جلسه با مرور جایگاه نبوت و داستان آفرینش در آغاز سوره شروع میشود و دو روایت این داستان را در بقره و اعراف مقایسه میکند. سپس شباهت و تفاوت اعراف و انعام و ساختار تاریخی سوره بیان میشود. بخش بزرگ جلسه خواندن آیات قیامت است: اهل جهنم، شتر و سوراخ سوزن، اصحاب جنت و اعراف. جلسه با آیاتی که به گفتهٔ او آدم را آرام میکنند و آیات توحیدی پایان میگیرد.
داستان آفرینش و جایگاه نبوت
او یادآوری میکند که شاید بیش از نصف سوره داستان انبیاست و مقدمهٔ سوره نشان میدهد نبوت در این سوره اهمیت دارد. بعد از مقدمه داستان آفرینش انسان میآید که شباهت زیادی به بقره دارد.
بر اهمیت این داستان تأکید میکند: انگار اصول اعتقادی قرآن دربارهٔ انسان در قالب آن بیان شده و مبانی انسانشناسی قرآن است. به گفتهٔ او توحید و معاد مستقل از انساناند و پدیدههای جهانی هستند، ولی نبوت وابسته به انسان است و باید در پرتو انسانشناسی این داستان فهمیده شود.
در پایان هر دو روایت، به گفتهٔ او، انگار تبعید و اخراج شدیم و دوران موقتی را در زمین زندگی میکنیم، و در این دوران که شیطان وسوسه میکند قرار است هدایتی از طرف خداوند بیاید؛ اگر از انبیاء پیروی کنیم خوف و حزن برطرف میشود و دوباره به بهشت برمیگردیم. او فکر میکند مأنوس بودن با این داستان و حس کردن آن به صورت روزمره جزو ارکان دین و همه ادیان ابراهیمی است.
تفاوت ظاهری دو روایت این است که در بقره دیالوگ ملائکه و خدا را میشنویم و اینجا دیالوگ خدا و ابلیس را. او میگوید به یک معنا شاید روایت بقره خوشبینانهتر باشد و اینجا حسی از عدم خوشبینی نسبت به آینده انسان هست. در پایان داستان اینجا ظاهراً فقط آمده که در زمین جایگاه و بهرهای تا مدتی هست و حرفی از هدایت نیست؛ او میگوید میتوان قطعهٔ «یا بنیآدم» را تا آیهٔ ۳۵ جایگزین آن عبارت کوتاه دانست.
شباهت و تمایز با سورهٔ انعام
او میگوید شباهت فضای انعام به اعراف فقط بهخاطر مجاورت نیست: در هر دو نبوت و بیان عقاید دینی مسئله است و هر دو مکی هستند و قبل از نزول شریعت. در انعام هم چیزهایی دربارهٔ شریعت هست و او مثلاً به آیهٔ ۱۵۱ آن اشاره میکند که با «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ» شروع میشود.
در عین حال بر تمایز کامل دو سوره تأکید میکند: سوره انعام حالت محاجه با مشرکین و کسانی که عقیدهٔ درست را قبول ندارند دارد، با تعداد خیلی زیادی قل؛ ولی فضای اعراف حالت بحث با مشرکین ندارد و در یک آرامشی عقاید را میشنوید.
تاریخ بشر و ترتیب روایت
به گفتهٔ او، بعد از این مقدمات به بخش بزرگی از سوره میرسیم که پنج پیامبر مختصر و یک پیامبر خیلی مفصل است. الگوی کلی که انبیاء آمدند، تکذیب شدند و کسانی که تکذیب کردند مجازات شدند، در قرآن از اول که میخوانید اولین جایی است که دیده میشود.
او میگوید از نظر خداوند اصل تاریخ بشر تاریخ انبیاء است، و شاید از دور مهمترین نکته در اعراف مرور تاریخ بشر باشد. کسانی که مقابل انبیاء میایستند، مثل فرعون، نمایندههای شیطان هستند. به گفتهٔ او شیطان ظاهراً دروغ نگفته بود: اکثر مردم حرف شیطان را گوش میدهند و تبعیت از هدایت الهی نمیکنند.
پایان داستان بشر حشر و قیامت است و جای این قسمت اگر خطی روایت شود در انتهای داستان بشر است، اما او آن را مانند تصمیمی دربارهٔ شیوهٔ روایت میداند. میگویند اگر پایان داستان از ابتدا گفته شود، خواننده به «چگونگی» اتفاقها توجه میکند. او میگوید میتواند ادعا کند سوره تاریخ بشر را از ابتدا تا انتها روایت میکند و به یک معنا جای پردهٔ دوم و سوم عوض شده است.
اهل جهنم و مقلدان
از آیهٔ ۳۷ به بعد، به گفتهٔ او، حیات دنیوی آنها میگذرد تا ملائکهای که فرستادهٔ خدا هستند بیایند و جان آنها را بگیرند؛ آنها میگویند ما گمراه شدیم و خودشان شهادت میدهند که کافر بودند. در آیهٔ ۳۸ هر کسی که وارد جهنم میشود قبلی خود را لعنت میکند و وقتی همه جمع میشوند، میگویند اینها ما را گمراه کردند و به آنها عذاب بدهید. او میگوید ترسناک است و در عین حال حسی دارد که این حرفها ادامهٔ حماقت دنیوی آنهاست. پاسخ این است که «لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلَکِنْ لا تَعْلَمُونَ».
او با این پاسخ موافق است و میگوید کلاً احساس خوبی نسبت به آدمهای مقلد ندارد. کسانی که اول گمراهی را بنا گذاشتند آدمهای مبتکری هستند، ولی کسانی که چشم و گوش بسته مانند گوسفند دنبال آنها رفتند مستحق عذاب مضاعفی هستند. آدمهایی که زندگی گوسفندواری دارند خیلی احساس معصومیت میکنند و فراموش میکنند که گوسفند بودن جرم است.
شتر و سوراخ سوزن
آیهٔ ۴۰ میگوید کسانی که آیات را تکذیب کردند و استکبار کردند وارد بهشت نمیشوند «حَتَّى یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ». او میگوید بعضیها به دلیل اشتراک لفظی جمل را طناب کشتی ترجمه کردهاند. ولی جمل در قرآن به معنای شتر آمده و اگر قرائن خیلی موجهی نداشته باشیم باید همان معنا را در نظر بگیریم؛ احتمالاً آنها قرینه را بیش از اندازه موجه میدانند. به نظر او برهان قاطع این است که در انجیل مسیح همین حرف را میزند و در آنجا لفظ یونانی طناب و شتر یکی نبود.
یکی از حاضران میپرسد ضربالمثلی هست؟ او میگوید تشخیص اینکه قرآن آن را ضربالمثل کرده سخت است، ولی در انجیل سابقه دارد. به نظر میرسد قطعاً ترجمهٔ درست همین است: تصویر چیز بزرگ در چیز کوچک. به گفتهٔ او خوشبختانه برخلاف انجیل، شرط اینجا ثروتمند بودن نیست و تکذیب و استکبار نسبت به آیات الهی است.
بهشتیان و گفتوگوی دو گروه
صحنهٔ نخست وحشتناک است، ولی در صحنهٔ دوم او در جملهٔ «لا نُکَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا» رایحهای از مغفرت میبیند. به نظر میرسد شرایط خیلی آماده برای بهشت رفتن است و او میپرسد آدم باید چه کند که تبدیل به شتر شود. این بخشها را پیوستهای داستان میداند: اخراج شدیم و برمیگردیم؛ چه کسانی برمیگردند و کسانی که برنمیگردند چه اوضاعی دارند.
دربارهٔ آیهٔ ۴۳ میگوید ویژگی آدمهایی که اهل جهنم هستند این است که همیشه دچار نفسانیت و انانیت هستند و با دوروبر خود درگیر هستند. آدمهای بهشتی با دیگران درگیر نیستند و طرف معامله آنها خدا است؛ حرف آنها این است «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا».
او میگوید دیالوگ بین اصحاب جنت و اصحاب نار و اعرافی که در وسط هستند، تصاویر خاص و یگانهٔ این سوره است. اصحاب جنت میپرسند آیا چیزی که پروردگار شما وعده داده بود به حق یافتید، و کسی در بین آنها ندا میدهد که لعنت خداوند بر ظالمین است. او میگوید صحنه خیلی وحشتناک است؛ کسانی که لعنت میشوند راه خدا را سد کردند، و اینها زمینهساز این است که اول پایان وحشتناک را ببینید و بعد کسانی را ببینید که جلوی نوح، لوط، شعیب، فرعون و موسی ایستادند.
اعراف چه کسانیاند
بین اصحاب جنت و اصحاب نار حجابی هست و بر اعراف رجال هستند که همه را به چهره میشناسند. به اصحاب جنت سلام میدهند؛ وارد نمیشوند ولی طمع دارند. وقتی چشمهای آنها به سمت اصحاب نار میچرخد میگویند «رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ».
او میگوید دربارهٔ اینکه اعراف چه کسانی هستند اختلاف نظر هست. یک تعبیر که ظاهراً روایتی دارد میگوید اینها کسانی هستند که بین بهشت و جهنم هستند، ترازوی اعمالشان به هیچ طرفی متمایل نشده و منتظر مغفرت هستند. تعبیر دیگر این است که آدمهای خیلی سطح بالایی هستند، مانند رهبرانی که همه پیروان آنها وارد جنت میشوند؛ آقای عبدالعلی بازرگان مثال رئیس گروه کوهنورد را میزند. تمایل او بیشتر به تعبیر دوم است: آنها نمیگویند ما را در آتش نینداز، میگویند ما را با ظالمین قرار نده، و او این را با قطعهٔ معروفی از دعای کمیل مقایسه میکند. استدلال آقای بازرگان که «لَمْ یَدْخُلُوهَا وَهُمْ یَطْمَعُونَ» به اصحاب جنت برمیگردد را او یک مقدار ضعیف میداند.
در بحث با حاضران، او با قاطعیت نمیگوید ولی به نظر میآید بهشت و جهنم برپاست و حجابی بین کسانی که در جهنم هستند با کسانی که در بهشت هستند وجود دارد؛ آقای بازرگان میگوید این قبل از ورود آنها به بهشت است. دربارهٔ «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ» در آیهٔ ۴۹ میگوید به نظر میآید خطاب به اعراف است، ولی میتوان آن را به اصحاب جنت برگرداند.
او میگوید خیلی برای حل این مسئله فکر نکرده است؛ ولی هر وقت خوانده، هیچوقت اینگونه نفهمیده که بهشت و جهنم هنوز تشکیل نشده است، و برایش عجیب است که بگوییم گناه و ثواب آنها مساوی است. چون اسم سوره اینجا است، در آخر بحث برمیگردند و در این مورد صحبت میکنند.
درخواست آب، افترا و آیات توحیدی
اصحاب نار به اصحاب جنت میگویند از آبی که در بهشت است یا از چیزی که خداوند به شما رزق داده است به ما بدهید. او میگوید جهنمی هنوز شرک دارد: به خدا نمیگوید آب بده. پاسخ این است که خداوند آن را بر کافرین حرام کرده، و او میگوید حرام کردن آنجا تحریم تشریعی نیست، یعنی چیزی به آنها نمیرسد.
دربارهٔ آیهٔ ۵۱ میگوید حرف از این است که جهنم پر از آدمهایی است که دین دارند و با دین خودشان بازی میکنند، و شامل اکثر آدمهایی میشود که قرآن میخوانند. به گفتهٔ او کلمه کافر را طوری ترجمه کردهاند که طرف فکر میکند کافر نیست؛ و «لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ» را فقط دربارهٔ اولیاء خدا در همین دنیا میداند و میگوید بقیه باید در خوف زندگی کنند.
او میگوید احساس خودش این است که بعد از این تصاویر احتیاج به ریلیف داریم و یک صفحهای که الان میخوانیم یک مقدار آدم را آرام میکند. در آیهٔ ۵۳ «وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا کَانُوا یَفْتَرُونَ» را دربارهٔ عقاید نادرستی میداند که افترا حساب میشود، و مثال میزند: اگر کسی حب ائمه در دلش باشد به جهنم نمیرود، یا اگر کسی در مجلس سوگواری امام حسین یک قطره اشک بریزد آتش جهنم بر او حرام میشود؛ میگوید اینها افترایی است که انسانها را گمراه میکند. ممکن است قبول کند روایتی این حرف را زده و درست هم باشد، ولی به نظر او افترا این است که کسی به همان معنایی که عوام امام حسین را دوست دارند به آن دل خوش کند؛ احساس او این است که چنین دوست داشتنی تأثیر جزئی هم نمیگذارد. اگر کسی امام حسین را درک کند و عاشق او باشد این آدم قطعاً جزو صالحین است.
بعد از آن، به گفتهٔ او، ریلیف اینجا است: آیات توحیدی میآید که یک مقدار آماده شویم تا بقیه سوره را بخوانیم، و کلاً آیات توحیدی آرامشبخش هستند. آیات بعد میگویند خداوند را با تضرع و پنهانی و با ترس و طمع بخوانید و در زمین فساد نکنید؛ او آیهٔ ۵۷ را تذکری به مسئلهٔ آخرت میداند و سرزمین پاک و ناپاک را تمثیلی از نیکوکاران و بدکاران.
→ متنِ کاملِ این جلسه