او میگوید سورهٔ غافر یکی از هفت سورهای است که با حا میم شروع میشوند و حوامیم سبع نامیده میشوند، و مثل بسیاری از سورههای مکی بر مسائل اعتقادی متمرکز است. نخست از تجربهٔ شخصیاش با خواندن آیات پایانی سوره میگوید، بعد سوره را به چهار فصل تقسیم میکند و محتوای اصلی آن را مجادله با آیات الهی میداند. سپس دربارهٔ مؤمن آل فرعون و فرعون و هامان و قارون صحبت میکند و در پایان از فصل سوم، که به آن علاقهٔ خاصی دارد، شروع به شرح آیات میکند.
تجربه با آیات پایانی سوره
او میگوید در دوران دانشآموزی یا اوایل دانشجویی سورههایی از این نوع را خیلی بیشتر از سورههایی مثل نساء، که پر از احکام است، دوست داشت؛ الان اینطور نیست. از آیهٔ ۵۶ تا پایان سوره، مخصوصاً تا آیهٔ ۶۸، را در سال اول دانشگاه با دقت و بدون محدودیت زمانی میخواند و میگوید تجربهٔ فوقالعادهای بود. به گفتهٔ او هر جای قرآن را آدم با دقت بخواند چیزهایی میفهمد که در نگاه اول دیده نمیشود.
مثالش سورهٔ هل أتی است که اولین بار متوجه نبود از سه صنف حرف میزند: ابرار از کأس مینوشند ولی عبادالله از چشمهای که خودشان میجوشانند، و او میگوید این تمثیل نشان میدهد عبادالله به نوعی آزادی مطلق از لحاظ اراده رسیدهاند. مزاج نوشیدنی ابرار کافور است که اشتها را کم و محدود میکند و مزاج نوشیدنی عبادالله زنجبیل؛ او این را به توحید خالص مربوط میداند، چون کسی که هنوز به توحید خالص نرسیده با نعمت زیاد ممکن است دچار توهم شایستگی شود. سلیمان را نمونهٔ واضح عبادالله میداند.
فصلبندی سوره
او فعلاً روی مقدمهٔ سوره تأکید نمیکند و میگوید بخشی کاملاً مجزا داستان مؤمن آل فرعون است که نام مؤمن از آن آمده، و شاید بشود گفت از آیهٔ ۲۱ شروع میشود و با داستان موسی تا حدود آیهٔ ۵۴ ادامه دارد. از آیهٔ ۵۶ بخش جدیدی شروع میشود که در آن آیات الهی ذکر میشود، و از آیهٔ ۶۹ بخش انتهایی سوره است؛ پس دستکم چهار بخش مقدمه، داستان، آیات الهی و مؤخره دیده میشود. میگوید این بخشبندیها همیشه قابل مجادله است.
به گفتهٔ او همهٔ بخشها دستکم یک آیه دربارهٔ آیات الهی دارند. در ساختار سورههای قرآنی پیچیدگی هست: گاهی آیهای در ابتدا ذهن را برای بخشی که بعداً میآید آماده میکند، و مؤخرهها هم هستند، مثل آیهٔ کلاله که در انتهای سورهٔ نساء با ریتم آیات ارث آمده است. او این را به آثار هنری مثل موسیقی و رمان شبیه میداند و میگوید قرآن به شدت اینگونه است.
به گفتهٔ او هنرمند، برخلاف ریاضیدان، نمیداند ته آنچه میگوید کجاست؛ قرآن از حقایقی بیانتها صحبت میکند و توحید ته ندارد، برای همین سورهای به اسم التوحید نیست که همهٔ آن را بگوید. او میگوید قرآن شبیه موقعیتی است که هنرمندان با آن روبهرو هستند، هرچند نمیشود گفت دقیقاً.
محتوای اصلی: مجادله با آیات الهی
او میگوید به نظرش محتوای اصلی سوره خیلی به صراحت بیان شده است. آیهٔ ۴ میگوید «مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا»، و کل سوره به طور منسجم دربارهٔ این است که آیات الهی به انسانها عرضه میشوند و کسانی با آن مجادله کردهاند و میکنند. خداوند آیات را در آفاق گذاشته و با پیامبران و کتابها هم عرضه کرده، و خود سوره در فصل سوم همان کاری را میکند که ادعا میشود پیامبران میکردند، یعنی آیات الهی را متذکر میشود.
او غافر را با سورهٔ حج مقایسه میکند: این محتوا در حج هم هست، ولی حج سورهای جغرافیایی است که به زمین نگاه میکند، در حالی که غافر به شدت تاریخی است و از آیهٔ بعد، «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ»، تاریخچهٔ مجادلهٔ انسان با آیات الهی را میگوید. او میگوید این آیه با آیهٔ بعدش از ریتم هنرمندانه استفاده میکند: جمله کش پیدا میکند و بعد ناگهان فعل سادهای مثل «فَأَخَذْتُهُمْ» میآید و کار تمام میشود؛ در سورهٔ قصص هم دربارهٔ غرق فرعون چنین است.
مؤمن آل فرعون
او میگوید اگر بپرسند بارزترین چیزی که فقط در غافر هست چیست، شاید به راحتی بتوان گفت شخصیت مؤمن آل فرعون: آدمی که پیامبر نیست و به کمک پیامبران در بیان آیات الهی میآید و در قرآن یگانه است. فرد سورهٔ یاسین شباهتی به او دارد، ولی آنجا فقط میگوید آمد و چیزی گفت، اینجا مفصلاً با فرعون جدل میکند؛ و ایمانش را کتمان کرده در حالی که در قلب دربار فرعون زندگی میکند. بخش طولانی از سوره کلام اوست و خیلیها سوره را به اسم مؤمن میشناسند.
او میپرسد چرا در فصل داستانی موسی و فرعون هست ولی شخص دیگری حرف میزند. به گفتهٔ او موسی نمونهٔ بارز پیامبری است که بیّنات آورده و حجم معجزاتش با هیچ پیامبر دیگری قابل مقایسه نیست؛ ولی موسی تبحری در مجادله نداشت و از اول از خدا خواست گره زبانش را باز کند، کارش بیشتر ارائهٔ بیّنات بود، و مؤمن آل فرعون است که بلاغتش در حد فرعون است.
به گفتهٔ او آیه میگوید علت مجادله بیش از هر چیز کبر است، و مجسمهٔ کبر در قرآن فرعون است. عبارت «سَبِيلَ الرَّشَادِ» را اول فرعون به کار میبرد و بعد مؤمن آل فرعون؛ مناظره از نظر بلاغت پایاپای است، نه از نظر منطقی چون حرفهای فرعون غیرمنطقی است. فرعون به هامان میگوید برجی بساز تا از خدای موسی خبر بگیرد، و او این را استهزا و عوامفریبی میداند. او فکر نمیکند هیچ آدمی به بلاغت فرعون وارد چنین مجادلهای شده باشد.
به گفتهٔ او فصل دوم لحظهای از تاریخ است که مجادله در اوج خود است: مؤمن آل فرعون در حد یک پیامبر آیات را بیان میکند و فرعون از شیوههای عوامفریبانه و شیطانی استفاده میکند. محتوای فصل سوم این است که خداوند پیامبران و کتاب میفرستد تا آیات را بیان کنند، و قرآن خود چنین کتابی است.
موسی، بیّنه و فرعون و هامان و قارون
یکی از حاضران میگوید موسی در این داستان ضعیف به نظر میرسد و این آزاردهنده است. او میگوید موسی ادعای بلاغت نداشت، و علت این همه آیات و بیّنات این نیست که به یال و کوپال بیشتری احتیاج داشته باشد؛ کار او کار تاریخی بزرگی است: باید بنیاسرائیل را بیرون ببرد، تا جای ممکن مسالمتآمیز، و خیلی فرعون را به ایمان دعوت نمیکند. او میگوید پیامبران با هم فرق دارند، و موسی عصبانی میشود، یقهٔ برادرش را میگیرد و الواح را میشکند.
دربارهٔ بیّنه میگوید صفت آیه است و روشن بودن را میرساند. ممکن است کسی عصای موسی را نوعی سحر پیشرفتهتر بداند، ولی خوردن طنابها و سجدهٔ ساحرها راه شک را میبندد؛ فرعون هم «وَاسْتَيْقَنَتْهَا» به یقین رسید که او فرستادهٔ خداست ولی نپذیرفت. به گفتهٔ او میشود پذیرفت یا نپذیرفت، چون آدم نمیخواهد چیزی را بپذیرد در حالی که میداند درست است.
غافر جایی است که فرعون و هامان و قارون در کنار هم آمدهاند: «إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ». او میگوید قارون به مالی رسید که از علم خودش میدانست، و شاید مناسبت ذکر او این باشد که در آیهٔ ۸۳ از عوامل مجادله «فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ» است. هامان فقط در این سوره است و معمولاً وزیر فرعون دانسته میشود؛ در مثلث زر و زور و تزویر، قارون زر و فرعون زور است و هامان شاید نمایندهٔ تزویر باشد، هرچند ادعای خاصی ندارد.
آغاز فصل سوم: کبر و حقارت انسان
او میگوید آزادی دارد از کدام فصل شروع کند و از فصل سوم، که به آن علاقهٔ خاصی دارد، آغاز میکند؛ از آیهٔ ۵۶ تا ۶۸. آیهٔ ۵۶ انحصاراً میگوید مجادله از کبر میآید و فرعون در این سوره نماد همین است. در آیهٔ ۲۷ هم موسی از هر متکبری که به روز حساب ایمان ندارد به خدا پناه میبرد. او میگوید آیات در قرآن اساساً آیات توحید است ولی آیات معاد را هم شامل میشود.
آیهٔ بعد، «لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ»، به گفتهٔ او میخواهد مانع کبر شود: انسان موجود ضعیفی است که هر لحظه ممکن است از بین برود و احمقانه است که تکبر کند. حرف فرعون دربارهٔ برج ساختن را به اندازهٔ حرف پسر دو سه سالهای که در مسجد میگفت میخواهم اذان بگویم کودکانه میداند. میگوید امروز هم یکی از دلایل کبر بشر این است که فکر میکند از راه علم به همه چیز رسیده، دقیقاً مثل فرعون، در حالی که انرژی بشر در برابر انرژی یک طوفان خیلی جزئی است.
او میگوید جملههایی مثل «وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» چند بار در سوره تکرار میشود. از ابتدای سوره هم صفات رحمت میآید و هم صفات عقاب، و انگار ملائکه که برای مؤمنان استغفار میکنند تجلی همان دو صفت هستند؛ دوگانگی مؤمن و کافر در طول سوره ادامه دارد. آیهٔ «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» را شاید معروفترین آیهٔ سوره میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه