جلسه از داستان موسی و جادوگرها ادامه میدهد و در داستان بنیاسرائیل پیش میرود: دریا، میقات، گوساله، سبت و میثاق، و آن را با بقره مقایسه میکند. در پایان این تاریخ را تاریخ هدایت تشریعی میداند، از بخش آخر سوره و اسم سوره سخن میگوید و به چند پرسش حاضران پاسخ میدهد.
جایگاه داستان بنیاسرائیل در سوره
او داستان آفرینش را آغاز سوره میداند، با تأکیدی بیشتر از بقره بر تمرد ابلیس، و وعدهٔ هدایت پس از هبوط و آن قطعهای را که چهار بار «یا بنیآدم» در آن تکرار میشود جزو همان داستان میشمارد. بعد از بهشت و جهنم، مرور آنچه در زمین گذشته میآید که به گفتهٔ او تاریخ به معنای متعارف نیست بلکه تاریخ انبیاء است. در یک جا سوره را چهار پرده میداند: آفرینش، قیامت، مرور تاریخ و مؤخرهای که در همهٔ سورههای قرآن هست.
قسمت عمدهٔ سوره نقل تاریخی است: پنج پیامبر مهم پیش از موسی برای اقوام مشرک هدایت میآورند و رسالتهای آنها قومی است؛ نمیپذیرند و عذاب میشوند. با رسالت موسی ماهیت ماجرا تغییر میکند و حجم روایت خیلی بیشتر است. برخلاف سورهٔ قصص که از تولد موسی تا نابودی فرعون میرود، اینجا از قسمت دعوت شروع میشود، و به گفتهٔ او داستانی که میشنویم داستان بنیاسرائیل است و تعاملی که خداوند با این قوم دارد، نه داستان موسی یا فرعون.
او به مقایسه با بقره برمیگردد: هر دو با «الم» شروع میشوند و اینجا صاد اضافه است، هر دو با آفرینش آغاز میشوند و قطعههای مشابهی از داستان بنیاسرائیل دارند، مثل سبت و «حطة». در بقره داستان نقل میشود برای اینکه گفته شود وقت آن است که دین دیگری بیاید، تا جایی که کار به دشمنی با جبرئیل و کشتن انبیاء میرسد. اینجا به گفتهٔ او داستان طول و تفصیل بیشتری دارد و در ابتدا نسبت به بنیاسرائیل جو مثبتی هست؛ در مقابل سختیهایی که فرعون برایشان پیش میآورد صبر میکنند و پیروز میشوند.
صبر، پیروزی و پیمانشکنی
در دو صحنهٔ اول، موسی در دربار فرعون معجزات را نشان میدهد و با بزرگترین جادوگرها مقابله میکند، تا برای همه یقین پیش میآید که ساحر نیست، ولی فرعون تهدید میکند. در صحنهٔ سوم نمیپذیرند و مدام مشکلاتی برایشان پیش میآید تا غرق میشوند. اطرافیان فرعون از شکست متزلزل نشدهاند و میگویند دوباره پسران را میکشیم و زنان را نگه میداریم؛ موسی به قومش میگوید از خدا کمک بخواهید و صبر کنید.
دربارهٔ جملهٔ «أُوذِینَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا» او میگوید به نظرش گفتهٔ بنیاسرائیل دلداری دادن به موسی است، نه اعتراض: آزارها پیش از آمدن تو هم بود. یکی از حاضران میگوید میشود آن را اعتراض خواند و دیگری میگوید شاید «فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ» یعنی وقتی وضع خوب شد ببینیم چه میکنی؛ او میگوید حسش این است که جمله مثبت است و دوست ندارد روی چیزهایی که در فهم سوره اهمیت زیادی ندارد بحث کند.
آل فرعون هر وقت اوضاع خوب میشد میگفتند این برای ماست، و وقتی اوضاع بد میشد، مثلا قحطی، میگفتند موسی این کار را کرده است؛ گفتند هر آیهای بیاوری ایمان نمیآوریم. ولی وقتی عذاب آمد گفتند پروردگار خود را بخوان و قول دادند ایمان بیاورند، و وقتی عذاب برطرف شد به عهد خود وفا نکردند. در نهایت غرق شدند و بنیاسرائیل چون صبر کردند در بخش برکت داده شدهٔ زمین ساکن شدند.
او به آیات ۹۴ و ۹۵ برمیگردد که در جلسهٔ پیش مانده بود: جای سیئه حسنه میآمد، اوضاع کشاورزی و زندگی خوب میشد و جمعیت زیاد میشد، و میگفتند به پدران ما هم ضراء و سراء رسیده بود؛ یعنی اثری در آنها نگذاشته بود. او میگوید این توضیح همان «قالوا لنا هذه» است، و دربارهٔ آل فرعون به جای درس گرفتن بدیها را از حضور موسی میدانستند.
بتخواهی، میقات و تجلی
بنیاسرائیل از دریا که گذشتند به قومی رسیدند که بت داشتند و از موسی خواستند برایشان خدایی قرار دهد. او میگوید از اینجا ماجرا را با فضای بقره میبینیم: تا زیر فشار بودند بد عمل نکردند، و به محض اینکه مسلط شدند جنبههای منفی پیدا شد. شاید در آن دوران پرستش چیزی نادیدنی برای ذهن بشر خیلی سخت بوده و معجزه برایشان عادت شده بود؛ موسی آنان را قومی میخواند که نادانی میکنند.
موسی برای میقات میرود، سی شب که با ده شب تمام میشود، و هارون را جانشین میکند و میگوید از راه آدمهای مفسد پیروی نکن. او میگوید به نظر میآید موسی میداند با چه آدمهایی طرف است. شیعه به این آیه برای جانشینی پیامبر استناد میکند و میگوید پیامبر جانشینی تعیین نکرد؛ او میگوید این استدلال خوبی است و اگر این آیه و داستانها نبود کار میکرد، چون به نظر عجیب میرسد که چنین اتفاقی افتاده باشد.
او میگوید داستان بنیاسرائیل داستان خاصی است و از یک جهت اوج تاریخ بشر؛ ذکر شدنش در سوره اعراف هم به همین دلیل است. از زمانی که انسان هبوط کرده لحظههایی مانند داستان حضرت موسی نداریم که خداوند اینگونه بر بشر تجلی کرده باشد، نه بر «انبیاء و صالحین» که برایشان مکاشفهای پیش بیاید بلکه بر قومی از افراد عادی بشر. مسئله تعداد معجزات نیست، روزمره شدن مشاهدهٔ معجزات است. در داستان پنج پیغمبر هیچوقت تجلی بیواسطهای از طرف خداوند نبود، و اینجا خداوند با موسی تکلم میکند.
قومهایی مثل قوم پیغمبر میگفتند چرا کاغذی از آسمان نمیآید؛ همهٔ چیزهایی که میگفتند اگر بشود ایمان میآوریم برای بنیاسرائیل اتفاق افتاده است. موسی در میقات درخواست میکند که خدا را ببیند؛ برای توضیح این حال، شعر حافظ و اصطلاح عرفا، طمع خام، را میآورد. جواب «لَنْ تَرَانِی» است ولی به کوه نگاه کن؛ کوه پودر میشود و وقتی موسی به هوش میآید توبه میکند. در چهل شبی که موسی در کوه طور بود، مردم زیورآلات خود را ریختند و گوساله طلایی ساختند، همان چیزی که میخواستند.
گوساله، هفتاد نفر، سبت و میثاق
بعد از گوساله، «لئن لم یرحمنا ربنا» نشان میدهد بنیاسرائیل فقط بد نیستند؛ او میگوید اکثریت همهٔ اقوام اینگونهاند، و در قوم پیامبر ما هم اکثریت جاهل و گناهکار هستند و اقلیتی هدایتکننده. به نظر او «أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ» شاید اشاره به این است که با فریبی به نام امر پروردگار این کار را کردند و کافر نشده بودند. هارون عذر میآورد، موسی طلب مغفرت میکند و راه توبه باز است. به گفتهٔ او این بخش دو طرف کاملا متضاد دارد: قرب موسی و گمراهی شدید قومش.
هفتاد نفر را برای میقات میبرند و صاعقهای میآید که حالت شبیه مردن ایجاد میکند؛ موسی میگوید آیا ما را به خاطر کاری که سفیهان ما کردند هلاک میکنی؟ او میگوید آن هفتاد نفر درخواستکننده نبودند و موسی هم نبود. بعد قطعهای میآید که معاصر است و به پیروان رسول امی اشاره دارد؛ او میگوید اینگونه جهشها در قرآن غیرعادی نیست، آیهٔ بعدی را نمیشود خطاب به موسی گرفت و تأکید روی این است که پیامبر همهٔ مردم است.
بنیاسرائیل دوازده سبط بودند؛ ابر برایشان سایبان شد و طعام میدادند، طوری که معجزه دیدن برایشان تبدیل به عادت شده بود. در قطعهٔ «حطة» چیزی را که باید میگفتند عوض کردند. دربارهٔ اصحاب سبت میگوید قرار بود شنبه کار نکنند و ماهیها روز شنبه میآمدند، و این آزمایش سختی بود. از دیالوگ میفهمیم عدهای نهی میکردند و عدهای معترض بودند که هیچکدام جزو متمردین نیستند. دربارهٔ بوزینه شدن میگوید ظاهر آیه مسخ است و کسانی که دیدگاه علمی دارند آن را شبیه میمونبازی توجیه میکنند؛ توجیه علمی را بعدا میشود بحث کرد.
او میگوید به نظر میآید آیهٔ «لیبعثن علیهم» مربوط به کل بنیاسرائیل است که خداوند مقرر کرد کسانی باشند که عذاب میکنند، نه قوم مسخ شده؛ و پراکنده شدنشان در زمین سرنوشت آنهاست. همه بنیاسرائیل بد نیستند، مانند مسلمانها. بعد صحنهٔ میثاق طور میآید و دوباره به بنیآدم برمیگردد: از همهٔ بنیآدم میثاقی فطری گرفته شده، آیهٔ معروف عهد الست، و به گفتهٔ او میثاق بنیاسرائیل از آن جداست.
تمثیل سگ بیقرار
او آیهٔ «فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ» را پایان قصهها میداند و میگوید شهرت دارد آن آدم از علمای بنیاسرائیل است. نام و کار او گفته نمیشود، فقط گفته میشود به او آیات دادند، ولی از آن دور شد و از هوای نفس پیروی کرد. به گفتهٔ او مناسب است که پس از صحنهٔ میثاق بیاید.
او میگوید به یاد ندارد در کلاس دربارهٔ این مثل صحبت کرده باشند. روانشناسی آن این است: آدمی که یقین دارد خدایی هست و بدون خدا نمیتواند زندگی کند ولی ریشهاش در زمین است؛ اگر حال معنوی پیدا کند ترس از اینکه باید منافع زمینی خود را ترک کند او را نگران میکند و اگر از خداوند دور شود بدبخت است. آدمی که هیچ معنویتی نچشیده ممکن است در زمین با آسودگی لذت ببرد، ولی کسی که آیات الهی را دیده و معنویت را چشیده دیگر چراکردن در زمین او را قانع نمیکند.
او این را با «الذین فی قلوبهم مرض» در ابتدای بقره مقایسه میکند: لحظهای برق میزند و دوباره خاموش میشود. این قطعه آدمی خاص را انتخاب کرده تا بدانیم درونش چه میگذرد، و «آتیناه آیاتنا» از آدم معمولی خیلی قویتر است؛ او در کش و قوس این دو حالت مانده است.
تاریخ تشریع، نه تاریخ بشر
به گفتهٔ او کل داستان موسی و بنیاسرائیل فاز دوم هدایت است؛ فاز اول از نوح تا موسی بود. دلیل اینکه قومی صالح پدید نیامد به گفتهٔ او این است که به زمین چسبیدهاند: وابستگی به مادیات و هوای نفس که باید کنار گذاشته شود.
او اصرار دارد که این تاریخ بشر نیست و برای خودش استدلال میکند چون مسیح در آن نیست. این تاریخ تشریع است نه تکوین؛ ابراهیم هم که جنبهٔ تکوینی قوی دارد در آن نیست و جزو پیامبران فاز اول یا دوم حساب نمیشود.
دربارهٔ حضرت عیسی میگوید در تشریع دستی ندارد و در تکوین دارد؛ با ظهورش آسمان انگار به زمین نزدیکتر میشود و موجی از معنویت قرنها ادامه پیدا میکند. حالات معنوی همیشه از پیروی شریعت نیست و خارج از دین هم رخ میدهد.
به نظر او هدایتی که به بنیآدم وعده داده شده همین هدایت تشریعی است که تاریخش را میخوانیم، و میبینیم اکثریت خوبی پیروی نمیکنند و خوف و حزن باید داشته باشند.
پایان سوره: کتاب به جای تجلی
او میگوید داستانها داستان تکذیب آیات بود و مرتب بعد از داستانها به آن اشاره شده است. ارائهٔ آیات به آدمهایی که زمینه ندارند میتواند به جای کمک مشکل شود و عذاب آنها بیشتر شود؛ در آیههای بعد آمده است که قلب دارند و نمیفهمند، و قوای ادراکی آنها تعطیل میشود.
از آیهٔ ۱۸۴ بخش معاصر است و خطاب به قوم پیغمبر. به گفتهٔ او قرار نیست خداوند آنطور که بر بنیاسرائیل تجلی کرد اینجا تجلی کند؛ دیدید فایدهای نداشت و مصیبت هم شد. این راز ختم نبوت است: پیامبری امی برای همه آمده و معجزهاش کتاب است.
از آیهٔ ۱۸۹ بحث توحیدی با استدلال و کلام است که رفتار خود مردم را شاهد میگیرد، چون عهد الست هست: زوج در بارداری با اخلاص دعا میکنند و بعد که فرزند سالم به دنیا آمد شریک قائل میشوند. صفحهٔ آخر تأکید بر کتاب است؛ آیات به کسی داده نمیشوند، بر مردم تلاوت میشوند.
دربارهٔ آیهٔ ۱۹۸ که سه فعل دیدن کنار هم دارد میگوید آیهٔ مورد علاقهٔ خود اوست. دربارهٔ تذکر به پیامبر که اگر شیطان نزدیک شد پناه ببرد، میگوید شاید حرجی در درون پیامبر باشد چون آنها معجزه میخواهند. سوره با گوش دادن به قرآن و سجده تمام میشود، و او میگوید واژهٔ استکبار از ابلیس تا آخر سوره زیاد آمده است.
اسم سوره و پرسش و پاسخ
اعراف یعنی بلندیها؛ او میگوید شاید مناسبت این باشد که با خواندن سوره انگار کل تاریخ بشر را از بلندی میبینی، و تأکید میکند نمیتواند با قاطعیت بگوید.
در پرسش و پاسخ، دربارهٔ تمایز خلق و امر میگوید تشریع در عالم امر و تکوین در عالم خلق است و لفظ خلق و امر مثلا در داستان ابلیس کنار هم میآید، ولی خودش چیز خاصی در سوره ندیده. یکی از حاضران میگوید این دو خیلی به هم نزدیکاند. او میگوید معمولا وارد لایههای اعتقادی نمیشوند و فقط به ارتباط قسمتهای مختلف سوره توجه میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه