دو نگاه به داستان آفرینش

این جلسه از جایگاهِ داستانِ آفرینش در سورهٔ اعراف و غلبهٔ نبوت در انسان‌شناسیِ قرآن آغاز می‌کند، تفاوتِ روایتِ بقره و اعراف را در پررنگ‌بودنِ ابلیس نشان می‌دهد، سپس ساختارِ سوره را از آغازِ بشر تا قیامت می‌خواند و با آوردنِ پایان در میانه، داستانِ انبیا را زیرِ سایهٔ همان تهدید می‌نشاند. دیالوگ‌های جهنم و بهشت و مسئلهٔ اعراف، و در نهایت خروجِ آرام با آیاتِ توحیدی، مسیر را می‌بندند.

داستانِ آفرینش به‌مثابه انسان‌شناسی

اگر از دور به سورهٔ اعراف نگریسته شود، بیش از نیمی از آن داستانِ انبیاست؛ پس آنجا که از اصولِ دین سخن می‌رود، وزنِ اصلی بر نبوت است. آغاز با نزولِ کتاب و تبعیت از آنچه از سوی خدا می‌آید، و صحنه‌هایی از مجازاتِ کسانی که دعوت را نپذیرفتند، همین تأکید را فشرده می‌کند. پس از مقدمه، داستانِ آفرینشِ انسان می‌آید — با شباهتِ آشکار به بقره — و قرارگرفتنِ این روایتِ مفصل در ابتدایِ سوره حسّی می‌دهد که گویی قرآن بار دیگر از نو آغاز می‌شود؛ آغازی هم‌تراز با بقره و هم‌افق با آغازِ تورات.

اهمیتِ این داستان از آنجاست که اصولِ اعتقادیِ قرآن دربارهٔ انسان در قالبِ آن بیان شده است. «مبانی انسان‌شناسی قرآن است»؛ هرچه به انسان مربوط می‌شود در پرتوِ همین روایت معنا می‌گیرد. «توحید مستقل از انسان است» و معاد نیز پدیده‌ای جهانی است؛ جهان با بودن یا نبودنِ انسان به‌سوی خدا بازمی‌گردد. اما نبوت وابسته به انسان است: فهمِ نبوت، کتاب، شریعت و حتی امام‌شناسی بدونِ قبولِ خلافتِ انسان در زمین و درکِ اخراج از بهشت و وسوسهٔ ابلیس ناقص می‌ماند. پایانِ هر دو روایت در بقره و اعراف به تبعیدِ موقت و وعدهٔ هدایت می‌رسد: اگر از انبیا پیروی شود، خوف و حزنی که این وضعیت می‌آفریند برداشته می‌شود.

مأنوس‌بودن با این داستان و حس‌کردنش در روزمرگی جزوِ ارکانِ ادیانِ ابراهیمی خوانده می‌شود. هر روز که کسی بیدار می‌شود بد نیست یادآوری کند که مستقر و متاعِ روی زمین «الی حین» است و قرار است شایستگیِ بازگشت به بهشت فراهم شود — یا دست‌کم شایستگیِ جهنم احراز نشود. مشکل این است که بسیاری در طولِ زندگی خود را برای جهنم کاندید می‌کنند بی‌آنکه موقعیتِ هبوط را جدی بگیرند. نگاه به مسائلِ روزمره نیز باید از همین داستان رنگ بگیرد: دشمنیِ بعضی با بعضی، قرارگاهِ موقت، و متاعی که تا زمانی معین است، نه ابدی. بدونِ این حس، نبوت به مجموعه‌ای از اخبارِ تاریخی فروکاسته می‌شود و تهدید و وعدهٔ داستانِ نخستین بی‌اثر می‌ماند.

همین انسان‌شناسی است که بعداً صحنه‌های قیامت را قابلِ فهم می‌کند. اگر اخراج از بهشت و نشستنِ ابلیس بر صراط جدی گرفته نشود، دیالوگ‌های جهنم صرفاً تصویرهایی ترسناک‌اند؛ با آن پیش‌زمینه، همان دیالوگ‌ها ادامهٔ منطقیِ مسیری است که از تکذیب و استکبار آغاز شده است.

دو روایت: ملائکه در بقره، ابلیس در اعراف

اختلافِ مهمِ ظاهری میانِ دو روایت این است که در بقره دیالوگ میانِ ملائکه و خداوند شنیده می‌شود و در اعراف «دیالوگ بین خداوند و ابلیس» پررنگ است. عبارتِ هول‌انگیزِ ابلیس — که بر صراطِ مستقیم می‌نشیند و از پیش و پس و راست و چپ می‌آید و می‌گوید «اکثر آنها شکرگزار نیستند» — فضای تهدید می‌سازد. پاسخِ الهی نیز پر کردنِ جهنم از او و پیروانش است. در بقره تأکید بر عاقبتِ تیره کمتر است و روایت خوشبینانه‌تر می‌نماید: هدایت می‌فرستیم، اطاعت کنید، خوف و حزن برطرف می‌شود. موجودی ناآگاه از تاریخِ بشر ممکن است بپندارد مشکلِ مهمی در کار نیست.

روایتِ اعراف چنین نویدی نمی‌دهد. حتی اگر سخنِ ابلیس را باور نکنیم، جملهٔ خداوند دربارهٔ پر کردنِ جهنم حالتِ خوف‌انگیز دارد. نیروهای منفی که در بقره کم‌رنگ‌ترند اینجا برجسته‌اند و حسی از عدمِ خوش‌بینی نسبت به آیندهٔ انسان می‌آید. قطعهٔ «یا بنی‌آدم» در ادامه، همان هدایتِ کلی را که در بقره کوتاه آمده بود بسط می‌دهد: تقوا، توحید، و اصولی شبیه حرمتِ فواحش و اثم و بغی و شرک. طولانی‌بودنِ این خطاب‌ها حس می‌دهد که خواننده همان بنی‌آدم است و هر روز نباید فریبِ شیطان را بخورد «يَٰبَنِىٓ ءَادَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيْطَٰنُ كَمَآ أَخْرَجَ أَبَوَيْكُم مِّنَ ٱلْجَنَّةِ يَنزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْءَٰتِهِمَآ ۗ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ۗ إِنَّا جَعَلْنَا ٱلشَّيَٰطِينَ أَوْلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ» (سورهٔ الأعراف، آیهٔ ۲۷: اى فرزندان آدم، زنهار تا شيطان شما را به فتنه نيندازد؛ چنانكه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون راند، و لباسشان را از ايشان بركند، تا عورتهايشان را بر آنان نمايان كند. در حقيقت، او و قبيله‌اش، شما را از آنجا كه آنها را نمى‌بينيد، مى‌بينند. ما شياطين را دوستان كسانى قرار داديم كه ايمان نمى‌آورند.).

شباهت با سورهٔ انعام در غلبهٔ نبوت و بیانِ کلیاتِ شریعت پیش از نزولِ تفصیلیِ مدنی هست، اما تمایز نیز کامل است: انعام محاجه با مشرکان است و اعراف در آرامش عقاید را روایت می‌کند. هر دو مکی‌اند و پیش از شریعتِ کامل؛ و هر دو به انحراف‌های جعلی در نسبت‌دادنِ حکم به خدا اشاره دارند. در انعام، دعوت به شنیدنِ آنچه پروردگار حرام کرده کلیات را می‌چیند؛ در اعراف نیز حرمتِ فواحش و اثم و بغی و شرک به‌صورتِ فشرده می‌آید. این شباهت دعوت می‌کند که دو سوره کنار هم خوانده شوند، بی‌آنکه یکی جای دیگری بنشیند: یکی جدال است و دیگری روایتِ تاریخیِ اعتقادی.

قطعهٔ یا بنی‌آدم از این حیث نیز مهم است که مخاطب را از تماشاگرِ داستان به وارثِ همان داستان بدل می‌کند. لباس، فتنهٔ شیطان، و اخراجِ پدر و مادر دیگر افسانهٔ دوردست نیستند؛ الگویِ تکراریِ زندگی روی زمین‌اند. هر بار که فریب تکرار می‌شود، همان منطقِ هبوط زنده می‌شود؛ و هر بار که تقوا و اصلاح اختیار شود، همان وعدهٔ رفعِ خوف و حزن نزدیک می‌گردد.

ساختارِ سوره: تاریخ از آغاز تا قیامت

از دور، سوره از پیدایشِ بشر آغاز می‌کند و هایلایت‌های تاریخ را — که تاریخِ انبیاست — بیان می‌کند. «تاریخ انبیاء تاریخ بشر است»؛ مهم‌ترین اتفاق‌ها لحظه‌هایی است که خدا با بشر سخن گفته و کتاب نازل شده. شاخص‌ترین آدم‌ها انبیا هستند و شاخص‌ترین مخالفان نمایندگانِ ابلیس، همچون فرعون. پنج پیامبر به‌صورتِ فشرده و موسی به‌تفصیل می‌آیند؛ الگوی تکذیب و مجازات که بعداً در شعرا و دیگر سوره‌ها تکرار می‌شود، اینجا از نخستین مواضعِ قرآن است.

اگر خطی روایت شود، پس از داستانِ انبیا باید به قیامت رسید. تصمیمِ رواییِ سوره این است که «پایان داستان را اینجا بیاورد» — پیش از تفصیلِ انبیا. آوردنِ آخر در ابتدا التهابِ فرجام را کم می‌کند و توجه را به چگونگیِ رسیدن به آن فرجام می‌کشاند. خواننده داستانِ انبیا را زیرِ سایهٔ ابلیس و زیرِ تصویرِ جهنم و بهشت می‌خواند؛ سخنانِ مخالفان را سخنِ ابلیس می‌شنود. پنج داستانِ نخست اغلب به نابودیِ اکثریت می‌انجامد و وعدهٔ شیطان که اکثر شکرگزار نیستند، در عمل راست می‌نماید.

قطعهٔ بهشت و جهنم در این سوره از نظرِ طول، جنسِ دیالوگ، و نزدیکی به سخنِ خودِ اهلِ آخرت در قرآن یگانه است. توصیف از دور نیست؛ حرفِ جهنمی‌ها و بهشتی‌ها و کسانی که در میان ایستاده‌اند شنیده می‌شود — همان‌گونه که در داستانِ آدم حرفِ ابلیس شنیده شد. این جابه‌جاییِ روایی فقط تمهیدِ ادبی نیست؛ لحنِ کلِ سوره را از خوش‌بینیِ سطحی به جدی‌گرفتنِ تهدیدِ ابلیس منتقل می‌کند. هر قومی که در داستان‌های بعدی می‌آید، پیشاپیش در سایهٔ صحنه‌ای ایستاده که پایانِ تکذیب را نشان داده است.

دروازهٔ جهنم: لعنتِ امت‌ها و جرمِ تقلید

ورود با مرگ آغاز می‌شود: فرستادگان برای توفّی می‌پرسند آنچه جز خدا می‌خواندید کجاست؛ می‌گویند گم شدند و بر کفرِ خویش گواهی می‌دهند. سپس «قَالَ ٱدْخُلُوا۟ فِىٓ أُمَمٍۢ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُم مِّنَ ٱلْجِنِّ وَٱلْإِنسِ فِى ٱلنَّارِ ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌۭ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱدَّارَكُوا۟ فِيهَا جَمِيعًۭا قَالَتْ أُخْرَىٰهُمْ لِأُولَىٰهُمْ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ أَضَلُّونَا فَـَٔاتِهِمْ عَذَابًۭا ضِعْفًۭا مِّنَ ٱلنَّارِ ۖ قَالَ لِكُلٍّۢ ضِعْفٌۭ وَلَٰكِن لَّا تَعْلَمُونَ» (سورهٔ الأعراف، آیهٔ ۳۸: مى‌فرمايد: «در ميان امّتهايى از جنّ و انس، كه پيش از شما بوده‌اند، داخل آتش شويد.» هر بار كه امّتى [در آتش‌] درآيد، همكيشان خود را لعنت كند، تا وقتى كه همگى در آن به هم پيوندند؛ [آنگاه‌] پيروانشان در باره پيشوايانشان مى‌گويند: «پروردگارا، اينان ما را گمراه كردند، پس دو برابر عذاب آتش به آنان بده.» [خدا] مى‌فرمايد: «براى هر كدام [عذاب‌] دو چندان است ولى شما نمى‌دانيد.») — وارد شوید در امت‌هایی که پیش از شما گذشتند — و هر امت که درآید خواهرِ خود را لعنت می‌کند. متأخران می‌گویند پیشینیان گمراه‌مان کردند؛ عذابِ دوچندان بخواهید. پاسخ این است که برای هر کدام ضعف است و شما نمی‌دانید.

این دیالوگ هم هولناک است و هم حماقتِ دنیوی را ادامه می‌دهد: کسی به جهنم رفته و هنوز می‌خواهد عذابِ دیگری دو برابر شود. مقلدانی که چشم‌بسته دنبالِ رسمِ اباء رفته‌اند اغلب خود را معصوم می‌پندارند؛ حال آنکه «گوسفند بودن جرم است». عقل را به‌دستِ دیگری سپردن و سپس گفتن «او مرا گمراه کرد» خود گمراهی است. مبتکرانِ ضلالت و مقلدانِ گوسفندوار هر دو مردودند — مانند دو شاگردی که هر دو افتاده‌اند و بر سرِ چهار و هفت با هم رقابت می‌کنند. پیشینیان می‌گویند شما را بر ما فضلی نبود؛ پس هر دو طرف در آتش‌اند و مشاجره فقط شکلِ رقابتِ مردودان است.

آیهٔ «فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيْطَٰنُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّۭ ۖ وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّۭ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٍۢ» (سورهٔ البقرة، آیهٔ ۳۶: پس شيطان هر دو را از آن بلغزانيد؛ و از آنچه در آن بودند ايشان را به درآورد؛ و فرموديم: «فرود آييد، شما دشمن همديگريد؛ و براى شما در زمين قرارگاه، و تا چندى برخوردارى خواهد بود.»)در آغازِ هبوط اینجا بازتاب می‌یابد: کسانی که موحد و قابلِ هدایت نیستند حتی در جهنم با هم در جنگ‌اند. لعنتِ متقابل، ادامهٔ دشمنی‌ای است که از زمین آمده و در آتش قطع نشده است. خواندنِ این صحنه‌ها پیش از داستانِ انبیا، هر تکذیبِ بعدی را از پیش در قابِ همین پایان می‌گذارد.

کسانی که آیات را تکذیب و استکبار کردند — یادِ ابلیس در آغازِ سوره — درهای آسمان بر آنان گشوده نمی‌شود و به بهشت درنمی‌آیند تا شتر از سوراخِ سوزن بگذرد. برخی جمل را طنابِ کشتی خوانده‌اند؛ اما در قرآن جمل به معنای شتر آمده و پیش‌فرض همان است، و در انجیل نیز مسیح همین تمثیل را با شتر می‌گوید، نه طناب. تصویر باید اقرارآمیز و ناممکن باشد: چیزِ بزرگ از روزنهٔ ریز. خوشبختانه اینجا شرط، تکذیب و استکبار است نه صرفِ ثروت، برخلافِ نقلِ انجیلی دربارهٔ توانگران. تمثیل برای ساختنِ تصویرِ محال است، نه برای بازیِ لغوی؛ و پیوندش با استکبارِ آغازینِ سوره، تکذیب‌کنندگان را در همان خطِ ابلیس می‌نشاند.

این سخت‌گیریِ تصویری در کنارِ آیهٔ وسع، دو لبهٔ سوره را نگه می‌دارد: از یک سو راه بر مستکبرِ تکذیب‌گر تقریباً بسته است؛ از سوی دیگر بر مؤمنِ محدود به وسع سخت‌گیریِ ناممکن نمی‌شود. فاصلهٔ میانِ این دو، همان میدانِ انتخابی است که داستانِ انبیا بعداً پُر می‌کند.

بهشت، اعراف، و ادامهٔ شرک در جهنم

در برابرِ آن صحنه، مؤمنان و عمل‌کنندگانِ صالح — با قیدِ «وَلَا تَقْرَبُوا۟ مَالَ ٱلْيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُۥ ۖ وَأَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَٱلْمِيزَانَ بِٱلْقِسْطِ ۖ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۖ وَإِذَا قُلْتُمْ فَٱعْدِلُوا۟ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۖ وَبِعَهْدِ ٱللَّهِ أَوْفُوا۟ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» (سورهٔ الأنعام، آیهٔ ۱۵۲: و به مال يتيم -جز به نحوى [هر چه نيكوتر]- نزديك مشويد، تا به حد رشد خود برسد. و پيمانه و ترازو را به عدالت، تمام بپيماييد. هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمى‌كنيم. و چون [به داورى يا شهادت‌] سخن گوييد دادگرى كنيد، هر چند [در باره‌] خويشاوند [شما] باشد. و به پيمان خدا وفا كنيد. اينهاست كه [خدا] شما را به آن سفارش كرده است، باشد كه پند گيريد.)— اهلِ جنت‌اند. رایحه‌ای از مغفرت در میان است: ایمان و عمل در حدِ وسع، نه بارِ طاقت‌فرسا. جهنم‌رفتن سخت می‌نماید وقتی زمین پاک و پروردگار غفور باشد؛ باید چه کرد که آدم به شتر بدل شود و بهشت همچون سوراخِ سوزن گردد.

از سینه‌های بهشتیان غلّ برکنده می‌شود و نهرها جاری است. سخن‌شان حمدِ خداست که هدایت کرد؛ و اگر او هدایت نمی‌کرد راه نمی‌یافتند. طرفِ معامله‌شان خداست، نه درگیری با اطرافیان. ارث‌بردنِ جنت اشاره‌ای به داستانِ نخستین است: آنچه از آنِ پدر بود به فرزندانِ صالح می‌رسد. سپس ندا میانِ اصحابِ جنت و نار: آیا وعده را حق یافتید؟ آری. و مؤذنی لعنت بر ظالمان می‌دهد — همانان که از راه خدا بازمی‌داشتند و آن را کج می‌خواستند.

میانِ دو گروه حجاب است و بر اعراف مردانی که همه را به سیما می‌شناسند. به بهشتیان سلام می‌گویند؛ «وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌۭ ۚ وَعَلَى ٱلْأَعْرَافِ رِجَالٌۭ يَعْرِفُونَ كُلًّۢا بِسِيمَىٰهُمْ ۚ وَنَادَوْا۟ أَصْحَٰبَ ٱلْجَنَّةِ أَن سَلَٰمٌ عَلَيْكُمْ ۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ» (سورهٔ الأعراف، آیهٔ ۴۶: و ميان آن دو [گروه‌]، حايلى است، و بر اعراف، مردانى هستند كه هر يك [از آن دو دسته‌] را از سيمايشان مى‌شناسند، و بهشتيان را -كه هنوز وارد آن نشده و[لى‌] [بدان‌] اميد دارند- آواز مى‌دهند كه: «سلام بر شما.») — هنوز درنیامده‌اند و طمعِ دخول دارند. چون چشم به‌سویِ آتشیان بگردد می‌گویند ما را با قومِ ظالمان قرار مده؛ دغدغه‌شان همنشینی با ظالم است نه صرفِ سوختن. دو خوانش هست: یکی که اینان میانه‌اند و ترازویشان متوقف؛ دیگری که برجستگان‌اند و چون «رئیس گروه کوهنورد» پس از عبورِ پیروان وارد می‌شوند. تمایلِ این خوانش به دومی است: از ریشهٔ عرفان و سخنِ حکیمانه و شناختِ به سیما، شأنی فراتر از بلاتکلیفیِ کودکانه برمی‌آید؛ هرچند قاطعیتِ نهایی به کلِ سوره واگذار می‌شود. اگر تصویرِ بهشت و جهنم از پیش برپاست، ایستادنِ اینان در میان کمتر به تساویِ گناه و ثواب می‌ماند و بیشتر به مأموریت یا تأخیرِ آگاهانه شبیه است.

آتشیان از بهشتیان آب و رزق می‌خواهند؛ پاسخ این است که خدا آن دو را بر کافران حرام کرده — نه تحریمِ تشریعی که بشود زیر پا گذاشت، که محرومیتِ تکوینی. در دنیا آب و رزق بر کافر و مؤمن جاری است؛ در آخرت خلوصِ تقسیم آشکار می‌شود. هنوز در جهنم‌اند و به‌جایِ خواندنِ خدا از دیوارِ بهشت کلک می‌زنند؛ شرک و واسطه‌جویی ادامه دارد. آیه می‌گوید کسانی که دینشان را لهو و لعب گرفتند و حیاتِ دنیا فریبشان داد، همان‌گونه که دیدارِ این روز را فراموش کردند فراموش می‌شوند. «جهنم پر از آدم‌هایی است که دین دارند» و «با دین خود بازی» می‌کنند — نه فقط بی‌دینان. بسیاری که قرآن می‌خوانند خود را از این دایره بیرون می‌پندارند چون نامِ مؤمن بر خود نهاده‌اند.

تلخیِ این تصویر دوچندان است چون دیالوگ است نه توصیفِ صرف: کسی درخواست می‌کند، کسی پاسخ می‌دهد، کسی لعنت می‌فرستد. شیرینیِ جنت نیز در سخنِ حمد و رفعِ غل از سینه‌هاست. دوگانگیِ سرنوشت — بازگشت به بهشت یا ماندن در آتش — خوف و رجایی می‌سازد که تا انسان اولیاءِ کامل نباشد از میان نمی‌رود. انذارِ انبیا و کتاب دقیقاً برای همین خوفِ سازنده است، نه برای آنکه خواننده با برچسبِ «من کافر نیستم» خود را از آیه معاف کند.

خروجِ آرام و آیاتِ توحیدی

پس از تصاویرِ هولناک، سوره ناگهان به کتاب بازمی‌گردد: کتابی که بر علم تفصیل یافته، هدایت و رحمت برای مؤمنان. اگر داستانِ انبیا بلافاصله آغاز می‌شد، گوش توانِ شنیدن نداشت؛ «احتیاج به ریلیف» هست. پرسیده می‌شود جز تأویلش چه انتظار دارند — روزی که تأویل آید همانان که از پیش فراموش کرده بودند می‌گویند رسولان به حق آمدند؛ آیا شفیعی هست یا بازگشتی تا جز آنچه می‌کردیم کنیم؟ زیان به خویشتن زدند و آنچه به دروغ می‌بافتند گمشان کرد.

نمونه‌های افترا همین‌جا نام برده می‌شوند: اینکه «اگر کسی حب ائمه» در دل داشته باشد به جهنم نرود، یا یک قطره اشک آتش را حرام کند، اگر به‌جایِ معرفتِ واقعی به دلخوشیِ عوامانه بدل شود گمراه می‌کند. معرفتِ سطحی در حدِ «خاله سوسکه» — داستانی از کودکی که دل را متمایل می‌کند بی‌آنکه شخصیت را بشناسد — عاقبت را عوض نمی‌کند. اگر حب عمیق و از سرِ درک باشد، صاحبش خود از صالحان است؛ اما دل‌بستن به مجلس و گریه به‌جایِ توبه و عمل، همان راهی است که به دیالوگِ لعنتِ امت‌ها می‌انجامد.

سپس آیاتِ توحیدی می‌آید: پروردگار که آسمان‌ها و زمین را در شش هنگام آفرید و بر عرش استوا یافت؛ شب روز را می‌پوشاند؛ خورشید و ماه و ستارگان مسخرِ امر اویند؛ آگاه باشید که خلق و امر از آنِ اوست. «آیات توحیدی آرامش‌بخش هستند» و هرچه درکِ توحید بیشتر، آرامش بیشتر. خطاب می‌شود: «ٱدْعُوا۟ رَبَّكُمْ تَضَرُّعًۭا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ» (سورهٔ الأعراف، آیهٔ ۵۵: پروردگار خود را به زارى و نهانى بخوانيد كه او از حدگذرندگان را دوست نمى‌دارد.)و در خفیه بخوانید؛ او معتدیان را دوست ندارد. در زمین پس از اصلاح فساد نکنید؛ با خوف و طمع بخوانید که رحمت به محسنان نزدیک است. باد بشارتِ پیشاپیشِ رحمت است؛ ابرِ گران به سرزمینِ مرده رانده می‌شود و آب و ثمر برمی‌آید — و مردگان نیز این‌گونه بیرون آورده می‌شوند. سرزمینِ پاک گیاهش به اذنِ پروردگار می‌روید و خبیث جز اندک و بی‌برکت نمی‌دهد: تمثیلِ نیکوکار و بدکردار در برابرِ رزقی که به همه می‌رسد.

معتدیان در این بافت، در خوانشِ طبیعی، کسانی‌اند که خدا را نمی‌خوانند؛ نه هر که دعایش به اندازهٔ کافی متضرعانه نیست. سوره با دو خطاب به پیامبر در آغاز و انجام، مسئلهٔ مخاطب را برجسته می‌کند؛ و فاصلهٔ توحیدی میانِ پردهٔ قیامت و داستانِ انبیا، هم واجبِ محتوایی است و هم ملاحظهٔ روایی برای کسی که از خوفِ صحنه‌ها بیرون می‌آید تا بتواند ادامه را بشنود.