او میگوید این جلسهٔ هفتم و آخر است و حس میکند بحث ناتمام مانده است. از آیهٔ ۲۴۳ تا آخر سوره را، که دربارهٔ آیاتش تا حالا بحثی نکرده، مؤخره میگوید و میکوشد ارتباطش را با محتوای سوره نشان دهد. سپس به معنی «راعنا» و «العفو»، به نمونههایی از سؤالهای ناتمام، و به شیوهٔ بیان قرآن و تفسیر سورهمحور میرسد.
مؤخره و ساختار آن
او میگوید حسش این است که بحث ناتمام است و هزاران چیز گفته نشده. در جلسات پیش یک قطعهبندی بزرگ برای سوره پیدا کرده و نشان داده هر قطعه زیرمتنی و لایهٔ عمیقتری هم دارد؛ مثلاً تغییر قبله افزون بر اعلام امت جدید، بازگشت به ابراهیم را هم در بر دارد. حالا میخواهد دربارهٔ مؤخرهای صحبت کند که تا حالا دربارهٔ آیاتش هیچ بحثی نکردهاند.
مؤخره را از آیهٔ ۲۴۳ میگیرد، چون تا ۲۴۲ احکام شریعت و خانواده و طلاق است و ۲۴۳ شروع یک داستان است، هرچند میگوید اینکه مؤخره را از اینجا بگیریم یا نه کاملاً میشود دربارهٔ آن صحبت کرد. به گفتهٔ او این قطعه دو داستان، آیتالکرسی، سه داستان کوتاه، دعوت مفصل به انفاق و قرضدادن، و سه آیهٔ پایانی است که حالت بستن سوره دارد.
دو داستان نخست: جنگ و ترس از مرگ
به گفتهٔ او دو داستان اول به روشنی تشویق به جهاد است و با کل سوره ارتباط دارد، چون «يَسْأَلُونَكَ»های وسط احکام از نوع سؤالهای بنیاسرائیلیاند که چیزهایی میپرسند که نباید بپرسند؛ از جمله انفاق که هی میپرسند چه بدهیم، و اینها همه حالت مقاومت است. بیشتر از انفاق، حکمی که مدام به آن برمیگردند قتال است، چون از لحظهٔ اعلام تغییر قبله تلویحاً به مؤمنان گفته شده جنگ پیش خواهد آمد.
او میگوید در دفاع از این ایراد که اسلام دعوت به جنگ کرده، دفاعی که به ذهنش میرسد این است که همان ده سال پیامبر در مدینه را نگاه کنید: مسلمانان ضعیف بودند، جنگها نزدیک مدینه رخ داد و عفو عمومی اعلام شد. دربارهٔ آنچه بعد از آن به کشورهای اطراف شد میگوید جزء تاریخ مقدسی نیست که باید از آن دفاع کند و لااقل حسش را ندارد.
در پرسشوپاسخ، یکی از حاضران دربارهٔ جنگ بدر میگوید پیامبر با حمله به مالالتجاره عمل نظامی را شروع کرد و آن را با رفتار امام حسین مقایسه میکند. او پاسخ میدهد گرفتن مال خود از دزد شروع جنگ نیست و اگر آن لشکر نمیآمد جنگ نمیشد؛ به نظر او کسی که میخواست بجنگد آنهایی بودند که نگران قدرت روزبهروز بیشتر مسلمانان بودند و بهانهای لازم داشتند.
داستان اول مبهم است و لازم نیست تاریخش را بفهمیم: عدهای از ترس مرگ از دیارشان بیرون آمدند، خدا آنها را میراند و دوباره زنده کرد. به گفتهٔ او پیام این است که از مرگ نترسید و فرار نکنید، و «خَرَجُوا مِن دِيَارِهِمْ» سیگنالی به کسانی است که از مکه آمدهاند؛ دربارهٔ جنگ، برخلاف انفاق، انگار راحت نمیشود مستقیم به مردم گفت.
در داستان دوم عدهای از بنیاسرائیل پادشاهی میخواهند و وقتی حکم قتال میآید تبعیت نمیکنند؛ پس از آزمونی که از آب نخورید، عدهٔ کمی میماند که میگویند «كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً». به گفتهٔ او انگار داستان ذهن مردم را برای جنگ بدر آماده میکند. او اشاره میکند که ترکیب «حَذَرَ الْمَوْتِ» در آیهٔ «الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ» هم آمده و میگوید اینها همان آدمها هستند؛ واژهٔ نفاق را برای آنها به کار نمیبرد.
آیتالکرسی
بعد از آیهٔ ۲۵۴ که تشویق به انفاق است، آیتالکرسی و سه داستان مانند پرانتزی میآیند و انفاق دوباره ادامه مییابد. او میگوید برای آیات توحید و معاد لازم نیست دلیل بیاورد، چون موضوع قرآن توحید و معاد است؛ ولی معمولاً با موضوع سوره هم پیوندی دارند، چنانکه «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» به محتوای سورهٔ نور دربارهٔ خانواده ارتباط دارد.
به گفتهٔ او آیهٔ دوم، «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ»، آیهٔ رواداری دینی است و فکر میکند در سورهٔ بقره نوعی پلورالیسم زیر یکتاپرستی ترویج میشود؛ میگوید این جملهٔ توصیفی است، یعنی دین با زور درنمیآید، و اینکه دین دیگر داشتن قبول است یا نه بحث جداست. آیهٔ سوم میگوید خدا ولی مؤمنان است و آنها را از ظلمات به نور میبرد، و اولیای کافران طاغوت است.
یکی از حاضران میگوید این آیه با جهاد مناسبت دارد. او پاسخ میدهد حی و قیومبودن مناسبت دارد، ولی «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا» شناختی است و مسئلهاش خروج از ظلمات به نور است، نه پیروزی در جنگ؛ هرچند میگوید کسی که واقعاً ایمان دارد خدای حی قیوم بالای سرش است، از جنگ چه ترسی دارد.
سه داستان معاد
به گفتهٔ او سه داستان کوتاه همه حول زندهشدن مردههاست و تا اینجای سوره بحثی دربارهٔ معاد نبوده، پس جای خالی را پر میکنند. او این سه را با آیهٔ آخر آیتالکرسی پیوند میدهد: نشان میدهند چگونه خدا کسی را از ظلمت به نور میبرد، و آنها را «سه لِول» از هدایت میخواند.
در لِول اول آدمی که معلوم نیست کیست، شاید نمرود، با ابراهیم محاجّه میکند و آخرش بهتزده میشود؛ او میگوید با کسی که اهل ایمان نیست جز حرفزدن راهی نیست. دومی در حد پیامبری است که با دیدن جنازهٔ پوسیده هنوز استبعاد دارد؛ ولی ابراهیم میخواهد کیفیت را ببیند، «لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي»، نه اینکه تردید داشته باشد.
او میگوید در داستان دوم آن آدم حالت مفعول دارد، ولی ابراهیم فاعل است و به او یاد میدهند مرده زنده کند. سؤال ابراهیم، «كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ»، به احساس او بیشتر حالت علمی دارد.
انفاق، ربا و دعای پایانی
او میگوید در سورهٔ بقره «يَسْأَلُونَكَ»ها جواب تندی نگرفتند و همهچیز مسالمتآمیز است؛ سوره پتانسیل انحراف را نشان میدهد و تحقق همهٔ آنها را در آلعمران میبینید. دربارهٔ ربا میگوید لحنی دارد که حکم دیگری ندارد: «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ». او میگوید آرزو دارد سال دیگر آلعمران بگوید.
او میگوید پیش از صحنههای بد جنگ احد در آلعمران آیهای دوباره میگوید ربا نخورید؛ گویی هنوز میخوردند و ربا را رها نکردند و حرص غنیمت باعث شد در جنگ شکست بخورند. دو سه آیهٔ آخر پایانبندی سوره است و پیام توحید و «لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ» را تکرار میکند.
دعای «وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا» را میشود بدبینانه خواند، ولی او فضای آن را مثبت میخواند: شریعت یهود به دلیل سؤال و مقاومت سنگین شد و دعا این است که مؤمنان آن راه را نروند. میگوید شاید نتواند کلمهبهکلمه دلیل بیاورد، ولی سیاق این سه آیه فضای روشنی دارد؛ و در پاسخ حاضری میگوید دعا هر دو را در بر دارد: هم کار بد نکنیم، هم اگر خطا کردیم ببخش.
معنی «راعنا»
یکی از حاضران دربارهٔ «لَا تَقُولُوا رَاعِنَا» پرسیده بود. به گفتهٔ او تفسیر متعارف این است که «راعنا» دو پهلو است و مؤمنان باید «انظُرْنَا» بگویند؛ او این را فاجعه میداند، چون این اولین «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»ی قرآن است و انتظار دارد چیز مهمی بگوید که با سوره ارتباط داشته باشد.
برداشت خودش این است که «راعنا» یعنی سخت نگیر و رعایت حال ما را بکن، و سوره میخواهد مؤمن تسلیم باشد: هر حکمی آمد گردن میگذارد و فقط میتواند بگوید «انظُرْنَا»، یعنی مهلت بده. او مثال یعقوب و برادران یوسف را میآورد و میگوید شاید این مثال خیلی مربوط به نظر نرسد.
در پرسشوپاسخ یکی آیهٔ ۴۶ نساء را یادآوری میکند و او میپذیرد که تفسیر متعارف از آنجا آمده است؛ ولی میگوید این نتیجه که علت نهی بازی یهود با واژه باشد اشتباه است، چون «راعنا» خودش محتوایی دارد. به گفتهٔ او چیزی که از روی آن تئوری ساخته شده شاهد آن نمیشود، و حتی علامه حداکثر سیاق آیات را در نظر میگیرد نه سیاق سوره.
«العفو» و سؤالهای ناتمام
او میگوید تعبیر معمول مفسران که «العفو» به معنای میانهروی در انفاق است، با سیاق سوره هماهنگ نیست. اگر «يَسْأَلُونَكَ»ها از نوع سؤالهای بنیاسرائیلی باشند، انتظارش این است که یا حکم سختی بیاید یا گفته شود آخرین بارتان باشد؛ پس «قُلِ الْعَفْوَ» را اسم میداند: این دفعه شما را بخشیدیم، تکرار نشود. میگوید جایی در قرآن به یاد ندارد که «عفو» معنایی جز بخشش داشته باشد، و اشکال ندارد کسی کلاً توصیف او از سوره را قبول نکند.
او برای القای حس ناتمامبودن سؤالهایی مطرح میکند: اولین «يَسْأَلُونَكَ» دربارهٔ اهله است و جوابش، «مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ»، مثل طفره است؛ بعد آیهٔ آمدن به خانهها از پشت میآید که به نظر میرسد ربطی به هلالها ندارد. میگوید قرار نیست جواب بدهد و دربارهٔ احکام طلاق و انفاق هم هزار سؤال میشود پرسید.
چرا بیان اینگونه ابهام دارد
پرسش جلسهٔ قبل خودش این بود که چرا سوره وقتی داستان ابراهیم شروع میشود، واضح نمیگوید به ابراهیم برگردیم و همه چیز را باید کشف کرد. او میگوید اگر مانند کتاب درسی صریح صحبت کنید دیگر لایهلایه نمیشود و جایی برای کشف نمیماند، و یادآوری میکند قرآن صراحتاً اعلام میکند که یک عده را میخواهد گمراه کند؛ پس پیچیدگی در خدمت این است که آدمی که در قلبش مرض است نفهمد. جواب خودش این است که این بهترین شیوهٔ بیان است.
او تصور میکند صد سال دیگر ادبیات به سمت همینگونه نوشتن میرود، و با مثال تولستوی در «جنگ و صلح» که وسط داستان خطاب به خواننده میگوید به نظر شما هلن چه کار باید بکند، میگوید حالش بهم میخورد. میگوید «یا بنیاسرائیل» خودش سه چهار قطعه است که با آیههایی از هم جدا میشوند.
امیدوار است این احساس را القا کرده باشد که جای سورهٔ بقره اول قرآن است: عهد جدید و دین جدید اعلام میشود و جایگاه این دین میان ادیان روشن میشود؛ و نام سوره توجه را به لایهای جلب میکند که شاید کشفش سخت باشد. او میگوید رویکرد سورهمحور برای فهم تکتک آیات هم کاربرد دارد و از سیاق سوره میشود در تفسیر صحبت کرد.
او کتابهایی دربارهٔ سورهها معرفی میکند: «سورههای قرآن، درونمایهها و محورها» از آقای محمدتقی مدرسی، «نظم قرآن» از آقای عبدالعلی بازرگان، و «التدبر فی القرآن» از امین احسن اصلاحی که تفسیری سورهمحور با تئوری مدون است.
به عنوان «سوء ختام» میگوید اصلاحی دربارهٔ زنای محصنه نظرش این بود که طبق قرآن تازیانه است، و به نظر او هر کس قرآن را بخواند این را میفهمد؛ انتشاراتی که چاپ میکرد پیغام داد اگر برنداری چاپ نمیکنیم، او برنداشت و تفسیرش چاپ نشد. میگوید ما چقدر به بنیاسرائیل شباهت پیدا کردیم، و علامه طباطبایی هم حاشیه میزد و نگذاشتند حاشیهٔ بحارالانوار را تمام کند؛ به گفتهٔ او ما هم همان شرایط را داریم.
→ متنِ کاملِ این جلسه