جلسه با مرور جلسهٔ پیش آغاز میشود: فرقان اشاره به هر چیزی دارد که حق و باطل را از هم جدا میکند، و در این سوره الفاظ متضاد و تمثیل دو جریان آب تلخ و شیرین همین مرز را انعکاس میدهند. او میخواهد در این جلسه به سوره محتواییتر نگاه کند و این نکته را بسط بدهد. به گمان او شاید اولین چیزی که در یک نگاه جلب نظر کند تعدد انعکاس حرفهای باطلی است که مخالفین پیغمبر در مورد او می زده اند.
فرقان و کنار هم آمدن حق و باطل
جلسهٔ گذشته سوره به قسمتهای مختلف تقسیم شد و کمتر وارد محتوا شدند. فرقان اشاره به هر چیزی دارد که حق و باطل را از هم جدا میکند: نیروی درونی عقل و تشخیص انسان، که در قرآن گفته میشود اگر تقوا داشته باشید به شما میدهیم، یا وحی الهی که نقطهٔ اوج آن قرآن است. در این سوره به نظر میآید که مفهوم جدا کننده بودن مد نظر باشد، ولی آیهٔ اول تقریباً روشن میکند که فرقان مانند اسمی برای قرآن به کار رفته است؛ و وقتی به جای اسم از صفتی استفاده میکنید، آن صفت را برجسته کردهاید.
در آیات توحیدی تمثیلی هست از دو جریان آب، یکی تلخ و دیگری شیرین، که از هم جدا میشوند و گویی بین آنها مرزی وجود دارد؛ الفاظ متضاد مثل شب و روز، موت و حیات، ضرر و نفع هم همین محتوا را انعکاس میدهند. او میگوید شاید سورهٔ دیگری پیدا نکنید که حرفهای مشرکین در مورد پیامبر را اینگونه منسجم کنار هم ببینید. حقی که اینجا انعکاس پیدا کرده فقط در قالب کلام نیست: نمایشهایی که از آخرت به تصویر کشیده شدهاند هم نمایش حق هستند. به گفتهٔ او علت انتخاب این اسم همین کنار هم قرار گرفتن حق و باطل است.
هنر امروز، در حاشیه
او آیهٔ ۶۰ را دوباره میآورد و میگوید در قرآن خیلی کم اینگونه به آدم متکبر کافر نزدیک میشوید؛ چنین روحیات رذیلانه غیرمستقیم انعکاس پیدا میکنند، چون انعکاس مستقیم ممکن است روی خواننده تأثیر بگذارد. در یک قرن اخیر، به گفتهٔ او، این حالتها به شدت در هنر تجلی پیدا کردهاند و شاید بزرگترین ضایعه ای که برای بشر پیش آمده همین باشد. هنرمند امروزی خودش را راوی صادق حالتهای خودش میداند و هیچ فیلتری میان احساس خوب و بد نیست؛ ولی او میگوید در هنر مدرن صداقت به معنای واقعی وجود ندارد، چون چیزی که بیشتر از هر چیزی مطرح است میزان فروش است.
کلام باطل و آیات آغازین
باطل معمولاً در قالب کلام جلوهگر میشود؛ پدیدههایی که در عالم طبیعت واقع میشوند باطل نیستند. قرآن مانند نمونهای از مسئلهٔ حل شده میگوید این سخن باطل است و حق آن اینگونه است، و اینگونه ذهن انسان به تشخیص حق از باطل عادت میکند. او میگوید افرادی که با قرآن مأنوس هستند گاهی ممکن است از لحن سخن یک نفر، به دلیل شباهت به سخنان باطلی که در قرآن نقل شده، به باطل بودن آن پی ببرند.
آیهٔ دوم تصوری را که از توحید داریم بیان میکند: یک خدا هست که همه چیز را خلق کرده و تدبیر میکند و پادشاه جهان است. به گفتهٔ او میشود چنین تفسیر کرد که گویی منشأ ادراک ما از پادشاهی خداوند این است که او جهان را خلق کرده و تقدیر همه چیز به دست اوست. آیهٔ سوم در مقابل از کسانی میگوید که غیر او را خدا گرفتهاند که هیچ چیز را خلق نکردهاند و نفع و ضرری برای خودشان هم مالک نیستند.
ادعای اول و حقیقتِ پشت آن
ادعای اول، در آیهٔ چهارم، این است که قرآن دروغی است که او افترا ساخته و گروهی دیگر به او کمک کردهاند. او میگوید همهٔ حرفهای باطل اینگونه هستند که اگر کمی تحلیل کنید حقایقی نیز در آن ها می یابید، و برای این از تئوریهای یونگ استفاده میکند، بیآنکه لازم باشد کسی آن را بلد باشد یا این توجیه را بپذیرد: ناخودآگاه در سخن دخالت میکند و محتوایی که حتی کاملاً غلط باشد ضد خود را در خودش دارد. او تمثیل باطل مانند کف روی آب را به یاد میآورد که همان کف هم از آب است.
حقیقتی که او در این ادعا میبیند این است که اینها میپذیرند این حرف پیامبر نیست و گروهی باید کمک کرده باشند؛ به نظرش انگار بیشتر از پتانسیلی که در پیغمبر میدانستند در این سخنان وجود دارد، مثل داستانهایی که فکر میکردند پیامبر نمیداند. این حقیقت در ذهن کج و ماوج آنها انعکاس پیدا کرده؛ اگر آینه را خوب بشناسید از انعکاس کج میتوانید واقعیت را تشخیص دهید. پس این سخنان باطل از یک جهاتی سخن حق هستند: حقیقت این است که پیامبر کلامی آورده که نمیتواند از خودش باشد، و معجزهآسا بودن قرآن همین است.
هوای نفس و اعوجاج آینه
او میگوید شاید بتوان تک تک این ادعاها را تحلیل کرد و به عمقی از روحیهٔ گوینده رسید. بیماری در انتهای این قطعه بیان میشود: «أَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ». چون تابع هوای خود هستند، چیزی که در ذهن آنها انعکاس پیدا میکند انحراف دارد؛ کسی که پر از هوای نفس است نمیتواند حقیقت را به روشنی درک کند.
به گفتهٔ او کل داستان عرفان این است که اگر این هواها را خاموش کنید حقیقت خود به خود در وجود شما انعکاس پیدا میکند. میگویند اگر میخواهید به حقیقت برسید باید عقل معاش را کنار بگذارید، چون دوست داشتن ها و دوست نداشتن ها مانع دیدن حقیقت میشوند؛ مثلاً حرف حق کسی را فقط چون از او خوشمان نمیآید قبول نمیکنیم. در آیهٔ ۶۰ گفتهٔ «وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا» را او ته رذالت میخواند، چون امیال یک نفر باعث میشوند چیزی را بپذیرد یا نپذیرد؛ و میگوید در درون همهٔ ما حالتهای مبتذل هست.
ادعای اول مانند سند و مدرکی است که حداقل نشان میدهد عرب آن دوران، که قرآن را نمیپذیرفت، میپذیرفت که این کار پیغمبر نیست، و بخشی از حق، یعنی معجزهآسا بودن قرآن، را بیان میکند. ولی چون اصل ماجرا، یعنی وحی خدا به پیغمبر، برای او قابل پذیرش و خوشایند نیست، آن را کمی تغییر شکل داده است.
ادعای دوم: اساطیرالاولین
ادعای دوم، در آیهٔ پنجم، این است که اساطیر پیشینیان نوشته شدهاند و صبحگاهان و شامگاهان بر او خوانده میشوند. او میگوید این ادعا نیز نزدیک به حقیقت است: توصیفشان نزدیک به توصیف وحی است، و آنچه داستانهای پوسیدهٔ قدیمی میخوانند در واقع حقایق تاریخی قدیمی است. تکراری بودن نکتهٔ بدی نیست، چون قرآن مدام میگوید آیاتی در آن هستند که تأیید کنندهٔ تورات هستند؛ و تکراری بودن نسبت به تورات و سنتهای شفاهی باقیمانده از پیغمبران نشانهٔ صدق ادعای پیغمبر است.
او رویکردی ضد دینی را یادآور میشود که از وجود مناسکی مثل حج یا نماز یا قصاص پیش از اسلام نتیجه میگیرد که اسلام ترکیبی از سنتهای قدیمی است. به گفتهٔ او این به نفع اسلام است: پیغمبر مانند هنرمند مدرن ادعا نکرده که اثر جدیدی آورده، و اگر در گذشتگان عبادتی مانند نماز نبود باید شک میکردیم که نوح و ابراهیم و موسی و عیسی چگونه خدا را عبادت میکردند. احکام شاید عیناً یک شکل نباشند، مثلاً یهودیها روزهٔ ۲۴ ساعته میگرفتند. به نظر او، نه اینکه راه نداشته باشد، اگر پیغمبر در صحرای عربستان چیز خیلی جدیدی میآورد با ساختن یک دین دروغی سازگارتر بود.
هیچ کدام از داستانهای قرآن تقریباً مطلقاً بیسابقه نیستند؛ حتی داستان موسی و خضر در ادبیات قبل از قرآن سابقه دارد، و شاید فقط چند داستان خیلی اختصاصی باشند. به گفتهٔ او آیهٔ ششم میگوید این را همان کسی فرستاده که راز آسمانها و زمین را میداند، و باید انتظار داشت که در تنزیل جدید شباهتهایی با متون قبلی وجود داشته باشد.
ایراد سوم: غذا خوردن و نبودن فرشته
ایراد سوم، در آیهٔ ۷، این است که چگونه پیغمبری است که مانند ما غذا میخورد و در بازارها راه میرود، و چرا فرشتهای همراه او نیست تا انذار کند. او میگوید این ایراد از نوع اعوجاج آینه نیست بلکه مانند لکههایی است که در آینه چیزهایی بازتاب پیدا نکردهاند: اینها قسمت معنوی و پنهانی کار را نمیبینند، در حالی که بر پیامبر لشکری از ملائکه نازل میشوند. استراتژی کلی بشر این است که وقتی چیزی را نمیبیند بگوید نیست، و یکی از عوامل اساسی کبر و غرور است، چنانکه در «لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ» منعکس شده. کسی که کبر دارد نمیتواند بپذیرد که چیزی هست که نمیبیند.
او دربارهٔ خود میگوید در سطح نازلی از ادراک است و مشاهدات غیبی ندارد ولی نمیگوید نیست؛ عرفایی هستند که چیزهایی میبینند که او نمیبیند. گوینده فقط ظاهر را میبیند و آنچه گزارش میدهد بیشتر گزارش دربارهٔ خودش است: وقتی میگوید ملکی نازل نشده، در واقع گزارش میدهد که چشم باطنش کور است. او یکی از اصول موضوع پنهان فلسفهٔ تحلیلی را این میداند که قوای ادراکی ما در حد حواس و منطق است، در حالی که دیدگاههای عرفانی میخواهند ابزارهای شناخت را قویتر کنند.
ایراد چهارم: گنج و باغ
ایراد چهارم، در آیهٔ ۸، این است که چرا گنجی به سوی او پرتاب نشده یا باغی ندارد که از آن بخورد. او میگوید این اوج فضاحت است: گرایش به گنج و باغ در این افراد آنقدر زیاد است که حس میکنند کسی که با ماورای طبیعت ارتباط دارد حتماً باید از این چیزها داشته باشد. به گفتهٔ او حالات معنوی خوب پیامبر یکی از این گنج ها است و قرآن موهبت خیلی بزرگی است، ولی گوینده ارزش آن را نمیبیند.
یکی از حاضران میپرسد آیا این ایراد به تصور پیامبران پیشین، که پادشاه بودند یا قابلیتهای عجیب داشتند، ربط ندارد. او فکر نمیکند، چون یهودیها هم برای همهٔ پیامبران خود چنین چیزی قائل نبودند. به گفتهٔ او ممکن است به فرهنگ آن زمان ربط داشته باشد که ما نمیدانیم، ولی تا مدرکی نیست تصور او این است که این را آدمی میگوید که گنج و باغ در ذهنش آنقدر مهم است که نمیتواند بپذیرد آدم فقیری به مالک آسمانها و زمین متصل باشد.
آیهٔ ۱۰ با «تبارک» آغاز میشود، همان واژهای که سوره با آن شروع شد. به گفتهٔ او این آغاز با شروع بحث قیامت همراه است و همزمان با پایان سخنان باطل، و هیچ چیز حقیقیتر از سخن دربارهٔ آخرت نیست. طبق قرآن آخرت این است که حقایقی که در این عالم پنهان هستند آشکار میشوند، چنانکه قیامت با «یُومَ تُبلَی السَّرائِر» توصیف میشود. آخرت ظهور حقیقت به صورت مطلق و بدون پرده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه