او نخست این لایهٔ روانشناختی را یادآوری میکند که کسانی که مخاطب «يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ» هستند همان «فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ» هستند، و بحثی نظری دربارهٔ سؤالهایی میآورد که از بیرون متن مطرح میشوند. با این سؤالها به جای مسیحیت در سوره میرسد و بعد به این سؤال که دین جدید قرار است چه کار کند. جوابش را در یکتاپرستی به عنوان محتوای مرکزی دعوت جدید و نقد انحصارطلبی مییابد.
لایهٔ روانشناختی و حس سوره
او میگوید جلسهٔ قبل سعی کرد نشان دهد در سوره لایهای عمیقتر و روانشناختیتر هست: روانشناسی «يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ» همان «فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ» است. به گفتهٔ او در این خطابها دلیل تاریخیای که آن افراد را قانع کند عهد را زیرپا گذاشتهاند وجود ندارد؛ سوره دربارهٔ این تیپ افراد سخن میگوید که در هر جامعهٔ دینی قطعاً خواهند بود. مقدمات این پدیده را در همان جامعهٔ اسلامی در آغاز نزول شریعت هم میبیند: سؤال کردن و مقاومت در مقابل نزول شریعت.
به گفتهٔ او سورهٔ بقره حس خوبی دارد، مثل روزهای اول بعد از پیروزی انقلاب؛ هنوز گناه بزرگی اتفاق نیفتاده و به «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» خطاب بدی نمیشود، برخلاف آلعمران که چند جبهه و شکست در جنگ احد دارد. در آلعمران قطعهٔ نورانی تولد مریم و عیسی برای حفظ تعادل لازم بود، ولی بقره چون سیاهیاش زیاد نیست چنین قطعهای لازم ندارد؛ او میگوید شاید به همین دلیل نیامده.
پرسشهای مرتبهٔ دوم
او ادامهٔ بحث نظری جلسهٔ پیش را میآورد: فهمیدن یک سوره مثل ساختن تئوری است که باید با فکتها سازگار باشد، و فکتها همین عبارتهای متناند. از متن میپرسیم این قطعه چرا اینجاست و چرا طولانی است. ولی به نظر میآید حق داریم پرسشی را هم از بیرون متن مطرح کنیم.
مثالش پرسش یکی از حاضران است: اگر تئوری او درست باشد، چرا خداوند دنبال جامعهٔ دینی میرود وقتی خود سوره میگوید عاقبت خوشی ندارد؟ او میگوید این پرسش از درون متن نیامده و اشکالی ندارد. تفسیر دو مرحله دارد: نخست قانع کردن که تفسیر درست اثر چیست، و بعد پرسیدن که محتوایش خوب و درست است یا نه. مفسر مؤمن میتواند بپرسد تفسیرش با حقیقت سازگار است یا نه، و این پرسش کنجکاوش میکند که متن را دوباره نگاه کند.
با این حال میگوید با پرسشهای نوع دوم باید با احتیاط برخورد کرد، چون از قبل چیزهایی میدانیم و ممکن است انتظارات خود را وارد متن کنیم؛ خطر تفسیر به رأی هست و معمولاً اگر بگردیم همیشه چیزی پیدا میکنیم.
مسیحیت در سوره
یکی از این پرسشها این است که چرا مسیحیت در سوره کمرنگ به نظر میرسد. او میگوید «يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ» شامل مسیحیان هم میشود، چون مسیح آخرین پیامبر بنیاسرائیل است. اتفاق مهم مسیحیت به گفتهٔ او این است که شریعت را کنار گذاشت؛ در آلعمران اشارهای هست که انگار مسیح حق داشت شریعت را تغییر دهد و آسان کند، ولی مسیحیان شریعت موسی را کلاً کنار گذاشتند و آیینهای جدید آوردند، که روز به روز بیشتر میفهمیم بعضیشان از میترائیسم آمده.
او آیهٔ ۱۰۱ را اشارهای روشن به مسیحیت میداند: «نَبَذَ فَرِيقٌ مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ». بعضی مفسران رسول را پیامبر اسلام میگیرند، ولی به گفتهٔ او «کتاب الله» در قرآن بیشتر به معنای شریعت است، و رسول تازه آمده و چند آیه قبل یهودیها دعوت شدهاند؛ پس این آیه به نظر او اشاره به ملغی شدن شریعت در مسیحیت است. یکی از حاضران میگوید «کتاب» ال ندارد؛ او میپذیرد که شاید اگر ال داشت ذهن بیشتر سمت قرآن میرفت، ولی میگوید به نظرش بیشتر به انجیل میخورد، و مسیح در انجیل بیشتر شریعت را تفسیر کرده و تخفیفهایی داده است.
دربارهٔ آیهٔ ۸۹، «وَكَانُوا مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا»، میگوید اکثر مفسران آن را به پیامبر نسبت میدهند، ولی فضای سوره، که انگار در سال دوم هجرت و چند آیه مانده به تغییر قبله است، با آن نمیخواند: امت جدید هنوز شکل نگرفته که یهودیها واکنش خاصی نشان دهند. داستان انتظار یهودیان مدینه برای پیامبر به نظرش از شأن نزولهای ساختگی است و جز روایات اسلامی سندی برایش نمیبیند؛ در عوض یهودیها سالها منتظر مسیح بودند تا پادشاهی داوود را احیا کند، و این را چیزی مسلم تاریخی میداند.
او صریحاً میگوید این تعبیرها را بیشتر به این علت میپسندد که پرسشها در ذهنش است: انتظار دارد دربارهٔ مسیحیت چیزی ببیند و انتظار ندارد در سال دوم هجرت دربارهٔ تمرد قطعی یهودیها چیزی ببیند؛ اگر کلیت سوره را دنبال نمیکرد شاید مثل خیلی مفسران طور دیگری میفهمید. تئوری کلیاش این است که اینجا آغاز ظهور امت جدید است و یهودیها تازه دعوت میشوند، پس حکم قطعی دربارهٔ آنها کمی با فضای سوره هماهنگ نیست.
دین جدید و امت جدید
او میپرسد دین جدید قرار است چه کند و چرا نباید بعد از یک شریعت دین دیگری با شریعت دیگر بیاید. در پاسخ به پرسش یکی از حاضران میگوید پاسخ دشواری ندارد: جامعهٔ بنیاسرائیل در حدی گمراه شد که به گفتهٔ او انگار طرح بدی نیست که برای شریعت نهایی نیروی ذخیرهای کنار گذاشته شود، چون قبلیها به جای خوبی نمیروند؛ شریعت نهایی در محیطی تر و تازه میآید، مثل زمان موسی.
به گفتهٔ او سورهٔ بقره اعلام میکند که دین جدیدی ظهور کرده: تا پیش از تغییر قبله پیامبر ادعای وحی و توصیههای اخلاقی دارد و از توحید و معاد میگوید ولی شریعت نیاورده است. یکی از حاضران میگوید محتوا همان دین مسیح یا یهود است و میآورد «مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ». او جواب میدهد توحید از نوح بوده؛ جدید یعنی امتی که نه یهودی است نه مسیحی، قبلهٔ جدید و شریعتی دارد که همان شریعت یهود نیست. جدید به معنای بیربط بودن نیست.
بعداً توضیح میدهد که حتی این دین را قدیمیتر میداند، چون سنت ابراهیمی را احیا میکند و محتوایش خیلی کهنتر از ادیان دیگر است؛ جدید یعنی دینی که پیامبر و کتاب و شریعت دارد و امتی است که قبلاً نبوده.
یکتاپرستی به عنوان هسته
او آزمونی ذهنی پیشنهاد میکند: اگر خودش میخواست دینی یکتاپرست بیاورد، سعی میکرد بگوید دینش شامل همهٔ ادیان قبلی است و هر کس به خدا و آخرت ایمان دارد و کار نیک میکند، یهودی یا مسیحی یا مسلمان، پذیرفته است. حرفش این است که اسلام همین دین بود و دعوت پیامبر همین. به گفتهٔ او هر دینی بعد از مدتی انحصارطلب میشود و مسلمانان هم در قرن دوم هجری همان حرفها را زدند، ولی قرآن انحصارطلبی را محکوم و حتی تمسخر میکند؛ ابراهیم دعوت یکتاپرستی خالص بدون شریعت مدون کرد و اسلام برگشتن به دعوت اوست.
او آیهٔ «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَىٰ وَالصَّابِئِينَ» را میآورد که هر کس به خدا و روز آخر ایمان داشته و عمل صالح کرده، اجر دارد، و میپرسد مسلمانان چطور به این نتیجه رسیدند که یهودیها و مسیحیها به جهنم میروند. دربارهٔ آیات ۱۱۱ تا ۱۱۳ میگوید بعضی مسلمانان «أسلم» را مسلمان شدن گرفتهاند، ولی او «مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ» را هر کس تسلیم خدا باشد معنا میکند.
به گفتهٔ او واژهٔ اسلام در این سوره از داستان ابراهیم ساخته میشود، و به مؤمنین گفته میشود به آنچه بر ابراهیم و موسی و عیسی نازل شد ایمان بیاورند، «لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ». «فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوا» را چنین میفهمد که آنها هم باید بخش یکتاپرستی را برجسته کنند. او میگوید به نظرش هیچ آیهای نسخ نشده، و اوج جنبهٔ پارادوکسیکال را آیهٔ «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ» میداند که اسلام در آن همان است که ابراهیم میگوید.
انحصارطلبی و هویت
به گفتهٔ او این پیام به انحصارطلبی تبدیل شد: احساسش این است که قرآن حتی با ادیان یکتاپرست قلابی مماشات دارد، در حالی که مسلمانان با کسانی که پیرو این پیامبر نیستند مدارایی ندارند. میگوید مسلم و اسلام را مانند مؤمن و ایمان صفت بگیرید، و اعلامیهٔ پاپی چند سال پیش را، که ایمان به مسیح را شرط رستگاری نمیداند، قدمی بزرگ به سمت اسلام به معنای قرآنی میداند، در حالی که مسلمانان هر چه فرقه بیشتر میسازند در جهت عکس عمل میکنند.
در پاسخ به حاضران میگوید هستهٔ مرکزی یکتاپرستی است و آیهٔ ایمان به خدا و روز آخر و عمل صالح از تکراریترین آیات قرآن است؛ امامت و امام زمان در هستهٔ مرکزی نیستند ولی یک عده میگویند هستند. به گفتهٔ او هر فرقه چیزی میگوید و بشر انگار دوست دارد بگوید خودش به بهشت میرود و بقیه نه؛ این نوع اعتقادات هویتبخش است و حس آرامش کاذب میدهد و همه جای دنیا هم هست. سعی کرده بگوید مسیحیها انگار در سالهای اخیر حداقل در جهت درستی حرکت میکنند ولی ما نه.
→ متنِ کاملِ این جلسه