی جستوجو کند. آیات بعد دربارهٔ لزوم پیروی از آنچه نازل شده و هلاک شهرهایی است که پیروی نکردند، که معنایش این است که پیامبری آمده و مردم تبعیت نکردند.
او میگوید این اولین سورهای است که الگوی تکرارشونده در قرآن در آن میآید: پیامبرانی پیاپی به قوم خود پیام میرسانند، تکذیب میشوند و قوم هلاک میشود؛ پنج پیامبر از نوح تا شعیب و بعد داستان مفصل موسی. داستان آدم و حوا را او نوعی داستان فلسفی و پیش از تاریخ میداند که به ما میگوید چرا اینجا هستیم و باید منتظر چه باشیم؛ و تذکر میدهد دشمنی داریم و نمیشود در دورهٔ آزمایشی زمین راحت زندگی کرد.
آفرینش در اعراف و بقره
به گفتهٔ او در بقره داستان مقدمهٔ طولانی دارد، یعنی خلیفه، اعتراض ملائکه و تعلیم اسماء، ولی اینجا خیلی زود به اصل مطلب میرسد و همهچیز خلاصه شده است: «وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ». او این آیه را در جلسات پیشین دلیلی بر تمثیلی بودن داستان آفرینش آدم از دوران جنینی آورده بود.
آنچه در بقره مفصل است اینجا مختصر است و برعکس: در اعراف شخصیت ابلیس پررنگتر است و به جای گفتوگوی خدا با ملائکه، گفتوگوی خدا با ابلیس را میشنویم. او ابلیسشناسی را نکتهٔ فلسفی مهمی میداند، چون درک ابلیس درک این است که چرا در جهان شر هست؛ و فکر میکند داستان در هر سوره با محتوای همان سوره سازگار نقل شده، پس مقایسه میتواند به درک اعراف کمک کند.
ابلیس: سخن و جایگاه
ابلیس میگوید «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»، مرا از آتش و او را از طین خلق کردی. به گفتهٔ او این نشان میدهد ابلیس از نظر اعتقادی موحد است و خالق را قبول دارد ولی توحید عملی ندارد و حتی اغوای خود را به خدا نسبت میدهد. او میگوید بعضی عرفا ابلیس را تبرئه میکنند و میگویند از شدت توحید به دیگری سجده نکرد، ولی این حرف فانتزی و در مجموع غلط است و با محتوای قرآن سازگار نیست.
او میگوید اینکه ابلیس جزء ملائکه است یا نه بحث مفصلی است و در فهم آیات دخلی ندارد، چون حکم سجده به او هم رسیده بود. دربارهٔ جواب «إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ» میگوید نمیخواهد بگوید دلیل متقنی است، ولی احساسش این است که لحن آیه مثل این است که از قبل تصمیم گرفته شده بود؛ اگر ابلیس هم سجده میکرد، کس دیگری مأمور گمراه کردن انسان میشد، و ابلیس با تمرد آن پست را به عهده گرفته است. او میگوید مجموعه تهدیدهایی که ابلیس بعداً میکند مانند سوگندنامه است که پست جدید را با نهایت قدرت انجام میدهد.
وسوسه و نخستین دروغ
در بقره سخن ابلیس به آدم نقل نمیشود، ولی اینجا وسوسه و قسم او را میشنویم که خیرخواه آنهاست. به گفتهٔ او آدمی که راست میگوید لازم نیست با قسم کار خود را پیش ببرد و دروغگو ممکن است چون حس میکند طرف باور نکند زیاد قسم بخورد. او این را اولین دروغ عالم میداند، میگوید کلمهٔ نصیحت در داستان پنج پیامبر این سوره آمده و شاید جای دیگر قرآن نباشد، و مدعیان هدایت دروغین هم ادعای خیرخواهی میکنند. خوردن از درخت و آشکار شدن عورتهای آنها و پوشاندن با برگ، که در بقره نیامده، اینجا با تفصیل آمده، در حالی که در بقره بیشتر تمرکز روی آدم و تعلیم اسماء است.
خطابهای «یا بنی آدم»
به گفتهٔ او در بقره آیهای در پایان داستان وعدهٔ هدایت میدهد و هر که تبعیت کند خوف و حزنی ندارد؛ در اعراف قطعهای طولانی با چند «یَا بَنِی آدَمَ» میآید که احساس او این است که همان آیهٔ کوچک را بسط داده و در حد دو صفحه اصول هدایت را بیان میکند، مثلاً اینکه چه بخوریم و چه بپوشیم.
اولین خطاب دعوت به تقواست: لباسی برای پوشاندن عورتهای خود فرستاده شد و «وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِکَ خَیْرٌ»؛ او میگوید همانطور که لباس سوات را میپوشاند، تقوا هم زشتیهایی که در وجود انسان است را میپوشاند. خطاب دوم انسان را از شیطانی برحذر میدارد که گمراه میکند. دربارهٔ کسانی که کار زشت میکنند و میگویند پدران ما هم این کار را میکردند و «وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا»، او احتمال میدهد این حرف شبیه همان است که ابلیس به خدا گفت، که تو مرا گمراه کردی.
او تأکید میکند چون سوره مکی است، نباید تفصیل شریعت مانند بقره انتظار داشت؛ اینجا دعوت به توحید و قیامت و خوردن چیزهای پاک بدون اسراف است. آیهای که میگوید پروردگار فواحش را حرام کرده را او اصول احکام میداند، و آخرین خطاب، تقریباً مانند آیهٔ پایان داستان در بقره، وعده میدهد پیامبرانی میآیند و اگر اطاعت کنید خوف و حزنی نیست.
آیا آدم بدون ابلیس گناه میکرد؟
او میگوید به نظر میآید آدم برای گمراهشدن به چیزی از بیرون نیاز داشت و اگر ابلیس وسوسه نکرده بود گناه نمیکرد؛ ما در دنیایی به دنیا میآییم که شیطان راههای گمراهی را عرضه کرده، ولی آدمیزاد انگار تا گناه نکند میل به بدی ندارد. او چند بار گفته که فکر میکند حتی بدترین آدمها هم در درون خود فکر میکنند کارهای درستی میکنند، و شناختهای نادرست است که آدم را به راه بد میکشد.
دربارهٔ نهی از درخت، تصور شهودی او این است که نهی لزوماً کلامی نبود: درخت مثل چیزی ترسناک بود که آدم و حوا میل نداشتند نزدیکش شوند، و وقتی دروغ را شنیدند تحریک شدند. میگوید از طرف خودش نمیگوید، ولی از داستان برمیآید که وجود ابلیس برای وقوع آن عمل لازم بود، چون شیطان نمیتواند ملائکه را وسوسه کند و انسان موجودی پیچیده است که امکان دروغگفتن و دروغشنیدن دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه