او یادآوری میکند که سورهٔ اعراف نگاهی تاریخی به حیات بشر است و پس از مقدمهای دربارهٔ سادگی تکلیف انسان، آیات توحیدی میان قیامت و تاریخ را میخواند. سپس داستان پنج پیامبر نخست را از نوح تا شعیب میگذراند و دربارهٔ تکرار عبارتها و شباهتهای آنها سخن میگوید. پس از آن به مؤخرهٔ این داستانها و به تاریخ بشر از دید قرآن میرسد و در پایان داستان موسی و فرعون را تا صحنهٔ جادوگران میخواند.
مقدمه: سادگی تکلیف انسان
او میگوید تا اینجا به این جمعبندی رسیدهاند که سورهٔ اعراف نگاه تاریخی به حیات بشر است: از آفرینش آدم آغاز میشود، سرانجام را نشان میدهد و در میانه اتفاقهای مهم زمین را. به گفتهٔ او انسان در دستگاه خلقت موجودی عجیب با سرنوشتی شگفتانگیز است، با مقام خلافت و دشمنی که گمراهش میکند.
او میگوید چیزی که از انسان خواسته شده، برای دورانی که دور از بهشت سر میکند، چیز خیلی سادهای است. فکر میکند اگر ابلیس و فرهنگهای منحرف و رسم و رسوم انحرافی نبود، دیدن حقیقت توحید کار سادهای بود؛ چیزی که از ما خواسته شده در حد «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا» است، یعنی معیشت ساده و توجه به توحید در دورهای کوتاه. ولی ابلیس همراه با شیاطین، فرهنگی که ایجاد کردند و آدمهای زیادی که از آنها پیروی کردند، به نظر میآید کار را سخت کرده است.
آیات توحیدی میان قیامت و تاریخ
او میگوید جلسهٔ پیش آیات توحیدی را سریع خوانده بود و دوباره از آیهٔ ۵۴ شروع میکند، دربارهٔ آسمانها و زمین و شب و روز. دربارهٔ امر به دعا با تضرع و پنهانی میگوید این را برای ابراز احساس میگوید، نه تفسیر؛ شاید پس از دیدن صحنههای دهشتناک آدم بخواهد از سرنوشتی که ممکن است پیش بیاید فرار کند، و شاید این آیه همین را میگوید: راه نجات این است که به عقیدهٔ ساده توحیدی معتقد باشیم و خدا را با تضرع بخوانیم.
او دو نکته میگوید: دعوت به دعا در لابهلای این آیات راه نجات بشر را نشان میدهد، و پیش از داستان پیامبرانی که به توحید دعوت میکنند، شاید به همین دلیل مناسب بود محتوای دعوت توحیدی و سادگی آن بیان شود. به گمان او اکثر اقوام گذشته به الله و آفرینش آسمان و زمین اعتقاد داشتند و عقاید پیچیدهای که در تاریخ پیدا شد پذیرفتنش سختتر بود.
او میگوید آیهٔ آخر دربارهٔ سرزمین پاک و ناپاک، که بارانی از آسمان میبارد و بعضی جاها ثمر میدهد و بعضی جاها نه، به نظر میآید به دعوت توحیدی اشاره دارد که مدام از آسمان میآمد؛ بعضی آن را میپذیرفتند و ثمر میدادند و بعضی در گمراهی میماندند. به گفتهٔ او در داستانهای بعدی آدمها در برابر پیامبران به دو دسته تقسیم میشوند.
نوح و فضای کلی داستانها
او میگوید قسمت بلند و شاید اصلی سوره، که از نظر حجم بیش از نصف آن است، از داستان نوح شروع میشود و شاید با داستان بلعم باعورا تمام شود. در این جلسه آیات ۵ داستان اول را میخواند و شاید سریع بخواند تا زودتر به داستان موسی برسد؛ داستان موسی در این سوره مکمل داستان سوره قصص است، چون اینجا تقریباً هیچکدام از مقدمات گفته نمیشود و یک دفعه به جایی میرویم که موسی در دربار فرعون است.
او میگوید اولین پیامبر بزرگ خداوند که شریعتی به اجمال آورده است نوح است، و جملهٔ «فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ» در این ۵ پیامبر مدام تکرار میشود. این الگویی در قرآن است که چند پیامبر را پشت هم با عبارتهای تکراری نقل میکند، به عنوان اینکه رسالت واحدی داشتند؛ تأکید بیشتر روی شباهتها است تا اینکه روی تفاوت.
او میگوید اگر سوره را تا اینجا با ایمان و باور خوانده باشیم، پیامبرانی که میآیند کسانیاند که حقایق سوره را به روشنی میدانند و ما باید داستانها را همراه با آنها بخوانیم. از نوح، به گفتهٔ او، صبر و آرامش در پاسخ به اتهام گمراهی نقل میشود؛ او تعجب قوم از اینکه ذکر بر مردی از خودشان نازل شده را نشانهٔ آن میداند که مشرکان خدا را دور میبینند. داستان با غرق شدن مکذبان کوتاه تمام میشود، و او میگوید حرف باران رحمت پیش از آن در مورد قوم نوح به طوفان تبدیل میشود.
هود، صالح و تکرار تاریخ
او میگوید لزومی ندارد آدم فکر کند این جمله کلمه به کلمه به زبان نوح و قوم نوح یا هود و قوم هود گفته شده؛ میتوان فرض کرد نقل به مضمون است و اینکه عیناً تکرار شده یعنی محتوای رسالتی که اینها داشتند عیناً مانند هم بود. در داستان هود، قوم او را متهم کردند که دچار سفاهت است، و هود به آنها یادآور میکند که شما جانشینهای بعد از قوم نوح هستید.
او میگوید این نکتهٔ مهمی است که اقوامی که پشت هم میبینید بازماندههای موحدینی هستند که دفعه قبل نجات پیدا کردند؛ بعد از چند نسل دوباره انحرافهای مربوط به شرک برمیگردد و لایههایی از واسطهها تراشیده میشود. میگوید در زمان ما هم هست: در مسیحیها به صراحت حالت واسطهتراشی را میبینید، و بعضیها فکر میکنند شیعیان اهل زیارتاند ولی در اهل سنت هم همین بساط است. از آیهٔ «تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ» میگوید اینها به شباهتهایی در درون خود میرسند که حرفهای تکراری در مقابل پیامبران میزنند؛ حرف راست و درست را تکرار کردن کار سادهای است، حرف نادرست را تکرار کردن تعجب دارد.
او میگوید داستان هود کمی بیشتر پیش میرود: این استدلال توحیدی که شرک اسمهایی است که شما و پدرانتان گذاشتهاید، «أَسْمَاءٍ سَمَّیْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُکُمْ»، برای اولین بار از هود گفته میشود. در داستان صالح به جای استدلال، معجزهٔ شتر میآید و بیشتر قوم ایمان نمیآورند.
او میگوید در داستان صالح تفاوتی احساس میشود: «الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا» انگار جامعهٔ بزرگتری است که شکل طبقاتی پیدا کرده، و دیالوگ میان غیرمؤمنین و مؤمنین نشان میدهد تعداد کسانی که به صالح ایمان آوردند جمعی شدند؛ شاید به دلیل اینکه معجزه ملموستر بود یا تاریخ جلو آمده و جمعیت زیاد است. شتر پی میشود، قوم عذاب میشوند و صالح میگوید «وَلَکِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ».
لوط، شعیب و نبود ابراهیم
او میگوید داستان ابراهیم در این سری نقل نمیشود، چون ابراهیم پیامبری نبود که برای یک قومی بیاید و حرف از توحید بزند و آنها قبول نکنند و عذاب شوند؛ به لوط میرسیم که هم عصر با ابراهیم است. در داستان لوط حتی عبارت توحیدی را در ابتدای آن نمیبینید و داستان خیلی سریع و مختصر نقل میشود؛ لوط قومش را برای جرم همجنسگرایی بازخواست میکند، و خانواده لوط به غیر از همسر او نجات پیدا کردند.
او میگوید داستان شعیب از بقیه داستانها طولانیتر و با جزئیات بیشتر نقل میشود؛ فضای آن جامعه پیشرفتهتری است که در آن چیزی شبیه سرمایهداری به وجود آمده، مردم در حال خرید و فروش هستند و گناهها گناههای اقتصادی است، و شعیب به دلیل کم فروشی و تقلب با قوم خود طرف صحبت است. یکی از حاضران میپرسد «وَلا تَقْعُدُوا» همان کار شیطان است؟ و او پاسخ میدهد عبارتی است که خود ابلیس به کار برد و گفت «من سر راه آنها مینشینم»؛ همه صحبتهایی که اقوام در مقابل پیامبران میکنند سخن ابلیس را میگویند.
او میگوید مستکبرین به شعیب میگویند که تو و کسانی را که به تو ایمان آوردند از اینجا بیرون میکنیم یا به مذهب ما برمیگردید؛ شعیب جواب میدهد برگشتن به مذهب آنها افترا به خدا بستن است و با حالت دعا از خداوند میخواهد بین ما و قوم ما حکم کند. این ۵ داستان که کوتاه و مشابه هم هستند بخشی از تاریخ انبیاء را شامل میشود؛ همه از همین نوع هستند که ابلیس کاملاً بر قوم مسلط بود و ایمان نمیآورند و نهایتاً منجر به عذاب میشوند. زمینهٔ این داستانها را هم در مقدمهٔ ابتدای سوره میبینید: «وَکَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا».
تاریخ از دید قرآن و حس امنیت کاذب
او میگوید اگر بپذیریم سوره تاریخ بشر را از دیدگاه قرآنی مرور میکند، باید بپرسیم خداوند در تاریخ چه میبیند. تاریخ متداول به پادشاهان و جنگها یا به تکنولوژی (عصر حجر، مفرغ، فضا) میپردازد؛ سوره اعراف به گفتهٔ او برای پاک کردن این رسوبات است: متن تاریخ تاریخ توحید است و بقیه حاشیه، چون در آن دنیا نمیپرسند کاسهتان مسی بود یا پلاستیکی، میپرسند توحید را درک کردید یا نه.
او میگوید نزدیک به یک صفحه از قرآن بین ۵ داستان و داستان موسی حالت مؤخره برای این داستانها دارد. آیه میگوید پیامبری نفرستادیم مگر اینکه اهل آن را به «بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ» گرفتیم تا تضرع کنند؛ به گفتهٔ او خداوند سختیهایی پیش میآورد تا اینها نرم شوند، ولی آنها تکذیب میکردند. سه بار پرسیده میشود که آیا ایمن بودند از اینکه بلا شبانه یا روز بیاید یا از مکر خدا؛ او میگوید این حس عجیب امنیت کاذب است، چون به پشتوانهٔ جمع و آباء و اجداد احساس امنیت میکنند.
او میگوید عبارت «وَمَا وَجَدْنَا لأکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ» باید ما را یاد این بیندازد که ابلیس وعدهای که داده بود عمل کرده است، و موخره جمعبندی کل تاریخ بشر است. یکی از حاضران دربارهٔ «قالوا» در آیهٔ ۹۵ میپرسد، و او میگوید اینگونه میفهمد که برای قوم اینها بدبختیهایی میآمد و آنها توجیه میکردند که قبلاً هم برای پدران ما بود؛ با این حرف جلوی عبرت گرفتن گرفته میشود. او میگوید ضمایری است که ممکن است طور دیگری بتوان تعبیر کرد.
او میگوید کسانی که مقابل پیامبران هستند مستکبر هستند، همانطور که ابلیس از استکبار جلوی آدم سجده نکرد، و تضرع ضد آن است. به نظر میآید منشأ کفر این است، و داروی آن این است که اگر خیلی پولدار و قدرتمند هستند بلایی سر آنها بیاید و از حالت کبر پایین بیایند؛ او به روایتی اشاره میکند که خداوند نزدیک دلهای شکسته است. مثال میزند آدمی که روی اسب پیشتاز است حرف گوش نمیدهد، ولی اگر اسب زمین بخورد آماده شنیدن میشود.
بشر همواره خود را در اوج میبیند
او میگوید همیشه این تصور در ذهنش است که چیزهایی در قرآن نقل نمیشود چون اهمیتی ندارند، مثلاً مسائل و مشکلات سیاسی این اقوام. به گفتهٔ او این حالتی که بشر الان دارد، که احساس میکند در اوج است، همیشه در طول تاریخ وجود داشت، مثل مردمی که الان موبایلها مدام نو میشوند؛ و قومها سرشان شلوغ بود. وقایعی که «بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ» از آن یاد میشود قومها را از مشغولیات و سرگرم بودن متوقف میکند بلکه زمینه فراهم شود حرفی گوش بدهند.
شروع داستان موسی
او میگوید داستان موسی در این سوره خواندنی است چون صحنههای خیلی خاصی دارد، مثل صحنه جادوگرهایی که ایمان میآورند و درخواست «رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ». به گفتهٔ او موسی پیامبر بزرگی است که برای اولین بار یک جامعه توحیدی را تشکیل داده، و در همین سوره بعد از آن میبینید ابلیس دوباره در جامعه توحیدی چه کاری میکند. از اینکه موسی چگونه به نبوت رسید در این سوره بحث نیست، و هدف از اول این است که بنیاسرائیل را از مصر خارج کند.
او میگوید معجزهٔ عصا و دست را دیدند و بلافاصله گفتند «إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ»، که شدت انکار را نشان میدهد. دربارهٔ اینکه این حرف را چه کسی میزند، به صدای نامفهوم حاضران پاسخ میدهد که قطعاً قوم فرعون میزنند، ولی احتمال اینکه به بنیاسرائیل دلسوزانه بگویند او میخواهد شما را از سرزمین خودتان بیرون کند در ذهن او پررنگتر است؛ نمیتواند دلیل بیاورد و میگوید حس او چنین است.
او میگوید فرعون وعده بزرگی به جادوگرها میدهد و به گفتهٔ او کل ماجرا مثل سناریویی است که خود فرعون و اطرافیانش آماده کردند تا کوچکترین ابهام دربارهٔ ساحر بودن موسی برطرف شود. جادوگرها سحر عظیمی کردند، ولی وقتی عصای موسی همهچیز را خورد، یک دفعه افتادند و سجده کردند و گفتند به رب موسی و هارون ایمان آوردیم. او میگوید فرعون با اینکه میگوید این مکری است که کردید حالت هذیان گفتن دارد؛ جادوگرها تهدید به بریدن دست و پا را نپذیرفتند و گفتند «رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا».
او میگوید فرعون و اطرافیانش در قرآن استاد کارهایی علیه خودشاناند و تا اینجا بینه به همه عرضه شد. بقیه را برای جلسهٔ آینده میگذارد، همراه مؤخرهٔ پایان سوره و مرور سوره. در پاسخ به یکی از حاضران میگوید اگر همین سوره را ملاک بگیرید، داستان شعیب نقل میشود و قوم او عذاب میشوند و داستان موسی شروع میشود و اثری از موسی در زمان شعیب نیست؛ به نظر میآید شعیب هنگام آمدن موسی پیری منزوی بود. میگوید نمیخواهد بگوید این به نفع حرفش است، ولی دستکم به ضرر آن نیست. فکر میکند در آن داستان قرآن کلمهٔ شعیب نیامده، ولی مدین است و در تورات شعیب است، و این به نظر او قطعی میآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه